Aýylǵa sý qashan keledi?..

Osydan on jyl buryn aýyldarda keshendi blok modýlin (KBM) ornatý ar­qyly sý jetkizbek bolǵany este. Ke­ıin Úkimet te, jergilikti ákimdikter de KBM-nyń aýyldardyń sýǵa degen qajet­ti­lik­terin óteı almaıtynyna kózderi jetti.

 2010 jyly Úkimette respýblıkalyq bıýdjet esebinen óńirdegi Ertis, Maı aýdandaryndaǵy toptyq sý qubyryn qaıtadan qalpyna keltirý jónindegi sheshim  shyqty. Bul jobany júzege asyrý, ıaǵnı aýyldarǵa sý jetkizý mindeti – tapsyrys berýshi, elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Sý resýrstary jónindegi komıtetine júktelgen-di.

Oblystyq tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń má­li­metinshe, alǵashqy kez­deri Belovod toptyq sý qu­byry jobasyna jaýapty – «OST-Proekt» JShS, mer­diger – astanalyq SP «Spesplastvodstroı» JShS bolyp bekitilipti. Qurylystyń jalpy quny – merdigerlik kelisim­sharty boıynsha 5,7 mlrd teńge. Uzyndyǵy 388,4 sha­qy­rym bolatyn sý qubyry Ertis aýdanyn qamtıdy.

 Ekinshi joba, Maı aýdanyn­daǵy toptyq sý qubyry boıynsha bas merdiger – astanadaǵy «Sentrstroı-komplekt NS» JShS. Jobanyń jalpy quny – 6,4 mlrd teńge. Eki aýdanda­ǵy toptyq sý qubyry jobalar qu­ry­lysy 2013 jyly paıda­la­nýǵa beriledi dep josparlan­dy.

Sodan beri 10 jyl ótti. Belovod jáne Maı toptyq sý qubyrlarynyń qurylysy ba­ry­syndaǵy daý-damaılar áli bitpedi. Mysaly, Belovod sý qubyrynyń qurylysy 7 jylǵa sozylsa, 5 jyly jaýapsyz mer­digermen sottasýǵa ketipti. Qarjy da joq, jumys ta joq. Daý-damaıǵa qatysty sot barysynda, kináliler anyqtalyp, jaýapqa tartylmaq bolǵan-dy.

Biz bul jaıynda gazetimizdiń burynǵy sandarynda keńirek taldaý jasap, birqatar maqala jazǵanbyz. Sý resýrstary ko­mı­tetiniń burynǵy tóraǵasy Islam Ábishev qazir qamaýda. О́ńirdegi Belovod, Maı toptyq sý qubyrlarynyń qurylysyn qurdymǵa ketirýshiler toby áli de zań júzinde jazalaryn alar dep oılaımyz.

Keıin qyrýar qarajat bó­lingen, qurylysy toqtatyl­ǵan qos joba ár túrli túzetýler­den keıin qaıta bastaldy. Aýyl turǵyndary da on jyldan astam ýaqyt «sý qashan keledimen» kútýmen júr. Al 2011 jyldan beri oblys aýyldarynan 3 myń adam kóship ketse, 9 aýyl qysqartyldy.

Jýyrda Maı aýdanyna baryp qaıttyq. Aýdan ákimdigi osy jyldyń sońyna deıin aýyl­dardyń barlyǵyna derlik aýyz sý jetedi dep otyr. Bıyl aýdandaǵy toptyq sý júıe­sine jyl sońyna deıin 2 myń­nan astam turǵyn qosylmaq eken. 15 aýylda ortalyq sý júıe­sine qosylatyn tara­tý jelileriniń qurylysy júrgizi­lýde. Jumys aıaqtalǵan soń bar­lyq tutynýshylar aýdannyń top­tyq sý júıesine qosylady. Tur­ǵyndardyń deni aýdan orta­lyǵy Kóktóbe aýylynda turady.

Aýdan ákimi Marat Aqtaev­tyń aıtýynsha, qurylysy júrip jatqan ortalyqtandyrylǵan sý júıesiniń jumystary aıaq­ta­lyp qalypty. Kóktóbe, Bas­kól, Malaısary, Keńtúbek, Boz­sha, Aqsaraı, Saty, Qyzyl­eńbek, Jumysker, Qaraterek, Maıtúbek, Aqjar aýyldary úshin bul – qýanysh. Bıyl 15 aýyldyń sý qubyry qury­lysyna respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjet esebinen 3 266,8 mıllıon teńge bólingen. Bul magıstraldyq toptyq sý qubyrynyń uzyndyǵy 115,7 shaqyrym bolsa, onyń ishin­de naqty salynǵany – 108 sha­qyrym.

Biz sýdy taǵatsyzdana kútip otyrǵan Malaısary, Saty, Kóktóbe, Qazan, Keńtúbek aýyldarynda boldyq. Aýdandaǵy qurylys jumystaryn júrgi­zýge qatysqan «Ken Asar», «Qystaý Qaraǵaı», «Alvıs», «SK AVS», «Aq Mereke», «Qarasha Servıs», «LOGOTEK KZ», «Jarma Qurylys Gaz», «Ekspert Stroı Ekspo», «Nuraı Qurylys Joly» sııaq­ty seriktestikter sý qubyr­laryn tartý jumystaryn jalǵas­tyrýda.

Qubyrlar aýyl kóshelerine deıin tartylady. Sý qubyryn turǵyndar ózderi úıge engizip almaq. Ortalyqtandyrylǵan sý júıesimen qamtylatyn 15 aýyl­da tutynýshylardyń sany 2179-dy quraıdy. Onyń ishinde úıdiń aýlasyna deıin (qorshaýǵa deıin) 1535, úıdiń irgetasyna deıin 1528 otbasy tapsyrys bergen. Sondaı-aq shalǵaıdaǵy Aqshıman aýylyndaǵy 58 úı men mektep jáne aýyl ákimdigine de sý jetipti. Mamandar kelip, sýdan synama alyp turady eken.

Maı aýdanynyń aýyldaryna sý keldi delik. «Sýdyń da su­raýy bar». Turǵyndar úshin endigi másele – sý tutynǵany úshin tóleıtin tólem baǵasy. Mysaly, Ertis aýdanyndaǵy Belovod toptyq sý qubyrynan sý tutynǵandary úshin tarıf 381 teń­ge kóleminde bekitilgen-di. Bul oblys ortalyǵyndaǵy tarıften 10 ese qymbat delin­di. Aýdan ákimdigi buryn qolda­nysta bolǵan eski sý qondyr­ǵysyn eriksiz qaı­ta iske qosady.

Mamandar sý alýdaǵy mun­daı jaǵdaıdyń  týyndaý sebebi top­tyq sý qubyrynyń memle­ket ta­rapynan sýbsıdııa­lanatyn sýmen jabdyqtaý júıeleri tizimine engizilmeýinen bol­ǵanyn aıtady. Sý qubyry aýdan­nyń 17 aýylyn sýmen qamtýǵa tıis edi. Tarıftiń joǵa­rylaýyna oraı jumysy toq­tap qalǵan. Sondyqtan, Ertis aýdanyndaǵy sý tólemine baı­lanysty tarıf máselesi Maı aýdanyna sý endi jetken kezde qaıtalanbasyna kim kepil?

Oblys ákimdigi «sýdyń qunyn tómendetý nusqalarynyń biri – top­tyq sýmen jabdyqtaý júıe­sine Maı aýdanymen kórshiles Aqsý aýyldyq aýmaǵynyń Má­máıit Omarov, Qurkól, Eńbek aýyl­daryn qosý kerek. Bul aýyldarǵa sý qubyrlaryn tartý úshin jobalar daıyn. Osy aýyldarǵa Maı aýdanynyń top­tyq sý júıesinen qubyr tartyl­sa, tarıf kólemi arzan bolady», dep aldyn ala eskertip te qoıdy. Biraq, bul aýyldardyń ár­qaısysynda uńǵymalar bur­­ǵylap, sorǵy stansalary, ınfra­qury­lymdar ornatý úshin zertteý jumystary júrgizilip, arnaıy qara­jat bólgenshe taǵy ýaqyt qajet.

Ekinshi másele, ortalyqtan­dy­rylǵan sý júıesine aýyldaǵy úı­ler­diń qosylý kórsetkishiniń tó­men­digi. Túıtkil taǵy da tarıf máselesine tireledi. Iаǵnı, «sý áne keledi, mine keledi» degen ýádeden ábden qajyǵan tur­ǵyndar sý­dyń úılerine turaqty túrde ke­letinine de senimsiz degen sóz. Jer­gilikti ákimdikter tarapynan úıge kelip turatyn sýdy tutyn­ǵany úshin qaladaǵydaı tarıfke saı tólem jasaý kerektigi jaıyn­da túsindirý jumystary júr­gizil­meıtini baıqalady.

Mysaly, Maı aýdanyna bar­ǵan kezimizde keıbir turǵyn­darǵa tipti, sý tegin degen be, olar mon­sha salyp, ár adamnan 500 teńge­den alyp, aqsha tap­qysy keledi eken. Endi biri úıge tartylǵan sý­dan mal sýaryp, baqshaǵa paı­da­­lanbaqshy.

Bul jaǵdaı 2017-2018 jyldary qoldanysqa berilgen sý qubyr­­larynan úıge sý tartqan Aqtoǵaı, Ýspen, Baıanaýyl, Shar­­­baqty já­ne Tereńkól aýdan­­darynda da kez­desýde. Son­daı-aq bıyl iske qosy­latyn qubyr­lardan úıge sý tar­tý kórsetkishi tómen kórinedi. Onda qyrýar qarajat bólip, sý qubyr­laryn ne úshin salamyz?

Sonymen birge, ár aýdan­da­ǵy kommýnaldyq kásiporyn­dardyń tutynǵan sýǵa jına­ǵan qarajat, qoldanysqa be­ril­gen sý qubyrlaryna qyz­met kórsetý máselesi de ózek­ti. Bú­­­ginde 27 aýyldaǵy sý quby­ry eshkimniń ıeligine ótpe­gen. Qazir sý qubyrlaryn biryń­ǵaı operatorǵa berý máselesi qarastyrylýda. Árbir aýdanǵa orta­lyqtandyrylǵan sý qubyr­larynyń jumysyn, tazalyǵyn, synama alý barysyn qadaǵalap otyratyn mekemeler qajet. Mamandardyń aıtýynsha, bulaı bolmasa, jańa nysandar tıisti baqylaýdyń jáne kútimniń joqtyǵynan kópke barmaı, isten shyǵýy da múmkin.

Mysaly, oblystyq ákim­dik­tiń ishki aýdıt qyzmeti aýdan or­talyqtarynda, aýyl­darda sý qubyrlaryn kútip ustaý úshin bıýdjettik qarajattyń jum­salatynyn, alaıda, sýdy tu­tyný úshin aqy tólenbeıtinin anyq­taǵan. Memlekettik bıýdjet­ten qarjylandyrylatyn aýdandyq kommýnaldyq kásiporyndar sýmen qamtamasyz etý jelilerin durys qoldanady. Biraq olar tuty­nýshylarmen kelisim jasa­sý jáne kórsetilgen qyzmet­ter­ge ýaqytyly tólem jasaý jumys­taryn nashar júrgizýde. Olardyń qataryndaǵy «Aq­toǵaı Servıs», «Aqqý Servıs», Baıan­aýyl aýda­nyndaǵy «Ser­pilis» kom­mý­nal­dyq kásip­oryndarynyń ju­mys­tary tıimsiz júrgizilýde. Aýdan or­ta­lyqtaryndaǵy kom­mý­nal­dyq kásiporyndardyń ju­my­syn jaqsartý úshin olardy báse­kelestik ortaǵa berý usy­nylýda.

Oblystyq jer qoınaýyn paı­­dalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasynyń máli­metinshe, bıyl sý qubyryn tartý boıynsha 52 joba qolǵa alynǵan. Turǵyndar sany 200 adamnan asatyn aýyldarǵa sý qubyry tartylady. О́ńirde bul talap boıynsha 126 aýyl ortalyqtandyrylǵan sý quby­ryn tartýǵa, al 98 aýyl KBM kómegimen sý ishpek. Bú­ginde osy 126 aýyldyń 40-ynda sý qubyrlary tartylýda, 17 aýyl­dyń sý qubyry jobasy 2020 jyly bastalmaq. Basqarma bas­shysy Qadyljan Sátıevtiń aı­týynsha, jobalyq qujattardy ázirleý múlde zerttelip, taldanbaıdy. Jobalyq-smetalyq qujattardy sapaly daıyndaýǵa nazar aýdarýǵa, bıýdjet qar­jy­sy­­nyń tıimdi ıgerilýin qada­ǵalaý, sý qubyrlary quryly­sy­nyń sapasyn jaqsartý basty nazarda bo­lýy kerek.

Máselen, Baıanaýyl aýdany, Aqsań aýylyna sý qubyryn jobalaǵanda aýyldyń taýly-tasty jerde ornalasqany eske­rilmegen. Aqtoǵaı aýdanynda aýyl­darǵa tartylatyn sý qubyr­larynyń quny 2,5 mlrd teńgege jetken.

Oblys ákimdigi 2020 jyl­ǵa deıin eldi mekenderdi ortalyq­tan­dyrylǵan aýyzsýmen qamtý kórsetkishin 40,7 paıyzǵa jet­kizý kerek dep mindet qoıýda. Aýyl­dardy aýyzsýmen qamtý boıynsha óńirlik baǵdarlama da jasaldy. Baǵdarlamaǵa sáı­kes 125 aýylda tıisti jerasty zertteýleri júr­gizilip, ondaǵy sý qory rastaldy. Sońǵy eki jylda sý qubyr­larynyń qury­lysyna arnalǵan joba­lyq qu­jattardy ázirleýge 500 mln teńge bólindi.

О́ńirdegi aýyzsý máselesi, 370 aýyldyń 76 paıyzynyń sýǵa zá­rý ekendigi jaıly 2018 jy­­ly El­basy sapary kezinde de aıtyl­dy.

Oblysqa jasaǵan saparynda Prezıdent Qasym-Jomart To­qaev «aýyldardy aýyzsýmen qam­tamasyz etý jóninen elimiz boıynsha kórsetkishi eń tómen óńir­lerdiń biri. Bul máseleni júıeli túrde jedel sheshý kerek», dep tapsyrma berip ketken edi.  Al Úkimet elimizde 2023 jy­ly aýyl­dar túgel aýyzsýmen qam­ta­ma­syz etiledi dep jıyn saıyn aı­tady. Tipti, Úkimettiń sońǵy bir otyrysynda Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq da­mý mı­nıstri Roman Sklıar: «Pavlo­dar oblysynyń aýyz sýmen qam­tamasyz etýdegi qoldanyp otyr­ǵan ádis-tásilderin úı­rený kerek» degen sóz aıtty. Tur­ǵyndar qan­daı «ádis-tásilder» dep tań­ǵaldy.

Osylaı degen mınıstrdiń ózi pavlodarlyq, biraq óńirdegi aýyl­­darda qalyptasqan kúrdeli másele jaǵdaıynan habary joq pa degen oı keledi.

– О́ńirdegi 52 aýylda keshen­di blok-modýlder sýdy tazar­typ, ishýge jaramdy etedi. Blok-modýl­­derdiń paıda bolýynan tur­­ǵyndar sany ósken. Bul aýyldyń ósip-órkendeýine jol asha­dy, – deıdi Roman Sklıar.

Árıne, aıtýǵa ońaı.

Pavlodar oblysy