О́zara kelissózder qorytyndysy boıynsha Qasym-Jomart Toqaev pen Sooronbaı Jeenbekov birqatar ekijaqty qujattarǵa qol qoıady dep kútilýde. Sondaı-aq osy sapar aıasynda Memleket basshysy Bishkek qalasynda ótetin Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymy Qaýipsizdik keńesiniń sessııasyna qatysatynyn atap ótken jón. Qaýipsizdik keńesi sessııasynyń aıasyndaǵy is-sharalardyń kún tártibinde Uıym jumysy aıasyndaǵy ózara is-qımyldarǵa qatysty kóptegen máseleler qarastyrylady. UQShU-nyń bıyl atqarǵan jumystary boıynsha basym baǵyttardyń júzege asyrylý barysy qorytyndylanady dep josparlanǵan.
Qasym-Jomart Toqaevtyń Qyrǵyzstan astanasyna UQShU Qaýipsizdik keńesi sessııasymen tuspa-tus memlekettik sapar jasaýynyń eki eldiń ózara ekonomıkalyq, saıası, áriptestik qarym-qatynastaryndaǵy mańyzy qanshalyqty zor bolmaq? Kún tártibinde qandaı ózekti máseleler talqylanýy tıis? Osy týraly qyrǵyzstandyq belgili sarapshylardyń paıym-pikirin bilgen edik.
Sımvoldyq máni bar sapar
Igor ShESTAKOV,
saıasattanýshy, «Pikir» aımaqtyq sarapshylar klýbynyń teńtóraǵasy
Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń memlekettik sapary eki eldiń áriptestik baılanysyndaǵy jańa kezeńniń bastaýy bolady dep sanaımyn. Qasym-Jomart Toqaevtyń sapary aıasyndaǵy kún tártibindegi máselelerde ekijaqty is-qımyldy nyǵaıtýǵa yqpal etetin naqty máseleler kórinis tapqan. Qyrǵyzstan úshin Qazaqstan – ekonomıkalyq tynys-tirshilik joly. Sebebi kórshi el arqyly ótetin kólik joldary qyrǵyzstandyq taýarlardy Qazaqstannyń ózine jáne odan ári basqa da memleketterge eksporttaýǵa múmkindik beredi.
Kún táribindegi shekaralyq máselelerge qatysty ózara senim sharalaryn kúsheıtýge, kedendik ákimshilendirýge qatysty máseleler prezıdentter men úkimetterdi ǵana emes, birinshi kezekte qarapaıym qyrǵyz azamattaryn qatty alańdatyp otyr. Sebebi kún saıyn myńdaǵan qyrǵyzstandyq kólik Qazaqstannyń terrıtorııasyna ótedi. Bul naǵyz ekonomıkalyq áriptestiktiń kórinisi. Sol sebepti Qasym-Jomart Toqaevtyń osy memlekettik saparynyń nátıjesin júzdegen myń qyrǵyzstandyq kútip otyr.
О́kinishke qaraı, eki el arasyndaǵy saýda-aınalymynyń kólemi óte az. Byltyr ol bar bolǵany 300 mıllıon dollardyń aınalasynda boldy. Bul sapar osy kórsetkishti ulǵaıtýǵa da yqpalyn tıgizýge tıis. Eki memlekettiń ekonomıkalyq áleýetin eskere otyryp, bul kórsetkishti taıaý arada keminde 500 mıllıonǵa kóterýge bolady.
Kóptegen qazaqstandyq kompanııalar Qyrǵyzstanda tabysty jumys istep jatyr. Birlesken bıznes jobalardy júzege asyrýǵa, birlesken kásiporyndar qurý úshin Qasym-Jomart Toqaev pen Sooronbaı Jeenbekovtiń ózara kelissózder barysynda naqty sharalar qabyldanady dep úmittenemin.
Qazaqstan Prezıdenti Bishkekke sapary barysynda UQShU Qaýipsizdik keńesi sessııasyna qatysady. Osy oraıda, Qyrǵyzstan men Qazaqstandy alańdatyp otyrǵan máselelerdiń de ortaq ekenin aıta ketkim keledi. Ol qandaı máseleler? Ol dinı ekstremızm, halyqaralyq terrorızm, Aýǵanstandaǵy ahýaldyń turaqtanbaýy, Ortalyq Azııa memleketterine qyr kórsetip otyrǵan DAISh uıymy, qaýipsizdik... Qazaqstan men Qyrǵyzstan UQShU-nyń Ortalyq Azııa terrıtorııasynda tabysty jumys isteýiniń kepili deýge bolady. TMD-nyń Ońtústik bóligindegi qaýipsizdikke dál osy uıym jaýapty.
Bıyl Batken oqıǵasyna 20 jyl toldy. 1999 jyly Qyrǵyzstannyń ońtústigine qarýlanǵan zańsyz qurylymdar basyp kirgen kezde Qazaqstan eń alǵash kómek qolyn sozǵandardyń qatarynda boldy. Sol sebepti Qyrǵyzstan qaýipsizdik máselesine kelgende árdaıym baýyrlas qazaq eline arqa súıeıdi.
– Qazaqstan munaı jáne munaı ónimderin óndirýshi el retinde de Qyrǵyzstanmen aradaǵy saýda-taýar aınalymyn arttyra alady dep sanaımyn. Jasyratyny joq, bizdiń elge qazaqstandyq janar-jaǵarmaı kontrabandalyq jolmen bolsa da kelip jatyr. Qyrǵyzstan naryǵynda janar-jaǵarmaıǵa suranys joǵary. Iá, bizdiń elimizde «Gazprom» sııaqty iri kompanııalar bar. Kez kelgen monopolııa baǵanyń kóterilýine yqpal etetinin jaqsy bilemiz. Sol sebepti, bizdiń naryqqa qazaqstandyq kompanııalardyń da kelgeni jaqsy dep sanaımyn.
Sapardyń Sooronbaı Jeenbekovtiń Qyrǵyzstan prezıdenti bolǵanyna 2 jyl tolǵanymen tuspa-tus kelip otyrǵanynyń sımvoldyq máni bar dep esepteımin. Sooronbaı Jeenbekov memleket basshylyǵyna saılanǵan kezde eń alǵash kóterilgen máselelerdiń biri Qazaqstanmen arada durys baılanys ornata ala ma degen saýal tóńireginde bolǵan edi. Qazaq-qyrǵyz qarym-qatynasy azdap shıelenisip turǵan kezeńde Sooronbaı Jeenbekov bizderdiń baýyrlas el ekenimizdi aıtyp, saýda-ekonomıkalyq baılanystarymyzdy damytýǵa kúsh salatynyn jetkizdi. Osy 2 jyl ishinde eki memleket arasyndaǵy turaqtylyq saqtalyp qana qoımaı, strategııalyq áriptestik deńgeıine kóterildi. Qazaqstandaǵy jáne Qyrǵyzstandaǵy bılik tranzıti ekijaqty qatynastarǵa teń oń yqpalyn tıgizdi dep sanaımyn.
Berik baılanysty nyǵaıta túsý kerek
Asylbek AIýPOV,
Qyrǵyz-Reseı Ýnıversıteti Ulttyq ekonomıka jáne aımaqtyq damý kafedrasynyń meńgerýshisi, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor
Qazaqstan Respýblıkasy men Qyrǵyz Respýblıkasy áýel bastan qońsylas ornalasqan baýyrlas elder. San ǵasyrlardan beri ekeýiniń arasynda berik baılanys ornaǵan. Sol baılanysty ekonomıkalyq, mádenı, rýhanı salalarda, jalpy adamı qarym-qatynastarda odan ári damyta túsken jón. Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń bizdiń elge memlekettik sapary aıasynda osy maqsatty júzege asyrýǵa yqpal etetin máseleler sheshilýge tıis dep oılaımyn.
Qyrǵyzstannyń terrıtorııasy Qazaqstannyń ulan-ǵaıyr jerimen salystyrsaq, onyń 7 paıyzyndaı-aq bolady. Sáıkesinshe eki eldiń ekonomıkalyq áleýeti de ártúrli, ózara salystyrýǵa kelmeıdi. Tabıǵı baılyǵy boıynsha Qazaqstan álem boıynsha aldyńǵy qatarda. Aýyr ındýstrııa salasynda Qazaqstannyń perspektıvalary joǵary. Shekarasynyń shektesetin tusynyń uzyndyǵy myń shaqyrymnan asatyn osyndaı elmen kórshi bolýdyń Qyrǵyzstan úshin mańyzy zor ekeni túsinikti. Qazaqstannyń Qyrǵyzstanǵa jiberetin eksportynyń kólemi bizdiń elden jóneltiletin taýarmen salystyrǵanda bir jarym esege jýyq kóp. Eksporttyq taýarlardyń nomenklatýrasyna toqtalar bolsaq, Qyrǵyzstan jylqy etin, sút taǵamdaryn, metall buıymdar eksporttaıdy. Qazaqstannan bizge astyq, un, ósimdik maıy, qant, munaı ónimderi, qara jáne tústi metall, metall buıymdary keledi. Taýar nomenklatýrasy az, quramy da kúrdeli emes, óte qarapaıym. Munaı ónimderiniń kólemi de onshalyqty kóp emes, onyń negizgi bóligi Reseıden tasymaldanady. Reseı Qazaqstanmen salystyrǵanda bizge alys, onyń ústine temir jol kóligin qoldanýǵa týra keledi. Temir jol boıynda túrli kedergiler bolady. Onyń ústinde Reseıde janar-jaǵarmaı qazir qymbattap jatyr, bul bizdiń naryqqa da soqqy bolary sózsiz. Menińshe, Qyrǵyzstanda tutynylatyn munaı ónimderin 100 paıyz Qazaqstannan tasymaldaýǵa kóshsek, bul biz úshin óte tıimdi bolar edi.
Qasym-Jomart Toqaev pen Sooronbaı Jeenbekovtiń kezdesýinde ekijaqty ekonomıkalyq baılanystardyń aıasyn keńeıtý máselesi talqylanýy kerek dep sanaımyn. Sonymen qatar Qazaqstannyń Qyrǵyzstanǵa salatyn ınvestısııasynyń kólemin arttyrý máselesi de kóterilýge tıis.
Qazaqstandyq ınvestorlar Qyrǵyzstannyń taý-ken ónerkásibine, qurylys materıaldary ónerkásibine belsene atsalysyp keledi. Alaıda, Qytaı ınvestısııasymen salystyrǵanda onyń kólemi óte az. Menińshe, Qyrǵyzstannyń aýylsharýashylyq salasynda qazaq-qyrǵyz birlesken kásiporyndaryn qurý kerek. Bul eki memleket arasyndaǵy taýar aınalymy kólemin ulǵaıtýǵa yqpal etedi. О́ńdeý ónerkásibinde de Qazaqstannyń tájirıbesi bizben salystyrǵanda aıtarlyqtaı zor. Demek, osy baǵytta da birlesip jumys isteýge bolady.
Arnur Asqar,
«Egemen Qazaqstan» –
Bishkekten (Qyrǵyzstan)
