Medısına • 26 Qarasha, 2019

Daýdyń basy – taǵy da ekpe

145 retkórsetildi

Parlamentte «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń kodeksi men «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine densaýlyq saqtaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zań jobalary qaralýda. Jumys tobynda depýtat Bekbolat Tileýhan men Ivan Klımenkonyń osy zańdaǵy ekpe máselesine baılanysty oı-pikirleri aıtylǵan vıdeo jazba áleýmettik jelilerdi sharlap úlgerdi. «Men vaksınaǵa qarsy emespin. Biraq ony mindetteýge qarsymyn. Men de balamnyń aýrý bolǵanyn, aýrý taratqysh bolǵanyn qalamaımyn. Sondyqtan vaksına ekkizemin. Biraq «byt-shyt» vaksınany ekkizip, kóz aldymda múgedek qylatyn jaǵdaıǵa jol bergizbeımin» degen Bekbolat Tileýhannyń zań jobasynyń qaı tusyna qarsy ekenin bilýge tyrystyq.

«Halyq densaýlyǵy jáne densaý­lyq saqtaý júıesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń kodeksindegi 89-bap­tyń 1-tarmaǵynda «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń aýmaǵynda turaqty bola­tyn jeke tulǵalar ınfeksııalyq jáne parazıttik aýrýlarǵa qarsy pro­fı­­­laktıkalyq egý alýǵa mindetti» dep kórsetilgen. Al B.Tileýhan bolsa ony «mindetti» emes «quqyly» dep aýys­tyrý kerektigin aıtady. О́ıtkeni ol Konstıtýsııanyń 29-babynyń 1-tar­ma­ǵynda «Qazaqstan Respýblıkasy azamat­tarynyń densaýlyǵyn saqtaýǵa quqy­ǵy bar» dep kórsetilgenin alǵa tar­tady. 89-baptyń 2-tarmaǵynda «profılaktıkalyq egýdi júrgizý aldynda medısına qyzmetkeri egiletin adam­dy qarap, tekserý júrgizedi. Me­dı­­sına qyzmetkeri oǵan jáne onyń zańdy ókiline profılaktıkalyq egý, odan bas tartýdyń saldary, ım­mýn­daýdan keıin bolýy múmkin qolaı­syz kórinisteri týraly tolyq, obek­tıv­ti aqparat beredi» delingen. Al máji­lismen oǵan «jaýaptylyqty» qosyp jatqanyn jetkizdi. Iаǵnı «profı­lak­tı­kalyq egýler áseriniń saldary úshin medısına qyzmetkeri, medı­sınalyq mekemeniń basshysy, ýáki­letti organnyń basshysy jáne ýáki­let­ti organ bólimshesiniń basshysy, sondaı-aq vaksınalar satyp alynǵan far­ma­sevtıkalyq kompanııanyń tizbesin el Úki­meti bergen aýrýlardan vaksı­na­­lardy tasymaldaýǵa tartylǵan kom­pa­nııalardyń basshylary Qazaqstan Zańy­nda belgilengen jaýaptylyqta bola­dy» degendi qosý usynylǵan.

Bizdiń baıqaýymyzsha, bul daýly máse­leniń barlyǵy ekpe alǵannan keıin múge­dek bolyp qalǵan balalardyń búgingi qıyn jaǵdaıynan týyndaǵan syńaı­ly. Máselen, ekpeden keıin zardap shekkenderdiń biri – Jaına Bekmuham­betqyzy. Ol úsh jyldan beri balasy­nyń qoıanshyq aýrýymen alysyp kele jat­qanyn aıtady. «Meniń qyzym BSJ-dan keıin denesi tyrysyp, oǵan epılepsııa dep dıagnoz qoıdy. Dáriden kóz ashpaı emdetip júrgenimizge 3 jyl boldy. Memlekettik emhanaǵa esepte tursaq ta, kezek óte kóp. Kezekte meniń qyzymnan da densaýlyǵy nashar balalar tur. Aýrýyn asqyndyryp alýdan qorqyp, balamdy 5 aıynan bastap jeke klınıkaǵa, aqyly túrde emdetip júrmin. Jalǵyz basty ana bolsam da, qyzymnyń densaýlyǵy úshin bar tapqanymdy emge jumsaýdamyn», deıdi ol.

Medısına ǵylymdarynyń doktory, akademık, Transplantasııa boıynsha respýblıkalyq úılestirý ortalyǵynyń dırek­­tory Jaqsylyq Dosqalıev mun­daı jaǵdaıda ár isti jeke-jeke qarastyrý kerek ekenin alǵa tartady. Onyń aıtýynsha, ekpe tek oń kór­set­kishter bolǵanda ǵana salynýy tıis. «Mysaly, dene temperatýrasy kóterilip turǵan adamǵa vaksınasııa jasaý­ǵa bolmaıdy», deıdi akademık.

Al «Astana» medısına ýnıver­sı­teti Balalar ınfeksııasy kafed­ra­sy­nyń meń­ge­rýshisi Dınagúl Baıasheva da osy pikirdi quptaıtynyn jetkizdi. «Mundaı jaǵdaıda is prokýratýraǵa kete­di. Mindetti túrde tekseris bolady», deıdi ol.

 Juqpaly aýrýlar órship barady

Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıy­my ekpeden bas tartýdyń nátı­je­sinde juqpaly aýrýlar álemde órship bara jatqanyn jarııalap, dabyl qaǵý­da. Iаǵnı bul bıyl densaýlyqqa tónetin qaýiptiń ondyǵyna kirgen. Táýel­siz halyqaralyq qaıyrymdylyq qory (Wellcome Trust) 142 eldegi 140 myń adamǵa vaksınasııaǵa qatysty zertteý júrgizgen. Nátıjesinde, qaty­sý­shy­lar­dyń 79%-y ekpeni qaýipsiz dep sanaıtyny anyqtalǵan. Ásirese Ońtústik Azııa elde­ri ekpege oń kózqaraspen qarasa, Shyǵys Eýropa halqynyń teń jartysy senimsizdik bildirgen. Al Ortalyq Azııa­daǵy halyqtyń ekpege senimdiligi 75% bolǵan.

BBC-diń habarlaýynsha, álemdegi qyzylsha derti órship turǵan 10 eldiń ishinde Qazaqstan da bar. 2018 jyldyń sáýiri men 2019 jyldyń naýryzy araly­ǵyndaǵy statıstıkaǵa qarasaq, Madagas­karda 84 804 adam, Ýkraınada 78 659 adam, Úndistanda 53170 adam, Pákis­tanda 22 693 adam, Fılıppınde 16 898 adam, Nıgerııada 12 745 adam, Iemende 13 639 adam, Brazılııada 10 316 adam osy dertke shaldyqqan. Al qyzyl­sha juqtyrǵandardyń sany Taıland­ta 6916 adamǵa, Qazaqstanda 5908 adamǵa jetken.

1960 jyly ekpe paıda bolǵanǵa deıin jyl saıyn 2,6 mıllıon adam qyzylshadan kóz jumǵan kórinedi. DDU-nyń málimeti boıynsha, 2000-2017 jyldar aralyǵynda álemde qyzylsha aýrýynan bolatyn ólim-jitim 80%-ǵa deıin tómendegen. Naqtyraq aıtqanda osy ýaqyt aralyǵynda ekpeniń kómegimen 21 mıllıonnan asa adam ajaldan aman qalǵan. Demek ekpe jyl saıyn eki-úsh mıllıon adamnyń ómirin saqtap otyr.

«Qazirgi kúni ekpeden bas tartyp jatqan ata-analar kóp bolǵan­dyq­tan, juqpaly aýrýlar órshı túsýde. Bul jaǵdaı tek bizdiń elde ǵana emes. Son­dyq­tan álemde juq­pa­ly aýrýmen aýyrǵan adam­dar­dyń sany kóbeıgendikten ár el ózde­ri­niń zańdaryna biraz ózge­ris­ter engi­zip jatyr. Mysaly, Germa­nııa­da ekpe qoıdyrtpaǵan ata-analar 2500 evro aıyppul tóleıdi. Al Ulybrıtanııa, Belgııa, Estonııa elderinde ekpe almaǵan balalardy ba­la­baqshaǵa, mektepke almaıdy. Iz­raıl, Qytaı, Túrkııa jáne Fran­sııa sııaqty elderde balalarǵa mindet­ti túrde ekpe jasalady. Ekpe jasamaǵandyqtan, adamnyń ımmýndyq qabaty juqarǵandyqtan aýrý shuǵyl ósip, taraıdy. Damyǵan elder buǵan qarsy shyǵyp, zańdaryna ózgerister engizýde. Bizdiń elge kele­tin bolsaq, 2018 jyldyń qarasha­synan bastap 12 myńnan astam qyzyl­shamen aýyrǵan adam tirkelgen. Onyń ishinde shetinep ketken balalar da bar. Osyndaı jaǵdaıda tek qarap otyrmaı, oǵan qarsy shara qol­daný kerek. Ekpeniń kerek ekeni, qa­ýip­siz­digi de dáleldengen. Qazaqstanǵa qandaı ekpelerdiń kirgiziletinin, onyń durys, durys emestigin tekseretin komıs­sııa bar. Sol komıssııaǵa kez kelgen adam kirip, baqylaı alady. Son­dyqtan jurtty dúrliktirmeı, qor­qyt­paı, osy komıssııaǵa kirip, bárine kózin jetkizgeni durys bolar edi. Emo­sııa­men sheshetin bolsaq aýrý órshı túsedi. Alysqa barmaı-aq Ýkraınany mysalǵa keltireıik. 20 balada kúl aýrýy
anyqtaldy. Bul tez órship, tez taraıtyn aýrý. Biz ekpeni tek jazylmaıtyn aýrýlarǵa ǵana jazyp jatyrmyz», deıdi «Astana» medısına ýnıversıteti Balalar ınfeksııasy kafedrasynyń meńgerýshisi Dınagúl Baıasheva.

 Sapa qandaı?

Memleket halyqty vaksına­sııa­laý­ǵa jyl saıyn 26 mıllıard teńge jum­saıdy. Oǵan 21 juqpaly aýrýǵa, onyń ishinde týberkýlezge, qyzylshaǵa, qyza­myq­qa, V gepatıtine jáne basqalarǵa qarsy profılaktıkalyq egýler júrgi­zi­ledi. Qazaqstandyqtar aldyn ala egýdiń Ulttyq kúntizbesinde belgi­len­gen merzimge sáıkes jasy bo­ıynsha juqpaly aýrýlarǵa qar­sy josparly egýler júrgizedi. Bala­lar­dy kepildendirilgen sapaly vaksınalarmen qamtamasyz etý úshin Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıy­my­men sertıfıkattalǵan vaksınalar satyp alynady. Atap aıtqanda, dárilik zattar men medısınalyq buıymdardyń memlekettik tiziliminde Eýropa (Belgııa, Fransııa, Nı­der­lan­d), Japonııa, AQSh, Reseı, Qytaı, Úndistan, Koreıa, Izraıl sııaqty iri óndirýshilerden keletin 58 vaksınanyń ataýlary tirkelgen. Sonyń ishinde, 1 vaksına otandyq óndiristiki. Vaksınalardy qaýipsizdik jáne sapa talaptaryna sáıkestikke tekserýdi Densaýlyq saqtaý mınıs­tr­ligine qarasty Dárilik zattar men medısınalyq buıymdardy saraptaý ulttyq ortalyǵy júrgizedi.

«Vaksınanyń sapasy Dárilik zattar men medısınalyq buıymdardy sarap­taý ulttyq ortalyǵy jáne onyń akkredıttelgen synaq zerthanalarynda, memlekettik jáne halyqaralyq standarttarǵa sáıkes jumys isteı­tin bas­tapqy, analıtıkalyq jáne maman­­dan­dyrylǵan saraptama sııaqty úsh kezeń­nen turatyn sarap­tama barysyn­da tekseriledi. Bizdiń Almaty qalasyn­da­ǵy zerthanalary bar synaq ortalyǵy – Ortalyq Azııadaǵy preparattardyń ımmýnobıologııalyq saraptamasyn júzege asyratyn birinshi zerthana. Bıotehnologııanyń, ımmýnologııanyń jáne basqa da ǵylym pánderiniń qar­qyndy damýyna baılanysty, biz­diń zerthanalarymyz turaqty ne­gizde jańǵyryp, al sarapshylar quzy­ret­tilik aýqymyn keńeıtip, biliktilik deńgeıin arttyryp otyrady», deıdi «Dárilik zattar men medısınalyq buıym­dardy saraptaý ulttyq orta­ly­ǵy» ShJQ RMK bas dırektory Arnur Nurtaev.

Mine, ekpeni qoldaýshylar da, qarsy tarap ta óz ýájderin osylaı jetkizdi. Al onyń qazylyǵyn quzyrly organdar qarastyrýy qajet. О́ıtkeni depýtattar tarapynan kúmán aıtyldy. Tipti B.Tileýhan keleside naqty aıǵaqtarmen keletinin de jetkizdi. «Jel turmasa shóptiń basy qozǵalmaıdy» degendeı, bul jerde negizgi qarsylyq nemese kelispeýshilik buǵan deıin elimizge jetkizilgen ekpelerdiń sapasyna qatysty órbip otyrǵany baıqalady. Iаǵnı, halyq bıýdjetten bólinetin qomaqty qarjyǵa laıyqty sapaly ári qaýipsiz medısınalyq qyzmet alyp, barlyq jaǵynan aldyn ala qorǵalýy qajet.

Sońǵy jańalyqtar

Reıtıngte joǵarylady

Kásipqoı boks • Búgin, 07:22

«Altyn saqa» úzdikteri anyqtaldy

Ulttyq sport • Búgin, 07:15

Qazaq áni Nıý-Iorkte shyrqaldy

Rýhanııat • Búgin, 07:09

Jaqsylyqqa toly Jastar jyly

Qoǵam • Búgin, 07:04

Shapaǵatty jol

Rýhanııat • Búgin, 06:59

«Qaıyrbolatty qaıtaryńdar!»

Aımaqtar • Búgin, 06:56

Volonterler bas qosty

Qoǵam • Búgin, 06:47

Stıpendııa kóteriledi

Qoǵam • Búgin, 06:43

Naqty tapsyrmalar berdi

Prezıdent • Búgin, 06:27

Altyn ordanyń aq tańy

Rýhanııat • Keshe

Qobyz bizge qaı dáýirden jetken?

Rýhanııat • Keshe

Almatyda kitap kórmesi ashyldy

Rýhanııat • Keshe

Kúlki kerýeni № 23

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar