Ot keshý

Dúısenbi, 1 shilde 2013 1:23

Arada jetpis jylǵa taıaý ýaqyt ótse de soǵystyń zardaby áli de adamdar júregin jaralap keledi. Ol túsinikti de. Kúni keshegi qan qasap qyrǵyn Uly Otan soǵysyna qatysqandardyń qatary sıregen saıyn olardyń jarqyn beıneleri sanańa saǵynysh bolyp oralady. Otan úshin ot keshken maıdangerlerdiń batyrlyǵy eshqandaı ólshemge syımaıdy, soǵys órtin bastan keshkenderdiń qasyqtaı qany qalǵansha aıqasqan jankeshti erligin ulyqtaýdyń ózi búgingi jáne keleshek urpaqtyń paryzy. Qan maıdannan aman oralǵandarynyń ózi de ómirleriniń sońyna deıin alǵan jaraqattarynan aryla almaı, jan azabyn tartqany ras. Biraq, beıbit ómirdiń básin biletin maıdangerler kórer jaryǵym bar eken dep, ómirge degen ińkár kózqaraspen ǵumyr keshti, keleshek urpaǵy úshin tózimdilik tanytty.

Dúısenbi, 1 shilde 2013 1:23

Arada jetpis jylǵa taıaý ýaqyt ótse de soǵystyń zardaby áli de adamdar júregin jaralap keledi. Ol túsinikti de. Kúni keshegi qan qasap qyrǵyn Uly Otan soǵysyna qatysqandardyń qatary sıregen saıyn olardyń jarqyn beıneleri sanańa saǵynysh bolyp oralady. Otan úshin ot keshken maıdangerlerdiń batyrlyǵy eshqandaı ólshemge syımaıdy, soǵys órtin bastan keshkenderdiń qasyqtaı qany qalǵansha aıqasqan jankeshti erligin ulyqtaýdyń ózi búgingi jáne keleshek urpaqtyń paryzy. Qan maıdannan aman oralǵandarynyń ózi de ómirleriniń sońyna deıin alǵan jaraqattarynan aryla almaı, jan azabyn tartqany ras. Biraq, beıbit ómirdiń básin biletin maıdangerler kórer jaryǵym bar eken dep, ómirge degen ińkár kózqaraspen ǵumyr keshti, keleshek urpaǵy úshin tózimdilik tanytty.

Maıdanger Aldııar Salamatov ta osyndaı umytýǵa bolmaıtyn, ulyqtaýǵa laıyq jan. Muny uly Jeńisti jaqyndatqan jaýyngerdiń kenje qyzy Gúlbabashtyń úıindegi áńgimeden ańǵardyq. Sóz tizginin qolǵa alǵan Aldekeńniń qaryndasy Hamze qulaǵy estińkiremegenimen kóp nárseni kókiregine túıgen, qara sózge sheber adam bolyp shyqty. Maıdanger aǵasy týraly áńgimeniń arnasyn áriden bastady.

Onyń aıtýynsha, Aldııardyń atasy Sáden óz zamanynda kópke sózin ótkizgen, yqpaly júrgen aýqatty adamdardyń biri bolǵan. «Sáden sur» degen úıir-úıir jylqyly baıdyń balasy dep Keńes úkimeti bar baılyǵyn tartyp alypty. Uly Salamatqa atyshýly kámpeskeden keıin jalǵyz «sur aıǵyr» ǵana buıyrypty. Sóıtip, surqııa saıasatqa kóngisi kelmeı bir jyldaı el kezip, qashyp júrgen ony úkimettiń quryǵy uzyn emes pe, qolǵa túsirip, on jylǵa sottap tynady. Basynda Temir ózeniniń joǵarǵy aǵysyndaǵy Ilınka degen jerdegi túrmede ustap, artynan Qıyr Shyǵysqa jer aýdarady. «Kebin kıgen kelmeıdi, kebenek kıgen keledi» degendeı, asyl azamat aıdaýdan aman-esen elge oralady. Alaıda, 1942 jyly eńbek armııasyna alynyp, Vladıvostok mańynda jumys istep, araǵa on shaqty jyl salyp baryp keledi. Zaıyby Ushtap ekeýinen dúnıege kelgen on eki balanyń sol kezdegi turmystyń aýyrpalyǵynan, el ishinde etek alǵan indetten kópshiligi kóz jumyp, tórt bala ǵana aman qalady. Olar – uldary Ǵazız ben Aldııar, qyzdary Mádesh pen Hamze. Analary Ushtap bir jerden ekinshi jerge qonys aýdaryp, kóship qonyp júrip, arqa eti arsha, borbaı eti borsha bolyp balalaryn asyraıdy.

– Úlken aǵamyz Ǵazız eldegi baı balasy degen sypsyń sózden seskenip, boı tasalap Jambyl oblysynyń Býrylbaıtal degen jerine ketip, sol jaqta jumys isteıdi, úılenedi. Kóp uzamaı anasyn, baýyryn jáne qaryndastaryn kóshirip alady. Temir aýdanynda 1925 jyly dúnıege kelgen inisi Aldııar áýelgide Keńqııaq aýylynda mektep esigin ashyp, keıin 1939 jyly mekteptegi oqýyn Jambyl oblysynyń Býrylbaıtal aýylynda jalǵastyryp, aıaqtady. Aǵasy Ǵazız bastapqyda komsomol, jumysshylar kooperasııasynda bastyq, balyq qoımasynyń meńgerýshisi bolyp eńbek etedi. Soǵys bastalǵanda bir bedeldi adamnyń qoldaýymen áýlettiń asyraýshysy retinde bron alyp, qan qasap qyrǵynnan aman qalady. Al, Aldııar bolsa, on alty jasynda ózi suranyp, maıdanǵa attanady, – dep sózin sabaqtady Hamze apaı. – Taǵdyr talaıy aýyr bolǵan Sáden baıdyń uly Salamat sottalyp, jer aýdarylyp, eńbek armııasynda bolsa, onyń úlken uly Ǵazız de qıt etse baıdyń balasy degen jalamen eki ret túrmeniń dámin tatady. Al, biz áńgimelegeli otyrǵan Aldııar sol ketkennen bir qalada áskerı daıyndyqtan ótip, kóp kidirmeı soǵysqa kiredi. Jan alyp, jan berisken talaı shaıqastarǵa qatysady. 1944 jyldyń aıaǵyna taman birneshe aýyr jaraqat alyp, gospıtalǵa túsedi. Ol týraly jazylǵan «Vechernıaıa Almaty» gazetiniń sarǵaıǵan betterindegi Qazaq SSR-iniń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri O.Ognevtiń «Na svete jıvet Gýlbabash» atty maqalasynda jaýyngerdiń aýyr jaraqat alǵan sońǵy shaıqasy týraly tómendegideı derekter keltirilgen.

Onda: «Mına jaqyn mańnan jaryldy. Ol jaraqattanyp, esinen tanyp qaldy. Dalalyq gospıtalǵa jetkizildi. Ol jerden II Ýkraın maıdany №68 motomehanıkalyq brıgadasynyń atqyshtar vzvody komandıriniń orynbasary, on toǵyz jasar Aldııar Salamatov Máskeýge jetkizildi. Bul 1944 jyldyń aıaǵy bolatyn. Balqash mańyndaǵy Býrylbaıtal aýylyna astanadan soldattyń úshburyshty haty jóneltildi. Aldııar týysqandaryna óziniń aýyr jaraqat alǵanyn, jaqsy gos­pıtalda emdelip jatqanyn, barlyq aýyrtpalyqtar artta qalǵanyn habarlady. Biraq kózinen aıyrylǵany, ókpesinde mınanyń úsh jaryqshaǵy qalǵany týraly tis jarmady. Dárigerler oǵan bul jaryqshaqtardy qazir alýǵa bolmaıtynyn, ázirge mazalamaıtynyn aıtqan edi. Jaraly jaýynger elge oraldy. Onyń keýdesinde gvardııa belgisi men úshinshi dárejeli «Dańq» ordeni jarqyraıdy», dep jazylǵan.

– Ákemniń soǵystan jaralanyp kelse de ómirge qushtarlyǵy myqty boldy. Oral pedagogıkalyq ınstıtýtyna syrttaı oqýǵa tústi. Ony úzdik aıaqtaǵannan keıin Shubarqudyq kásipshiligindegi orta mektepte tarıh páninen sabaq berdi. Temir orta mektebinde, Qonjar balalar úıinde, Keńestý orta mektebinde ustazdyqtan dırektorlyqqa deıingi eńbek jolynan ótti. 1956-1979 jyldary Shubarqudyqtaǵy №2 orta mektepte oqý tárbıe jumys jónindegi dırektordyń orynbasary, keıin ómiriniń sońyna deıin mektep dırektory bolyp, jemisti qyzmet etti. Anam Alma ekeýi bes balany ómirge ákelip, tárbıelep ósirdi. Sondaı-aq, Ǵazız aǵasynyń uly Muratty, nemeresi Janardy óz balasyndaı mápelep ósirip, at jalyn tartyp azamat bolyp qalyptasýlaryna qolǵabys jasady, deıdi kenje qyzy Gúlbabash.

Áńgime aýanynan ańǵarǵanymyz, Gúlba­bashtyń esiminde de bir syr bar bolyp shyqty. Ýaqyt óte kele maıdangerdiń ókpesinde qalǵan mınanyń jaryqshaqtary mazalaı bastaıdy. Áýelgide oblystyq aýrýhanada qan ketýin toqtatqan medbıkeler shalt qımyldaýǵa bol­maıtynyn eskertedi.Tórt jyl ótken soń jaryqshaqtary taǵy bas kóterip, qınaı bastaıdy. Týberkýlez bolýy múmkin dep dárigerler emdelýge «Býrabaı» sanatorııasyna joldama beredi. Onda bul aýrý emes ekeni anyqtalyp, Almatyǵa Qazaq KSR Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń klınıkalyq jáne eksperımentaldyq hırýrgııa ınstıtýtyna joldama beredi. Munda oǵan akademık Aleksandr Syzganov operasııa jasap, bir jaryqshaqty alyp qolyna ustatady. Arada on bes jyl ótken soń eski jaraqaty taǵy mazalaıdy. Bul joly da akademık Aleksandr Syzganov ota jasaý kerek degen tujyrymǵa keledi. О́te kúrdeli operasııa eki saǵatqa sozylady. О́mir men ólimniń arasynda jatqan maıdanger Aldııarǵa bul operasııany A.Syzganovtyń tól shákirti, jas hırýrg Babash Babashev jasaıdy. Ol keıin de birneshe qaıtara kelip, tekserilip júredi. Babash Babashevpen arasyndaǵy syılastyqtyń belgisi retinde qart maıdanger kenje qyzynyń atyn Gúlbabash dep qoıady. Soǵys salǵan jaraqat Aldııar Salamatovty 58 jasynda aqyry alyp tynady.

– Aldııar aǵam óte eńbekqor, baýyrmal azamat bolatyn. Meniń de ınstıtýt bitirip , muǵalim bolýyma qoldaý kórsetti. Jalpy kimge bolsa da qaıyrymdylyq jasaýǵa umtylatyn. Inisi Murat Salamatov qazaq munaı óndirisiniń bilikti basshylarynyń biri boldy. О́mirden erte ketti, – deıdi Hamze apaı.

– Aǵalarym Zamer, О́ser ómirden ozdy. Bala-shaǵalary bar, aralasyp turamyz. Aǵam О́ner munaı salasynda basshy qyzmette, apam Nurıla dáriger, men kolledjde oqytýshy bolyp jumys isteımiz. Bárimiz joǵary bilim aldyq, otbasylymyz, aǵaıyn-týysqanmen birligimiz berik. Bir qyzyǵy ákem balalaryna maıdandas dostarynyń attaryn qoıýǵa qumar boldy. Oq pen ottyń ortasynda júrip, olardyń ózin ajaldan qutqaryp qalǵan sátterin áńgimelep otyratyn. Ol Uly Otan soǵysynyń ekinshi toptaǵy múgedegi, kóptegen orden-medaldyń ıegeri boldy. Bilim berý isiniń úzdigi, Qazaqstannyń eńbegi sińirgen muǵalimi ataqtarymen marapattaldy. Ákem marqum 9 mamyr – Uly Jeńis kúnin erekshe qasterleıtin. Biz uıqydan oıanǵanda «Jeńis kúni» ánin estıtinbiz. О́zi bildirmeı qonaq bólmege baryp, kózine jas alatyn, biraq bizge baıqatpaýǵa tyrysatyn. Maıdandas dos­tary esine túsetin shyǵar, sonda dep oılaımyz qazir. Men qazir de 9 mamyrda teledıdardy qosyp, «Jeńis kúni» ánin tyńdaımyn, otbasymyzben ákem jatqan Shubarqudyq kásipshiligine baryp, basyna gúl shoqtaryn qoıamyz. Arýaǵyna duǵa baǵyshtaımyz. Bul jyl saıynǵy buljymaıtyn daǵdymyz, – deıdi Gúlbabash.

Iá, soǵys salǵan jaranyń orny tolmaıdy. Degenmen: «Ornynda bar ońalar» degendeı, maıdanger áke beınesi balalarynyń júreginde máńgi saqtalady. «О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» degen qaǵıdany ustanǵan urpaqtarynyń barlyǵy da óz joldaryn tapqan. Olar­dyń qaı-qaısysy da áke-ata úmitine adaldyqtan aınymaı, ómir kóshinde ózindik iz qaldyrýda.

Satybaldy SÁÝIRBAI,

«Egemen Qazaqstan».

Aqtóbe oblysy.