– Elbasynyń bastamasymen «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń jumys istep turǵanyna úsh jylǵa taıady. Qoǵam baǵdarlamanyń maqsaty men mindetin tolyq túsine aldy ma? Qoǵamdyq sanany ózgertý baǵytynda qandaı sharýalar júzege asyryldy?
– Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: Rýhanı jańǵyrý» maqalasy men onyń zańdy jalǵasy ispetti «Uly dalanyń jeti qyry» atty eńbegi qoǵamdyq sanany serpiltýge, ulttyq rýhymyzdy jańǵyrtýǵa zor yqpal etti. Biz búgin halqymyzdyń ádebıeti men óneri, ǵylymy men bilimi, mádenıeti men tarıhy, otanshyldyq rýhy jańa sıpatqa ıe bolyp, osy arqyly jas urpaq jańa damý jolyna túsýde dep tolyq senimmen aıta alamyz.
Baǵdarlamanyń maqsaty – tarıhqa tamyr bekite otyryp, jastardyń boıyna eń bir izgi qasıetterdi sińirý, urpaqtyń otanshyl, ulttyq qundylyqtardy ulyqtaı biletin, bilimdi, pragmatık jáne ashyq sanaly bolyp qalyptasýyna yqpal etý. Árbir azamat básekege qabiletti bolsa, tıisinshe qoǵam da básekege qabiletti bolady.
Rýhanı ózgeristerdi ekonomıkadaǵydaı sıfrlarmen ólsheý múmkin emes, ol adamdardyń aqyl-oıy men kózqarasyndaǵy, bilimindegi, bir-birine, qoǵamǵa jáne ómirge qatynasyndaǵy ózgeristerden kórinedi. Sondyqtan keshe mynadaı edik, búgin mynadaı boldyq dep qorytyndy jasaýǵa áli erterek. Degenmen, óz basym baǵdarlamanyń mańyzy men jemisin áli talaı býyn urpaq zor rızashylyqpen aıtaryna kámil senimdimin.
Bul oraıda biz urpaqqa aıqyn baǵdar silteı otyryp, oǵan jetýdiń naqty joldaryn belgilep bergen Elbasy ıdeıasynyń tereńdigin aıryqsha atap ótýge tıispiz. Elbasy árbir qazaqstandyqtyń ishki jan dúnıesi túbegeıli ózgerip, zamanaýı qasıetterge ıe bolmasa ekonomıkalyq, saıası jáne basqa da jańǵyrýlardyń bári beker ekenin ashyq aıtty.
Rýhanı jańǵyrý naqty bir mekemeniń, ıa memlekettik organdardyń ǵana jumysy emes, ony árbir otandasymyz aldymen ózinen bastaýy qajet. Al baǵdarlama aıasyndaǵy jumystar – osy ózgeristerge yqpal etip, jol ashatyn, adamdardy ortaq maqsatqa jumyldyratyn áreketter ǵana. Halyqtyń óz ynta-jigerimen jasalyp jatqan jumystar – qoǵam baǵdarlamanyń maqsaty men mindetin túsinedi deýimizge tolyq negiz bola alady.
«Rýhanı jańǵyrý» aıasynda atqarylǵan jumystardyń bárin sanamalap jatý artyq bolar, ol aqparat quraldarynda aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Sondyqtan onyń eń súbeli degen birqatar tustaryna ǵana toqtalyp óteıin.
Bir ǵana «Týǵan jer» jobasyn alyp qarasaq, sońǵy eki jarym jylda jalpy somasy 160 mıllıard teńge bolatyn 2 myńnan astam joba júzege asyryldy. 27 mektep, 115 balabaqsha, 154 mádenıet, 41 densaýlyq saqtaý, 284 sport nysany tyńnan salynsa, 201 mektep, 207 balabaqsha men 167 mádenıet, 22 densaýlyq saqtaý, 68 sport nysany kúrdeli jóndeýden ótti. Munyń bári bıýdjet qarajatynan tys, týǵan ólkesiniń kórkeıýine úles qosýǵa yntaly mesenattardyń qarjysyna jasaldy.
– Al basqa baǵyttar boıynsha qandaı jetistikter bar?
– «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasynyń aıasynda ekonomıka, áleýmettaný, saıasattaný, psıhologııa jáne basqa da salalar boıynsha eń tańdaýly 48 oqýlyq qazaq tiline aýdarylyp, joǵary oqý oryndaryna taratyldy. Bul oqýlyqtar OpenU.kz ashyq ýnıversıtetiniń aıasynda jalpy oqyrmanǵa da qoljetimdi. Taǵy 30 kitap aýdarylyp, baspaǵa daıyndalyp jatyr, kóp uzamaı jaryqqa shyǵady.
«Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasynyń aıasynda «Kıeli Qazaqstan» vırtýaldy kartasy jasalyp, oǵan jalpyulttyq mańyzy bar 185 nysan men óńirlik mańyzdaǵy 456 nysan engizildi. «Bozoq», «Botaı» jáne «Saraıshyq» qoryq mýzeıleri salyndy, «Ulytaý», «Otyrar» jáne «Tamǵaly» vızıt ortalyqtarynyń qurylysy júrip jatyr. 28 kıeli nysanǵa restavrasııa jasaldy, kıeli nysandar ınfraqurylymyn jaqsartý qolǵa alynyp, 10 myń shaqyrymnan astam jol salyndy.
«Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasynyń aıasynda óziniń eńbegimen, bilimimen tabysqa jetken kóptegen jas qazaqstandyqtar kópshilik úshin shynaıy úlgige aınaldy. Olardyń áleýmettik mańyzǵa ıe jobalary memleket tarapynan qoldaý taýyp, iske asyrylýda.
– «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» – baǵdarlamanyń basty jobalarynyń biri. Biz álemge Qazaqstan mádenıetiniń qandaı úlgilerin usyna alamyz? Bizde jańa mádenı tendensııalar qalyptasty ma?
– Aǵylshyn qalamgeri Semıýel Batler «Ádebıette, mýzykada, kórkemsýret pen sáýlet ónerinde bolsyn, kez kelgen adamnyń týyndysy – onyń óziniń portreti» degen eken. Iаǵnı, ulttyq mádenıet – ulttyń kelbeti.
Osy turǵydan alǵanda, tól mádenıetimizdi dúnıejúzilik órkenıet qazynasyna qosý – Qazaq elin álemge tanyta túsýdiń biregeı ári tóte joly.
Joba negizgi 4 baǵyttan turatynyn bilesizder. «Ádebıet» baǵytynda úlken sharýa tyndyryldy, biz alǵash ret táýelsizdik dáýirindegi ádebıetimizdi túgendep shyqtyq. El tarıhynda tuńǵysh ret qazaq ádebıeti BUU-nyń alty tilinde sóılep, dúnıe júzine jol tartty. «Ádebı ólketaný» jobasy arqyly tól ádebıetimizge táýelsiz eldiń jańa kelbetine arnalǵan 50-den astam tyń shyǵarma qosylmaqshy. Basqa baǵyttarǵa kelsek, ártúrli janrdaǵy 60 sýretshiniń 180 jumysynan arnaıy antologııa qurastyryldy. Ulybrıtanııa, Germanııa, AQSh, Ońtústik Koreıa jáne basqa da elderde otandyq sýretshilerdiń kórmeleri ótti.
«Teatr jáne kıno» baǵyty boıynsha 38 otandyq fılm 50 kınofestıval men 3 kınopremııaǵa qatysyp, 28 júldege ıe boldy.
Astana Opera, Astana Balet sııaqty iri ujymdarmen birge óńirlik shyǵarmashylyq ujymdar da Fransııa, Shveısarııa, Italııa, Úndistan, Túrkııa, Reseı jáne basqa kóptegen memleketterge baryp, álemdik sahnalarda óner kórsetýge múmkindik aldy.
– Baǵdarlama aıasynda qazaqstandyq avtorlardyń shyǵarmalary BUU-nyń negizgi alty tiline aýdaryldy dedik. Antologııalardy sheteldik oqyrman qalaı qabyldady? Tárjima sapasy qalaı? Avtorlar qalaı irikteldi?
– Kez kelgen eldiń shynaıy sıpaty onyń mádenı qundylyqtarynan kórinis tabady. Onyń ishinde, ádebıetti – barlyq ónerdiń shyńy, búkil mádenıettiń qazyǵy dep aıtýǵa bolady. Qaı dáýirde de halyqtyń jan dúnıesin, bolmysyn ádebıeti arqyly tanyǵan. Sebebi kórkemsóz adamdardyń oıy men armanyn tereńnen túsinýge múmkindik beredi, halyqtyń jan dúnıesin aıqara ashyp kórsetedi.
Biz qazaqtyń ádebıeti arqyly mádenıetin, mádenıeti arqyly búkil bolmysyn jer júzine tanytamyz. Osy oraıda Elbasynyń tapsyrmasymen poezııa jáne proza janrlary boıynsha 60 avtordyń árqaısysy 600 betten turatyn eki antologııasy aǵylshyn, arab, ıspan, qytaı, orys jáne fransýz tilderine aýdarylyp shyqty. Qazaq ádebıeti jer júziniń 93 memleketinde turatyn 2,5 mıllıard oqyrmanǵa tek kitap túrinde ǵana emes, elektrondy jáne aýdıo nusqada qoljetimdi bolady.
Kúzden beri biz Londonda, Parıj ben Madrıdte, Kaır men Máskeýde antologııalardyń tusaýkeserin jasadyq, alda Beıjińde arnaıy tanystyrylym jasaımyz. Bul kitaptar 50 myńnan astam adresatqa, álemdik deńgeıdegi kitaphanalar men ýnıversıtetterge, ǵylymı jáne mádenı ortalyqtarǵa taratylady.
Antologııalarǵa kirgen shyǵarmalar beldi, bedeldi qalamgerler, synshylar men ádebıet salasynyń mamandary qatysqan otyrystarda talqylanyp, irikteldi.
Ulybrıtanııa, Ispanııa, Fransııa, Reseı, Qytaı jáne Mysyr elderiniń aýdarma salasyndaǵy iri baspa uıymdarymen, mádenıet ortalyqtary basshylarymen kezdesýler ótkizip, kelisimge keldik. Búginde bizdiń jobamyzǵa Ulybrıtanııanyń «Kembrıdj» ýnıversıtetiniń baspasy men Brıtan keńesi, Ispanııanyń Visor baspasy men Servantes ınstıtýty, Reseıdiń Jazýshylar odaǵy men Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń baspa úıi, Fransııanyń Mıshel de Mol baspasy men Parıj mádenıet birlestigi, Qytaıdyń Ulttar baspasy, Mysyr eliniń mádenıet pen bilim ortalyǵy sekildi uıymdar atsalysýda.
Jobany júzege asyrýda aýdarmanyń sapaly bolýyna erekshe mán berildi. Jolma-jol aýdarma jasalǵan soń sheteldik áriptesterimiz Qazaqstanǵa kelip, elimizdiń tarıhymen, mádenıetimen tanysty. Aýdarmashylar avtorlarmen suhbattasyp, aýdarma kezinde týyndaǵan suraqtardy talqylady. Bul aýdarmany túpnusqaǵa meılinshe jaqyndatyp, onyń kórkemdik sapasyna zor yqpal etti. Osylaısha el tarıhynda tuńǵysh ret qazaq ádebıeti álem tilderinde sóıledi. Antologııalar qalyń oqyrmanǵa endi ǵana taratylyp jatyr. Degenmen, jobaǵa qatysqan sheteldik mamandar «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyna, onyń ishinde qazaq ádebıetiniń antologııalaryna joǵary baǵa berip, jyly lebizderin bildirýde.
Qazir tól ádebıetimizdi damytý úshin jasalyp jatqan qadamdar Qazaq ádebıetiniń renessans dáýiriniń bastalýyna negiz bolady dep oılaımyn.
– Siz aıtyp otyrǵan «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy – álemniń ozyq oqý oryndary kitaphanalarynyń oqyrman bıletin qazaqstandyq stýdentterdiń qolyna tapsyrýmen para-par biregeı joba boldy. Bul oqýlyqtar bizdiń bilim berý júıemizdi qalaı ózgertedi? Gýmanıtarlyq bilimniń eń úzdik nusqalaryn aýdarý qazaq tili leksıkasynyń, pándik, ǵylymı mazmunynyń damýyna qandaı yqpal jasaıdy?
– Álemdegi gýmanıtarlyq ǵylym-bilimniń eń ozyq úlgilerin qazaq tiline aýdarý – myńdaǵan oqyrmannyń tyń ıdeıalardy, buǵan deıin bizdiń ǵylymı ortaǵa sińispegen uǵym, túsinikterdi ana tilinde túsinip, bilýine járdemdesedi. Bul ásirese urpaqtyń Elbasy Nursultan Nazarbaev aıtqan sananyń ashyqtyǵy baǵytynda ilgeri qadam jasaýyna múmkindik beredi. Álemdik ǵylym synı oılaý, óz betinshe oı qorytyp, tujyrym jasaý qaǵıdasyn ustanatyndyqtan, bul oqýlyqtar jastarǵa oı salatyn teorııalar men keısterdi usynady, qandaı da bir ıdeıany tańdaıdy.
Ekinshiden, jańa býynnyń boıynda «qazaq tili basqa tilderden kem emes» degen senim qalyptasady. Shynyn aıtqanda, osy kúnge deıin kópshilik sapaly, qundy dúnıeler aǵylshyn, orys ne áldebir basqa tilderde shyǵady dep oılaıtyny jasyryn emes. Bul – obektıvti jaǵdaı, tıisti oqýlyqtar men ádebıetterdiń azdyǵynan kópshilik qoǵamdaǵy qubylystarǵa basqa tildiń kómegimen, ózge mádenıettiń turǵysynan qaraýǵa daǵdylanǵan. «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy osy kemshilikti joıady.
Kitaptardyń kóbi tóńirektegi TMD elderinde basqa tilderde jaryq kórip úlgermegen. F.Kotler, G.Menkıý, K.Shvab, S.Pınker, E.Gombrıh sııaqty ǵalymdardyń shedevr eńbekterin qazaq tilinde oqý aldyńǵy býynnyń túsine de kirmegeni anyq.
Bul oqýlyqtardyń Qazaqstandaǵy bilim berý júıesine áseri syrttaı qaraǵanda kóp biline qoımaýy múmkin. Sebebi bul – uzaq merzimdi ınvestısııa, onyń qaıtarymy keleshekte kózi ashyq, kókiregi oıaý, rýhy bıik, ózine, ultynyń bolashaǵyna senimdi, bilimdi azamattardyń jańa býyny qalyptasqanda aıqyn kórinedi. Al taza qoldanbalyq turǵydan qarasaq, oqýlyqtar álemniń eń ozyq oqý oryndarynyń bilim júıeleriniń talaptaryna laıyqtalyp jazylǵan. Onda stýdentterdiń kollaborasııa, kommýnıkasııa daǵdylaryn jańa deńgeıde qalyptastyryp, jan-jaqty damýyna kóbirek kóńil bólingen. Tipti máseleniń qoıylýynan bastap, kitaptardyń qurylymy, bezendirilýi, formaty da bilim júıesine tyń serpin ákeledi dep úmittenemiz.
Qazaq tiliniń leksıkasy týraly da oryndy aıttyńyz. Menińshe, bul oqýlyqtardyń eń basty qundylyqtarynyń biri – qazaq akademııalyq tiliniń damýyna úles qosýynda. Árıne ǵylymı tildiń buǵan deıingi damý úrdisin, aldyńǵy býyn ǵalymdardyń eńbegin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
Degenmen, túrli ǵylymnyń salalaryn tereńnen qozǵaıtyn bul oqýlyqtar áli de qaırańdap turǵan termınjasam isine zor serpin beretini sózsiz. Oqýlyqtardyń árqaısysy ǵylymı aınalymǵa ondaǵan, tipti júzdegen jańa termın ákelip jatyr. Onyń ústine bul termınderdiń jasalýyna sol salanyń ǵalymdarymen birge lıngvıster men redaktorlar birdeı úles qosyp otyr. Oılap qarasańyz, Qazaqstannyń 130 ýnıversıtetiniń stýdentteri tereń taldanyp, muqııat eksheýden ótken jańa termınderdi qoldanyp, bilim ala bastaıdy. Bul qazir qazaqsha sóılemeıtin HR-menedjment, sıfrly pedagogıka, strategııalyq menedjment syndy ǵylym tilderin damytýǵa, sóıtip ǵylymı jańalyqtardy qazaq tilinde jarııalap, qazaq tilindegi sapaly dúnıelerdiń kóbeıýine yqpal etedi. Osy kitaptardyń arqasynda qazirdiń ózinde 10 myńǵa jýyq jańa termın men uǵymdy qamtyǵan tizim qalyptasty. Bul qazaq tiliniń odan saıyn qanat jaıýyna múmkindik beredi. Biz bilim berý men mádenı qatynastardyń jańa dáýirine óttik.
– 1 jeltoqsan – Tuńǵysh Prezıdent kúni. Bul kúnniń mazmuny men mańyzy, ıdeıalyq ereksheligi nede?
– Táýelsizdik – árbir adam, árbir halyq úshin eń basty qundylyq. Bizdiń de ultymyzdyń barlyq jetistikteriniń bastaýy – basymyzǵa baq qusy bolyp qonǵan Táýelsizdigimiz. Bul rette bizdiń halqymyz úshin Táýelsizdik jáne Elbasy sózderi áldeqashan astasyp, egiz uǵymdarǵa aınalǵan. О́ıtkeni Táýelsiz Qazaqstan memleketiniń irgetasyn qalap, nyǵaıtyp, memleketimizdi abyroıy asqan Qazaq eli retinde jer júzine tanytýda Elbasynyń eńbegi ólsheýsiz.
Menińshe, Elbasynyń tulǵalyq kelbeti men atqarǵan uly isteri áli óz baǵasyn tolyq alǵan joq. Onyń talaı sheshimderiniń túpki mánin biz bolashaqta bile túsetin bolamyz.
Biz qyzmet barysynda kishigirim laýazymdardy ıelene júrip, qandaı da bir sheshim qabyldar kezde júreksinemiz, jaýapkershilik júgin kóterýden taısaqtaımyz. Sebebi saǵan bir adam senim artsa da, ol – jaýapkershilik.
Al, Elbasy she? Oǵan júktelgen jaýapkershilik salmaǵy qanshalyqty zil batpan bolǵanyn elestetýdiń ózi qıyn. Árbir qadamyń tutas eldiń bolashaǵyn aıqyndaıtynyn sezine otyryp, árbir sheshimdi júrekpen qabyldaý, óz halqyńnyń múddesin qorǵaý úshin jyldar boıy kúndiz kúlki, túnde uıqy kórmeı kúresý qanshama erik-jiger men qajyr-qaıratty qajet etedi. Oǵan qosa Elbasy qazirgi qazaqstandyqtardyń ǵana emes, azattyq úshin arpalysqan ata-babalardyń jáne erteń osy elde ómir súretin san býyn keleshek urpaqtyń aldyndaǵy jaýapkershiliktiń júgin qosa arqalady. Bir kún, bir aı emes, 10 myń táýlikke jýyq ýaqyt boıy el senimin qaıyspaı kóterý, eń bastysy, sol senimdi artyǵymen aqtaı bilý Elbasy sııaqty uly tulǵanyń ǵana qolynan keldi. Osyny oılaǵanda Elbasynyń kemeńgerligine, onyń elim dep soqqan uly júregine eriksiz bas ıesiń.
Búgingi jastar – baqytty urpaq, barlyq múmkindikter aldarynan ashylǵan qoǵamda ómir súrip jatyr. Olar ótken ǵasyrdyń sońyndaǵy qıyn-qystaý kezdi kórgen joq. Men bizdiń qoǵam qalaı qalyptasqanyna, Táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy qadamdaryn qalaı jasaǵanyna kýá bolǵan orta býynnyń ókilimin. Elbasynyń eńbekterinde jazylǵan tutas aýyldar men qalalarǵa jaryq pen jylý berý qııamettiń qıyny bolǵan ýaqyt, zeınetaqy, jalaqy, járdemaqylar aılap, jyldap berilmegen kezder búgingi jastarǵa quddy bir basqa álemde bolǵandaı seziledi.
Mende de sol kezdegi mıllıondaǵan jas qyz-kelinshekter sııaqty bolashaǵyma senimsizdikpen qarap, erteńimiz ne bolady dep sary ýaıymǵa salynǵan, qıyndyqqa toly kúnder ótpesteı, aılar bitpesteı kóringen sátterim talaı bolǵan. «О́tken kúnde belgi joq», ol zamannyń bári kórgen tústeı ótti de ketti.
Men áıel retinde aıtaıyn, jany názik, júregi sezimtal áıelder qaýymy qoǵamnyń barometri ispetti, olar bolashaǵyna senimdi bolmasa, otbasyn da josparlamaıdy. О́tken ǵasyrdyń sońynda elimizde tabıǵı ósim múldem tómendegeni, esesine Qazaqstan aıaǵyna nyq turǵan soń bala týý kórsetkishi eselep artqany osynyń aıqyn kórinisi.
Elbasy halyqty tyǵyryqtan alyp shyǵyp qana qoıǵan joq, árbir júrekke senim uıalatty. Turmysty ǵana emes, adamdardyń, qoǵamnyń sanasyn túbirimen ózgertti, jańa qazaqstandyqtardyń tutas býynyn qalyptastyrdy. Elbasy bastaǵan uly isterdi jalǵastyratyn da, ol mejelep bergen bıik maqsattarǵa jetetin de osy – jańa býyn qazaqstandyqtar! Biz Elbasy jolyn berik ustansaq, bolashaqqa nyq senimmen jáne qaryshtap qadam basamyz.
Men Tuńǵysh Prezıdent kúnin atap ótýdiń máni osynda dep oılaımyn jáne barsha otandastarymdy aıtýly mereke – Tuńǵysh Prezıdent kúnimen shyn júrekten quttyqtaımyn!
– Ýaqyt taýyp suhbat bergenińizge rahmet. Asa jaýapty qyzmetińizge tabys tileımiz!
Áńgimelesken
Erlan JÚNIS,
«Egemen Qazaqstan»
