Baılanys júıeleriniń jańa dáýiri
Buryndary ǵarysh salasyn damytýda memleketterdiń róli basym edi. Qazir jaǵdaı basqasha. Bıznestiń osy salaǵa myqtap kirisýi onyń keń óris alýyna septesti. Demek, ǵaryshty kommersııalandyrý onyń tamyryna qan júgirtkenin ańǵartsa kerek. Ásirese Jer orbıtasyna zymyran ushyrý, sondaı-aq ǵarysh apparattaryn shyǵarý qyzmetine suranys mol. Jyl saıyn bul baǵytqa shamamen 1,5 mlrd dollar jumsalatyn kórinedi. Osy rette shaǵyn qýatty zymyrandardyń orny bólek. Artyqshylyǵy sol, onyń qurastyrylýy kóp ýaqytty qajet etpeıdi ári qyzmeti arzanǵa túsedi. Shaǵyn jerserikterdi shyǵarýmen aınalysatyn ınvestorlar úshin bul taptyrmas múmkindik. Búginde osy qyzmet túrin SpaceX, Blue Origin, Rocket Lab jáne basqa da kompanııalar jolǵa qoıyp, tabystaryn eselep júr. Atalǵan saladaǵy ekinshi tartymdy baǵyt – ǵarysh qondyrǵylarynyń óndirisi ári oǵan qyzmet kórsetý isi. Dese de zymyrandy ushyrý men jerserikterdi jasaýdan túsetin qarajat aınalymy qalǵan baǵyttardan ozyp tur. Máselen, 2018 jyly 300-den astam kompanııa atalǵan salaǵa qarajat quıǵan. Al spýtnıktik sýretterdi jáne ǵaryshtan keletin basqa da aqparatty saraptaýmen aınalysatyn kompanııalardyń qyzmetine ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵy burynǵydaı emes. 2017 jyly odan túsken aqsha 410 mln dollardy qurasa, bir jyldan keıin onyń kólemi 275 mln dollarǵa tómendegen. Respýblıkalyq ǵarysh baılanys ortalyǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Roman Ermashovtyń aıtýynsha, qazir tómen orbıtaldy spýtnıktik toptarǵa suranys joǵary. Ol ǵarysh jerseriginiń bul túri baılanys tehnologııalary baǵytynda ınnovasııalyq tóńkeris jasaýǵa qaýqarly dep esepteıdi.
– Tómen orbıtaldy spýtnıktik toptar – óte qyzyqty baǵyt. Álemniń nazary qazir osy salaǵa burylyp otyr. Nege deseńiz, tómen orbıtaldy spýtnıkter baılanys tehnologııalarynyń aýqymyn keńeıtip, jańa deńgeıge kóteretini kúmánsiz. Buǵan dálel retinde Ilon Masktiń Starlink jobasyn aıtýǵa bolady, – dedi R.Ermashov.
Onyń aıtýynsha, osy salanyń taǵy bir kóshbasshysy – OneWeb kompanııasy da qatardan qalmaı keledi. Reseılikter de óz jobalaryn usynyp jatyr. Bul baǵytta Qytaı StarNet balamasyn jetildirý ústinde. Iаǵnı, barlyq telekommýnıkasııalyq jer serigi operatorlary geostasıonarlyq emes toptardyń bul baǵytyn muqııat baqylap otyr. О́ıtkeni, bıznes orta men naryq óte qatal. Qazir ilese almasań, keıin qýyp jetý qıynǵa túsedi.
Sıfrly tehnologııanyń aýqymy keńeıedi
Tómen orbıtaldy jerserik júıeleriniń basty ereksheligi - jer betine jaqyn ornalasýynda jatsa kerek. Bul baılanystyń kidirmeı taralýyna aıtarlyqtaı septesedi. Dástúrli geostasıonarlyq spýtnık pen jer betiniń araqashyqtyǵy 40 myń shaqyrymdy quraıtynyn eskersek, tómen orbıtaldy jerserikke myń shaqyrym bıiktikte jetkilikti. Eger de klassıkalyq geostasıonarlarda baılanys shamamen 600 mıllısekýndqa kidirse, tómen orbıtaldy júıede bul kórsetkish asa baıqalmaıdy jáne jer betindegi baılanys jelilerinen esh kem túspeıdi, deıdi sarapshy.
– Búginde MTOM qosymshalary damyǵan zamanda, baılanys taratýshy júıelerge qoıylatyn talap óte qatal. Iаǵnı, avtonomdy mashınalar arasyndaǵy baılanys kedergisiz júrýi tıis. Qazir baǵaly qor naryǵy belsendi damyp jatqany málim. Tabys pen shyǵys kólemin úzdiksiz baqylap otyrý úshin baılanys júıesi soǵan laıyqty bolýy qajet. Sol sekildi úzdiksiz baılanys kıbersportta asa mańyzdy. Mysaly, júrgizýshisiz basqarylatyn avtokólikti alyp qaraıyq. Mundaı kólik quraldary ortalyqtandyrylǵan servermen jumys isteıdi. Ol jol boıyndaǵy qaýipti aldyn ala kórdi delik. Tıisinshe, «Abaılańyz, aldyńyzda qabyrǵa» degen belgi jiberiledi. Oılap qarańyzshy, osy belgi jarty sekýndqa kidirse, ne bolatynyn elestetýdiń ózi qıyn. Klassıkalyq spýtnık muny qamtamasyz ete almaıdy. Sondyqtan geostasıonarlyq emes spýtnıktik júıeler jahandyq suranysty tolyǵymen qamtamasyz etýdiń jalǵyz joly, – dedi Respýblıkalyq ǵarysh baılanys ortalyǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary.
Damýdyń joly – áriptestik ornatý
Mamandar Qazaqstanǵa jahandyq jarysqa túsýdiń qajeti joq dep sanaıdy. Odan góri saladaǵy zamanaýı úrdisterdi muqııat zerttep, kóshbasshy kompanııalarmen jemisti áriptestik ornatqan anaǵurlym paıdaly bolmaq. Bul bir jaǵynan otandyq telekommýnıkasııanyń damýyna jol ashsa, ekinshiden Qazaqstanǵa óz aımaǵynda tómen orbıtaldy spýtnık júıelerin órkendetýge múmkindik beredi.
– Baıqońyrǵa ıe Qazaqstannyń baǵy bar. Bul – ǵaryshtyń Mekkesi desem artyq aıtpaspyn. Jasyratyny joq, ol ábden eskirdi. Ǵarysh aılaǵyn jańǵyrtý qajet. Dese de onyń jumysy toqtamaıtyny daýsyz. Mundaı polıgon kúlli dúnıe júzinde joqtyń qasy. Álbette, zymyrandy ushyrýǵa qatysty problemalyq suraqtar az emes. Bul birinshi kezekte ekologııaǵa baılanysty. Alaıda qorshaǵan ortaǵa qatysty barlyq daýly máselelerdi tek ǵarysh ónerkásibine telı berýge bolmaıdy. Kerisinshe ekologııamyzdy qorǵaýǵa baǵyttalǵan ǵarysh jobalarynyń sany az emes. Ǵarysh – jahandyq problemalardy retteıtin alań. Qazir bul salany kommersııalyq turǵyda damytý jolǵa qoıylǵany belgili. Jekelegen kompanııalar tabysty jetistikterge jetip júr. Árıne, bıznestiń atalǵan salaǵa tartylýy qýantady. Degenmen oǵan úlken qarajat jumsalatynyn eskersek, bul úlken táýekeldi qajet etedi. Osy jolǵa Qazaqstan da birtindep keledi degen úmittemin. Qazir alǵa qoıǵan mindetterdiń biri – ınvestısııalyq qarajatpen ǵarysh apparatyn jasaý. Bul isti qarjylandyrýǵa daıyn kompanııalar tabylatynyna senimdimiz. Ashyq aıtaıyq, dál qazir Qazaqstan osy salanyń alpaýyttarymen básekege túse almaıdy. Sebebi uzaq jyldan beri turaqty ǵylymı-tehnıkalyq baza bolýy tıis. Ýaqyt óte kele elimiz bul qatardan kórinýi múmkin. «Qazaqstandaǵy ǵarysh kúnderi: Baıqońyr – álemdik ǵarysh besigi» halyqaralyq forýmy osyǵan úlesin tıgizetini shúbásiz. О́ıtkeni, qanshama bási myqty kompanııalar elimizge kelip otyr. Barlyǵy da Qazaqstanmen yntymaqtastyq ornatýǵa ázir ekenderin bildirdi. Bul úmit uıalatady, – dedi Respýblıkalyq ǵaryshtyq baılanys ortalyǵy basqarma tóraǵasynyń keńesshisi Vıktor Lefter.
Bilikti mamandar tapshy
Dúnıejúzilik tarıhta adam balasy ǵaryshqa qazaq jerinen attanǵanymen, Qazaqstan derbes memleket retinde atalǵan salany endi qolǵa alyp keledi. Otandyq ǵarysh ónerkásibin órge domalatý úshin ǵylymı-tehnıkalyq bazanyń talapqa saı bolýy mańyzdy ról atqarady. Biraq budan da mańyzdy máseleniń biri – maman tapshylyǵy. Bul tendensııa elimizde anyq baıqalýda. Osy máseleni retteýde Airbus kompanııasy Qazaqstanmen tyǵyz áriptestik ornatqanyna 10 jyl toldy.
– Qazaqstanmen ǵarysh salasynda strategııalyq áriptes retinde 2009 jyldan bastap jumys istep kelemiz. Sodan beri ǵarysh ınfraqurylymyn arttyrý úshin birqatar jumys atqaryldy. Atap aıtqanda, eki jasandy jerserigi orbıtaǵa ushyryldy. Sondaı-aq «Ǵalam» atty birlesken kásiporyndy ashý jóninde ýaǵdalastyqqa qol jetkizdik. Bul kompanııa «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» uıymymen birlesip quryldy. Atalǵan kásiporynda ǵarysh jerserikterine qajetti bólshekter shyǵarylady. Sol sekildi munda spýtnıkterge arnalǵan qurastyrý synaq alańynyń qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn qaldy, – dedi Airbus Qazaqstan kompanııasynyń bas dırektory Roman Blashıshın.
Jýyrda bas shaharda ótken halyqaralyq forýmda Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Asqar Jumaǵalıev elimizde ǵarysh apparattaryn qurastyrý-synaý kesheniniń qurylysy aıaqtalǵanyn jetkizdi. Vedomstvo basshysy bul keshen otandyq ǵarysh salasyn sapaly jańa deńgeıge kóteretinin aıtady.
– Búginde Qazaqstanda eki telekommýnıkasııalyq spýtnık jumys isteıdi. Biz osy saladaǵy múmkindikterimizdi odan ári damytýdy kózdeımiz. Qurastyrý-synaý kesheniniń qurylysy aıaqtaldy. Iаǵnı, 2020 jyly óz spýtnıgimizdiń jobasyn jasap, óndiriske kirisý arqyly jańa deńgeıge kóterilýdi josparlap otyrmyz. Bul Qazaqstannyń álemdik ǵarysh qaýymdastyǵynyń tolyqqandy múshesi retindegi bastamasy, – deıdi mınıstr.
Búginde ǵarysh – tórtinshi ónerkásiptik tóńkeristiń mańyzdy bóligine aınaldy. Elimizdiń atalǵan saladan tabatyn paıdasy qanshalyqty? Orbıtadaǵy otandyq jobalar osy saýalǵa jaýap bere ala ma? Bul – ýaqyt enshisindegi másele.
