Tehnologııa • 03 Jeltoqsan, 2019

Ǵaryshtyń ıgiligin kóre alamyz ba?

60 retkórsetildi

Byltyr ǵarysh salasyndaǵy ınvestısııanyń jalpy aınalymy 3 mlrd dollardan asty. Bul 2017 jyldaǵy kórsetkishten
30%-ǵa artyq. Sońǵy 30 jylda ǵarysh jobalaryn qar­jy­landyrýǵa 20 mlrd-qa jýyq dollar jumsaldy. Mundaı derek NASA ǵarysh agenttiginiń esebinde aıtylǵan. Mamandar salanyń qarqyndy damýyn tele-radıo kommýnıkasııalyq júıelerine suranystyń artýy jáne sıfrly tehnologııalardy damytýdaǵy jeke kompanııalardyń osy baǵytqa tartylýymen baılanystyrady.

Baılanys júıeleriniń jańa dáýiri

Buryndary ǵarysh salasyn damytýda memleketterdiń róli basym edi. Qazir jaǵdaı basqasha. Bıznestiń osy salaǵa myqtap kirisýi onyń keń óris alýyna septesti. Demek, ǵa­rysh­ty kommersııalandyrý onyń tamyryna qan júgirtkenin ań­ǵartsa kerek. Ásirese Jer orbıtasyna zymyran ushyrý, sondaı-aq ǵarysh apparattaryn shyǵarý qyzmetine suranys mol. Jyl saıyn bul baǵytqa shamamen 1,5 mlrd dollar jumsalatyn kórinedi. Osy rette shaǵyn qýatty zymyrandardyń orny bólek. Artyqshylyǵy sol, onyń qurastyrylýy kóp ýa­qytty qajet etpeıdi ári qyz­meti arzanǵa túsedi. Shaǵyn jer­se­rikterdi shyǵarýmen aınalysa­tyn ınvestorlar úshin bul taptyr­mas múmkindik. Búginde osy qyzmet túrin SpaceX, Blue Origin, Rocket Lab jáne basqa da kom­panııalar jolǵa qoıyp, tabys­taryn eselep júr. Atalǵan sala­daǵy ekinshi tartymdy baǵyt – ǵarysh qondyrǵylarynyń óndirisi ári oǵan qyzmet kór­setý isi. Dese de zymyrandy ushy­rý men jerserikterdi jasaý­dan túse­tin qarajat aınaly­my qalǵan baǵyttardan ozyp tur. Máselen, 2018 jy­ly 300-den astam kompanııa atalǵan sala­ǵa qarajat quıǵan. Al spýt­nık­tik sýretterdi já­ne ǵarysh­tan keletin basqa da aq­parat­ty saraptaýmen aınalysa­tyn kom­panııalardyń qyzmetine ınves­torlardyń qyzyǵýshylyǵy bu­rynǵydaı emes. 2017 jyly odan túsken aqsha 410 mln dollardy qurasa, bir jyldan keıin onyń kólemi 275 mln dollarǵa tómendegen. Respýblıkalyq ǵa­rysh baılanys ortalyǵy bas­qarma tóraǵasynyń orynbasary Roman Ermashovtyń aıtýyn­sha, qazir tómen orbıtaldy spýt­nıktik toptarǵa suranys joǵa­ry. Ol ǵarysh jerseriginiń bul túri baılanys tehnologııalary ba­ǵy­tynda ınnovasııalyq tóń­ke­ris jasaýǵa qaýqarly dep esep­teıdi.

– Tómen orbıtaldy spýt­nık­tik toptar – óte qyzyqty baǵyt. Álemniń nazary qazir osy salaǵa burylyp otyr. Nege deseńiz, tómen orbıtaldy spýtnıkter baı­lanys tehnologııalarynyń aý­qymyn keńeıtip, jańa deń­geıge kóteretini kúmánsiz. Buǵan dálel retinde Ilon Masktiń Star­link jobasyn aıtýǵa bolady, – dedi R.Ermashov.

Onyń aıtýynsha, osy salanyń taǵy bir kóshbas­shysy – OneWeb kompanııasy da qa­tardan qalmaı keledi. Reseı­likter de óz jobalaryn usy­nyp jatyr. Bul baǵytta Qytaı StarNet balamasyn jetildi­rý ústinde. Iаǵnı, barlyq telekom­mý­nıkasııalyq jer serigi operatorlary geostasıonarlyq emes toptardyń bul baǵytyn muqııat baqylap otyr. О́ıtkeni, bıznes orta men naryq óte qatal. Qazir ilese almasań, keıin qýyp jetý qıynǵa túsedi.

Sıfrly tehnologııanyń aýqymy keńeıedi

Tómen orbıtaldy jerserik júıeleriniń basty ereksheligi - jer betine jaqyn ornalasýynda jatsa kerek. Bul baılanystyń kidir­meı taralýyna aıtarlyq­taı septesedi. Dástúrli geosta­sıo­narlyq spýtnık pen jer betiniń araqashyqtyǵy 40 myń shaqyrymdy quraıtynyn eskersek, tómen orbıtaldy jerserikke myń shaqyrym bıiktikte jet­kilikti. Eger de klassıkalyq geostasıonarlarda baılanys shamamen 600 mıllısekýndqa kidirse, tómen orbıtaldy júıede bul kór­setkish asa baıqalmaıdy jáne jer betindegi baılanys jeli­lerinen esh kem túspeıdi, deıdi sarapshy.

– Búginde MTOM qosym­sha­lary damyǵan zamanda, baılanys taratýshy júıelerge qoıy­la­tyn talap óte qatal. Iаǵnı, av­­to­nomdy mashınalar arasyn­da­ǵy baılanys kedergisiz júrýi tıis. Qazir baǵaly qor naryǵy belsendi damyp jatqany málim. Tabys pen shyǵys kólemin úzdiksiz baqylap otyrý úshin baılanys júıesi soǵan laıyqty bolýy qajet. Sol sekildi úzdiksiz baılanys kıbersportta asa mańyzdy. Mysaly, júrgizýshisiz basqarylatyn avtokólikti alyp qaraıyq. Mundaı kólik quraldary ortalyqtandyrylǵan servermen jumys isteıdi. Ol jol boıyndaǵy qaýipti aldyn ala kórdi delik. Tıisinshe, «Abaılańyz, aldyńyzda qabyrǵa» degen belgi jiberiledi. Oılap qarańyzshy, osy belgi jarty sekýndqa kidirse, ne bolatynyn elestetýdiń ózi qıyn. Klassıkalyq spýtnık muny qamtamasyz ete almaıdy. Sondyqtan geostasıonarlyq emes spýtnıktik júıeler jahandyq suranysty tolyǵymen qamtamasyz etýdiń jalǵyz joly, – dedi Respýblıkalyq ǵarysh baılanys ortalyǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary.

Damýdyń joly – áriptestik ornatý

Mamandar Qazaqstanǵa jahandyq jarysqa túsýdiń qajeti joq dep sanaıdy. Odan góri saladaǵy zamanaýı úrdisterdi muqııat zerttep, kóshbasshy kompanııalarmen jemisti áriptestik ornatqan anaǵurlym paıdaly bolmaq. Bul bir jaǵynan otandyq telekommýnıkasııanyń damýyna jol ashsa, ekinshiden Qazaqstanǵa óz aımaǵynda tómen orbıtaldy spýtnık júıelerin órkendetýge múmkindik beredi.

– Baıqońyrǵa ıe Qazaqstannyń baǵy bar. Bul – ǵaryshtyń Mekkesi desem artyq aıtpaspyn. Jasyratyny joq, ol ábden eskirdi. Ǵarysh aılaǵyn jańǵyrtý qajet. Dese de onyń jumysy toqtamaıtyny daýsyz. Mundaı polıgon kúlli dúnıe júzinde joqtyń qasy. Álbette, zymyrandy ushyrýǵa qatysty problemalyq suraqtar az emes. Bul birinshi kezekte ekologııaǵa baılanysty. Alaıda qorshaǵan ortaǵa qatysty barlyq daýly máselelerdi tek ǵarysh ónerkásibine telı berýge bolmaıdy. Kerisinshe ekologııamyzdy qorǵaýǵa baǵyttalǵan ǵarysh jobalarynyń sany az emes. Ǵarysh – jahandyq problemalardy retteıtin alań. Qazir bul salany kommersııalyq turǵyda damytý jolǵa qoıylǵany belgili. Jekelegen kompanııalar tabysty jetistikterge jetip júr. Árıne, bıznestiń atalǵan salaǵa tartylýy qýantady. Degenmen oǵan úlken qarajat jumsalatynyn eskersek, bul úlken táýekeldi qajet etedi. Osy jolǵa Qazaqstan da birtindep keledi degen úmittemin. Qazir alǵa qoıǵan mindetterdiń biri – ınvestısııalyq qarajatpen ǵarysh apparatyn jasaý. Bul isti qarjylandyrýǵa daıyn kompanııalar tabylatynyna senimdimiz. Ashyq aıtaıyq, dál qazir Qazaqstan osy salanyń alpaýyttarymen básekege túse almaıdy. Sebebi uzaq jyldan beri turaqty ǵylymı-tehnıkalyq baza bolýy tıis. Ýaqyt óte kele elimiz bul qatardan kórinýi múmkin. «Qazaqstandaǵy ǵarysh kúnderi: Baıqońyr – álemdik ǵarysh besigi» halyqaralyq forýmy osyǵan úlesin tıgizetini shúbásiz. О́ıtkeni, qanshama bási myqty kompanııalar elimizge kelip otyr. Barlyǵy da Qazaqstanmen yntymaqtastyq ornatýǵa ázir ekenderin bildirdi. Bul úmit uıalatady, – dedi Respýblıkalyq ǵaryshtyq baılanys ortalyǵy basqarma tóraǵasynyń keńesshisi Vıktor Lefter.

Bilikti mamandar tapshy

Dúnıejúzilik tarıhta adam balasy ǵaryshqa qazaq jerinen attanǵanymen, Qazaqstan derbes memleket retinde atalǵan salany endi qolǵa alyp keledi. Otandyq ǵarysh ónerkásibin órge domalatý úshin ǵylymı-tehnıkalyq bazanyń talapqa saı bolýy mańyzdy ról atqarady. Biraq budan da mańyzdy máseleniń biri – maman tapshylyǵy. Bul tendensııa elimizde anyq baıqalýda. Osy máseleni retteýde Airbus kompanııasy Qazaqstanmen tyǵyz áriptestik ornatqanyna 10 jyl toldy.

– Qazaqstanmen ǵarysh salasynda strategııalyq áriptes retinde 2009 jyldan bastap jumys istep kelemiz. Sodan beri ǵarysh ınfraqurylymyn arttyrý úshin birqatar jumys atqaryldy. Atap aıtqanda, eki jasandy jerserigi orbıtaǵa ushyryldy. Sondaı-aq «Ǵalam» atty birlesken kásiporyndy ashý jóninde ýaǵdalastyqqa qol jetkizdik. Bul kompanııa «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» uıymymen birlesip quryldy. Atalǵan kásiporynda ǵarysh jerserikterine qajetti bólshekter shyǵarylady. Sol sekildi munda spýtnıkterge arnalǵan qurastyrý synaq alańynyń qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn qaldy, – dedi Airbus Qazaqstan kompanııasynyń bas dırektory Roman Blashıshın.  

Jýyrda bas shaharda ótken halyqaralyq forýmda Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Asqar Jumaǵalıev elimizde ǵarysh apparattaryn qurastyrý-synaý kesheniniń qurylysy aıaqtalǵanyn jetkizdi. Vedomstvo basshysy bul keshen otandyq ǵarysh salasyn sapaly jańa deńgeıge kóteretinin aıtady.

– Búginde Qazaqstanda eki telekommýnıkasııalyq spýtnık jumys isteıdi. Biz osy saladaǵy múmkindikterimizdi odan ári damytýdy kózdeımiz. Qurastyrý-synaý kesheniniń qurylysy aıaqtaldy. Iаǵnı, 2020 jyly óz spýtnıgimizdiń jobasyn jasap, óndiriske kirisý arqyly jańa deńgeıge kóterilýdi josparlap otyrmyz. Bul Qazaqstannyń álemdik ǵarysh qaýymdastyǵynyń tolyqqandy múshesi retindegi bastamasy, – deıdi mınıstr.

Búginde ǵarysh – tórtinshi ónerkásiptik tóńkeristiń mańyzdy bóligine aınaldy. Elimizdiń atalǵan saladan tabatyn paıdasy qanshalyqty? Orbıtadaǵy otandyq jobalar osy saýalǵa jaýap bere ala ma? Bul – ýaqyt enshisindegi másele. 

 

Sońǵy jańalyqtar

Uly dala eliniń eń ulyq merekesi

Qazaqstan • Búgin, 13:28

Basylym basshylary - Muhtar ÁÝEZOV (11.1921-12-1921)

Basylym basshylary • Búgin, 13:06

Qarshadaı qyzdyń qaısarlyǵy...

Rýhanııat • Búgin, 12:55

Almatylyq qarııalarǵa arnalǵan kesh ótti

Rýhanııat • Búgin, 12:47

Ábish Kekilbaevty eske alý keshi ótti

Rýhanııat • Búgin, 11:05

Ýspen aýdany dástúrli ánshilerdi shaqyrdy

Rýhanııat • Búgin, 09:10

Tulǵaǵa taǵzym jasaldy

Rýhanııat • Búgin, 08:49

«Báıterek» basyndaǵy qaýyshý

Qoǵam • Búgin, 08:45

Jalpy esepte úzdik úshtiktemiz

Sport • Búgin, 08:44

«Astana» maýsymdy aıaqtady

Fýtbol • Búgin, 08:40

Baǵyndyrǵan belester baıyptaldy

Aımaqtar • Búgin, 08:37

Taýar tasý jıiligine shekteý bolmaıdy

Ekonomıka • Búgin, 08:33

Jeltoqsan... Erkindik... Azattyq

Qoǵam • Búgin, 08:21

Azattyq jolyndaǵy tarıhı qadam

Rýhanııat • Búgin, 08:17

Qazaq elin álem tanydy

Álem • Búgin, 08:15

Qıyn sátte de birge bolǵanbyz!

Qazaqstan • Búgin, 08:12

Táýelsizdik hám túrki jurty

Qazaqstan • Búgin, 08:03

El abyroıyn asyrǵan jahandyq bastamalar

Qazaqstan • Búgin, 08:01

40 páterdiń kiltin tapsyrdy

Aımaqtar • Búgin, 07:58

Túrkııada toılandy

Qazaqstan • Búgin, 07:57

Ekonomıka qarqyndy ósýde

Ekonomıka • Búgin, 07:51

Mereke qarsańyndaǵy mereıli sát

Qoǵam • Búgin, 07:48

Memlekettik nagradalar tapsyrdy

Parlament • Búgin, 07:44

Almatyda Abaı klýby ashyldy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar