«Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń kodeksindegi 89-baptyń 1-tarmaǵynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda turaqty bolatyn jeke tulǵalar ınfeksııalyq jáne parazıttik aýrýlarǵa qarsy profılaktıkalyq egý alýǵa mindetti» dep kórsetilgen. Al B.Tileýhan bolsa ony «mindetti» emes «quqyly» dep aýystyrý kerektigin aıtady. О́ıtkeni ol Konstıtýsııanyń 29-babynyń 1-tarmaǵynda «Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń densaýlyǵyn saqtaýǵa quqyǵy bar» dep kórsetilgenin alǵa tartady. 89-baptyń 2-tarmaǵynda «profılaktıkalyq egýdi júrgizý aldynda medısına qyzmetkeri egiletin adamdy qarap, tekserý júrgizedi. Medısına qyzmetkeri oǵan jáne onyń zańdy ókiline profılaktıkalyq egý, odan bas tartýdyń saldary, ımmýndaýdan keıin bolýy múmkin qolaısyz kórinisteri týraly tolyq, obektıvti aqparat beredi» delingen. Al májilismen oǵan «jaýaptylyqty» qosyp jatqanyn jetkizdi. Iаǵnı «profılaktıkalyq egýler áseriniń saldary úshin medısına qyzmetkeri, medısınalyq mekemeniń basshysy, ýákiletti organnyń basshysy jáne ýákiletti organ bólimshesiniń basshysy, sondaı-aq vaksınalar satyp alynǵan farmasevtıkalyq kompanııanyń tizbesin el Úkimeti bergen aýrýlardan vaksınalardy tasymaldaýǵa tartylǵan kompanııalardyń basshylary Qazaqstan Zańynda belgilengen jaýaptylyqta bolady» degendi qosý usynylǵan.
Bizdiń baıqaýymyzsha, bul daýly máseleniń barlyǵy ekpe alǵannan keıin múgedek bolyp qalǵan balalardyń búgingi qıyn jaǵdaıynan týyndaǵan syńaıly. Máselen, ekpeden keıin zardap shekkenderdiń biri – Jaına Bekmuhambetqyzy. Ol úsh jyldan beri balasynyń qoıanshyq aýrýymen alysyp kele jatqanyn aıtady. «Meniń qyzym BSJ-dan keıin denesi tyrysyp, oǵan epılepsııa dep dıagnoz qoıdy. Dáriden kóz ashpaı emdetip júrgenimizge 3 jyl boldy. Memlekettik emhanaǵa esepte tursaq ta, kezek óte kóp. Kezekte meniń qyzymnan da densaýlyǵy nashar balalar tur. Aýrýyn asqyndyryp alýdan qorqyp, balamdy 5 aıynan bastap jeke klınıkaǵa, aqyly túrde emdetip júrmin. Jalǵyz basty ana bolsam da, qyzymnyń densaýlyǵy úshin bar tapqanymdy emge jumsaýdamyn», deıdi ol.
Medısına ǵylymdarynyń doktory, akademık, Transplantasııa boıynsha respýblıkalyq úılestirý ortalyǵynyń dırektory Jaqsylyq Dosqalıev mundaı jaǵdaıda ár isti jeke-jeke qarastyrý kerek ekenin alǵa tartady. Onyń aıtýynsha, ekpe tek oń kórsetkishter bolǵanda ǵana salynýy tıis. «Mysaly, dene temperatýrasy kóterilip turǵan adamǵa vaksınasııa jasaýǵa bolmaıdy», deıdi akademık.
Al «Astana» medısına ýnıversıteti Balalar ınfeksııasy kafedrasynyń meńgerýshisi Dınagúl Baıasheva da osy pikirdi quptaıtynyn jetkizdi. «Mundaı jaǵdaıda is prokýratýraǵa ketedi. Mindetti túrde tekseris bolady», deıdi ol.
Juqpaly aýrýlar órship barady
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy ekpeden bas tartýdyń nátıjesinde juqpaly aýrýlar álemde órship bara jatqanyn jarııalap, dabyl qaǵýda. Iаǵnı bul bıyl densaýlyqqa tónetin qaýiptiń ondyǵyna kirgen. Táýelsiz halyqaralyq qaıyrymdylyq qory (Wellcome Trust) 142 eldegi 140 myń adamǵa vaksınasııaǵa qatysty zertteý júrgizgen. Nátıjesinde, qatysýshylardyń 79%-y ekpeni qaýipsiz dep sanaıtyny anyqtalǵan. Ásirese Ońtústik Azııa elderi ekpege oń kózqaraspen qarasa, Shyǵys Eýropa halqynyń teń jartysy senimsizdik bildirgen. Al Ortalyq Azııadaǵy halyqtyń ekpege senimdiligi 75% bolǵan.
BBC-diń habarlaýynsha, álemdegi qyzylsha derti órship turǵan 10 eldiń ishinde Qazaqstan da bar. 2018 jyldyń sáýiri men 2019 jyldyń naýryzy aralyǵyndaǵy statıstıkaǵa qarasaq, Madagaskarda 84 804 adam, Ýkraınada 78 659 adam, Úndistanda 53170 adam, Pákistanda 22 693 adam, Fılıppınde 16 898 adam, Nıgerııada 12 745 adam, Iemende 13 639 adam, Brazılııada 10 316 adam osy dertke shaldyqqan. Al qyzylsha juqtyrǵandardyń sany Taılandta 6916 adamǵa, Qazaqstanda 5908 adamǵa jetken.
1960 jyly ekpe paıda bolǵanǵa deıin jyl saıyn 2,6 mıllıon adam qyzylshadan kóz jumǵan kórinedi. DDU-nyń málimeti boıynsha, 2000-2017 jyldar aralyǵynda álemde qyzylsha aýrýynan bolatyn ólim-jitim 80%-ǵa deıin tómendegen. Naqtyraq aıtqanda osy ýaqyt aralyǵynda ekpeniń kómegimen 21 mıllıonnan asa adam ajaldan aman qalǵan. Demek ekpe jyl saıyn eki-úsh mıllıon adamnyń ómirin saqtap otyr.
«Qazirgi kúni ekpeden bas tartyp jatqan ata-analar kóp bolǵandyqtan, juqpaly aýrýlar órshı túsýde. Bul jaǵdaı tek bizdiń elde ǵana emes. Sondyqtan álemde juqpaly aýrýmen aýyrǵan adamdardyń sany kóbeıgendikten ár el ózderiniń zańdaryna biraz ózgerister engizip jatyr. Mysaly, Germanııada ekpe qoıdyrtpaǵan ata-analar 2500 evro aıyppul tóleıdi. Al Ulybrıtanııa, Belgııa, Estonııa elderinde ekpe almaǵan balalardy balabaqshaǵa, mektepke almaıdy. Izraıl, Qytaı, Túrkııa jáne Fransııa sııaqty elderde balalarǵa mindetti túrde ekpe jasalady. Ekpe jasamaǵandyqtan, adamnyń ımmýndyq qabaty juqarǵandyqtan aýrý shuǵyl ósip, taraıdy. Damyǵan elder buǵan qarsy shyǵyp, zańdaryna ózgerister engizýde. Bizdiń elge keletin bolsaq, 2018 jyldyń qarashasynan bastap 12 myńnan astam qyzylshamen aýyrǵan adam tirkelgen. Onyń ishinde shetinep ketken balalar da bar. Osyndaı jaǵdaıda tek qarap otyrmaı, oǵan qarsy shara qoldaný kerek. Ekpeniń kerek ekeni, qaýipsizdigi de dáleldengen. Qazaqstanǵa qandaı ekpelerdiń kirgiziletinin, onyń durys, durys emestigin tekseretin komıssııa bar. Sol komıssııaǵa kez kelgen adam kirip, baqylaı alady. Sondyqtan jurtty dúrliktirmeı, qorqytpaı, osy komıssııaǵa kirip, bárine kózin jetkizgeni durys bolar edi. Emosııamen sheshetin bolsaq aýrý órshı túsedi. Alysqa barmaı-aq Ýkraınany mysalǵa keltireıik. 20 balada kúl aýrýy
anyqtaldy. Bul tez órship, tez taraıtyn aýrý. Biz ekpeni tek jazylmaıtyn aýrýlarǵa ǵana jazyp jatyrmyz», deıdi «Astana» medısına ýnıversıteti Balalar ınfeksııasy kafedrasynyń meńgerýshisi Dınagúl Baıasheva.
Sapa qandaı?
Memleket halyqty vaksınasııalaýǵa jyl saıyn 26 mıllıard teńge jumsaıdy. Oǵan 21 juqpaly aýrýǵa, onyń ishinde týberkýlezge, qyzylshaǵa, qyzamyqqa, V gepatıtine jáne basqalarǵa qarsy profılaktıkalyq egýler júrgiziledi. Qazaqstandyqtar aldyn ala egýdiń Ulttyq kúntizbesinde belgilengen merzimge sáıkes jasy boıynsha juqpaly aýrýlarǵa qarsy josparly egýler júrgizedi. Balalardy kepildendirilgen sapaly vaksınalarmen qamtamasyz etý úshin Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymymen sertıfıkattalǵan vaksınalar satyp alynady. Atap aıtqanda, dárilik zattar men medısınalyq buıymdardyń memlekettik tiziliminde Eýropa (Belgııa, Fransııa, Nıderland), Japonııa, AQSh, Reseı, Qytaı, Úndistan, Koreıa, Izraıl sııaqty iri óndirýshilerden keletin 58 vaksınanyń ataýlary tirkelgen. Sonyń ishinde, 1 vaksına otandyq óndiristiki. Vaksınalardy qaýipsizdik jáne sapa talaptaryna sáıkestikke tekserýdi Densaýlyq saqtaý mınıstrligine qarasty Dárilik zattar men medısınalyq buıymdardy saraptaý ulttyq ortalyǵy júrgizedi.
«Vaksınanyń sapasy Dárilik zattar men medısınalyq buıymdardy saraptaý ulttyq ortalyǵy jáne onyń akkredıttelgen synaq zerthanalarynda, memlekettik jáne halyqaralyq standarttarǵa sáıkes jumys isteıtin bastapqy, analıtıkalyq jáne mamandandyrylǵan saraptama sııaqty úsh kezeńnen turatyn saraptama barysynda tekseriledi. Bizdiń Almaty qalasyndaǵy zerthanalary bar synaq ortalyǵy – Ortalyq Azııadaǵy preparattardyń ımmýnobıologııalyq saraptamasyn júzege asyratyn birinshi zerthana. Bıotehnologııanyń, ımmýnologııanyń jáne basqa da ǵylym pánderiniń qarqyndy damýyna baılanysty, bizdiń zerthanalarymyz turaqty negizde jańǵyryp, al sarapshylar quzyrettilik aýqymyn keńeıtip, biliktilik deńgeıin arttyryp otyrady», deıdi «Dárilik zattar men medısınalyq buıymdardy saraptaý ulttyq ortalyǵy» ShJQ RMK bas dırektory Arnur Nurtaev.
Mine, ekpeni qoldaýshylar da, qarsy tarap ta óz ýájderin osylaı jetkizdi. Al onyń qazylyǵyn quzyrly organdar qarastyrýy qajet. О́ıtkeni depýtattar tarapynan kúmán aıtyldy. Tipti B.Tileýhan keleside naqty aıǵaqtarmen keletinin de jetkizdi. «Jel turmasa shóptiń basy qozǵalmaıdy» degendeı, bul jerde negizgi qarsylyq nemese kelispeýshilik buǵan deıin elimizge jetkizilgen ekpelerdiń sapasyna qatysty órbip otyrǵany baıqalady. Iаǵnı, halyq bıýdjetten bólinetin qomaqty qarjyǵa laıyqty sapaly ári qaýipsiz medısınalyq qyzmet alyp, barlyq jaǵynan aldyn ala qorǵalýy qajet.
