Ulttyq at sporty federasııasy men Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵynyń negizin qalaýshylardyń biri, Ulttyq at sporty federasııasynyń prezıdenti, qaýymdastyqtyń bas keńesshisi, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, jazýshy Sádibek TÚGELMEN áńgime.
– Sáke, siz, ulttyq qundylyqtarymyzdy ulyqtap, ulttyq at sportynyń ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońyp júrgen azamat retinde osy suhbatyńyzda ulttyq sporttyń tarıhyn, Ulttyq at sporty federasııasy men qaýymdastyqtyń qurylýyn, jetken jetistikterin, problemalaryn, keshegisi men búgingisin jáne erteńin jipke tizgendeı aıtyp berseńiz búkil gazet oqyrmandary úshin de túsinikti bolar edi dep oılaımyn. Aıtyńyzshy, siz ulttyq sportpen qashannan beri shuǵyldanyp kelesiz? Qarajaty múldem joq ulttyq sportty uıymdastyrý, basshylyq jasaý ońaı sharýa emes ekeni belgili. Sizdi kim qoldaıdy jáne kúsh-qýatty qaıdan alasyz?
– Jalpy, ulttyq qundylyqtarmen shuǵyldanýdy maǵan Alla taǵala mańdaıyma jazǵan dep oılaımyn. Uly Dala oıyndarymen bala jastan aınalysyp kelemin. 7 jasymnan bastap báıgege qatystym, bertin kele at baptaýmen, ulttyq at oıyndaryn uıymdastyrýmen belsene aınalystym. Sodan beri, jylqy sharýashylyǵy men at sportynyń bel ortasynda júrmin. Kóptegen bedeldi halyqaralyq, respýblıkalyq, aımaqtyq jarystardyń uıymdastyrýshysy boldym. Ákem Túgelge alǵysym sheksiz. Eń alǵash atqa mingizip, keıin taı, qunan jarystarǵa qatystyryp, shyńdaǵan ákem bolatyn. Marqum erekshe atqumar jan edi. «Qazanat» sózin 1961 jyly alty jasymda ákemnen estidim. Ákem – belgili jylqyshy edi. О́ziniń kórgen-bilgenin, oıǵa túıgenin qalaǵan kirpishteı etip, júıelep aıtyp otyratyn kóregen kisi edi. Ol kisi aıtyp otyrýshy edi:
– «Qazanatqa qazaqtar qaryz. О́ıtkeni, qazanat – qazaqtyń qazynasy.Osynaý ulanǵaıyr qazaqtyń jerin babalarymyz qalaı qorǵady, qalaı saqtap qaldy? Bul qasıetti jerdi qazaq batyry qur shoqpardy súıretip, jaıaý qorǵaǵan joq qoı. Tulparlardyń, qazanattardyń ústinde, úlkendigi esik pen tórdeı azynaǵan aıǵyrlardyń jáne qazaq halqynyń qaısarlyǵy men myqtylyǵynyń arqasynda qorǵady. Qazanat – erdiń qanaty. Iаǵnı, azamattyń ary men namysyn qoldan bermeıtin qazaqtyń qazanattary bolǵan», dep búgin tarıhqa kóz júgirtsek, ras solaı bolǵan. Sondyqtan da, men qazanattardy izdeýshi, ulttyq qundylyqtardy ulyqtaýshynyń birimin. Men qazaǵymnyń qazanatyn izdep júrgen janmyn! Qazanat halqymyzdyń qanaty, qorǵany, aıbyny bolǵany ras. Qazanaty bolǵanda halyq qor bolmaǵan!
Jazýshy aǵamyz Asqar Súleımenov: «Osy basqa halyq qaıdan jaralsyn, meıli maımyldan bolsyn, shataǵym joq. Dál bizdiń qazaq jylqydan, tulpardan týǵan!» – dep aıtqan eken. Jazýshy sóziniń jany bar. Qazaq – jylqy minezdi, rýhy bıik, er halyq! Qazanat – qazaqtyń saharasy. Uly Dalasynyń ekinshi esimi. Osynshama keń dalany meńgerý úshin, osynshama keńistikti qaýsyrý úshin tek qazanattyń ǵana jaly men beli, tuıaǵynyń jeli kerek boldy. Bul sózime tarıh kýá.
Jylqyny álemde eń alǵash qolǵa úıretken bizdiń atalarymyz. Ol jóninde Berel, Botaı qorymdarynan tabylǵan bultartpas álemniń mańdaıaldy ǵalymdary moıyndaǵan dálelderimiz ben faktilerimiz bar. Bala kezimde «astyńǵy erni jer tirep, ústińgi erni kók tirep…», «kóldeneń jatqan kók tasty, tiktep tıgen tuıaǵy saz balshyqtaı ılegen…» tulpar túligin elestetetinmin. Sábı qııalmen qazanatty taýyp alyp, erttep minsem degen arman paıda boldy. Eseıe kele bul azamattyq pozısııaǵa aýysty. Tipti at sportyn damytý jolyna túbegeıli den qoıý maqsatynda 1994 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynan Almatyǵa arnaıy kóship keldim.
Al endi suraǵyńa kelsek, qazaqtyń qazanaty qazaq dalasynda bar. Oǵan bizdiń talaı báıge kezinde kózimiz jetti. Ataqty Adaı jylqysyn, Qostanaı jylqylaryn qalaısha qazanat deı almaımyz. Bile bilseńiz, qazir álemge tanymal aǵylshyn jylqylarynda qazanattyń qany bar. Aǵylshyndar ertede asyl tuqymdy arǵymaqtardy bizdiń saıyn daladan alyp ketken. Olardyń utqany sol – qazanattyń urpaǵyn kóbeıtip, asyldandyra bildi. Sonyń arqasynda álemge tanyldy.
Qazir álemde jylqynyń 200-den astam asyl tuqymy bar. Olar: aǵylshyn, arab, amerıka, gannover, orlov, aqalteke dep kete beredi. Bizdiń qazanatymyz bulardyń bárinen artyq bolmasa, kem emes. О́ıtkeni, qazaq qazanatynyń boıynda tózimdilik, júıriktik jáne mańǵazdyq bar. Bul jaǵynan kelgende qazanat qazaq halqynyń minezine, bolmysyna uqsaıdy. Ata-babala
