Elbasy Nursultan Nazarbaev BUU-nyń Sý konvensııasy músheleriniń segizinshi sessııasynda «Sý adamzattyń shekteýli qory jáne onyń jetispeýshiligi álem aımaqtarynyń turaqty damýyna kedergi keltiredi» degen bolatyn. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta Qazaqstan halqyna Joldaýynda aýyz sý máselesin sheshýge aldaǵy úsh jylǵa 250 mlrd teńge bólinetinin aıtqan edi. «Qazaqstan-2050» Strategııasynda da sý kózderine ıe bolý geosaıasattyń mańyzdy faktory retinde belgilengen.
Aýyz sý máselesindegi problemanyń jetkilikti ekenin sý resýrstaryn basqarý men onyń jumysyn qadaǵalaý birneshe mınıstrlikke júktelgeninen-aq baıqaýǵa bolady. Máselen, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi sý sharýashylyǵyndaǵy nysandar men tehnıkalardyń qoldanylýyn baqylasa, Energetıka mınıstrligi sý sapasyna jaýapty. Al aýyz sý men jerasty sý qorlary Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligine mindettelse, aýyz sý sapasyn baqylaý, sý nysandarynyń sanıtarlyq jaǵdaıy Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń quzyretinde. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi bolsa sýdy qoldaný, sý qoryn qorǵaý, sýmen qamtamasyz etýdi baqylaıdy. Osynyń barlyǵy Esep komıteti júrgizgen tekseriste de eskerilgen. Negizinen, 1995 jylǵa deıin Sý komıteti óz aldyna derbes mekeme bolǵan-dy.
Parlament Senatynyń depýtaty Qaırat Qojamjarov bul qurylymnyń 8 ret qaıta qurylyp, ártúrli mınıstrlikterdiń qolastyna ótkenin aıtady. Sáıkesinshe, uıymnyń mindetteri, strategııasy, tipti mamandary da ózgeriske túsýge májbúr boldy. Jalpy, egemendik alǵaly sý máselelerin sheshýge memleket qazynasynan tek baǵdarlamalyq qujattar sheńberinde 790 mlrd teńge kóleminde qarjy bólingen. Al 2011 jyldan beri qaraı sýmen qamtamasyz etý sharalaryna 589 mln teńge jumsalǵan. «Aq bulaq», «Aýyz sý» baǵdarlamalaryna 1,2 trln teńge qarastyrylǵan. 2003 jyly halqymyzdyń 53 paıyzy ǵana aýyz sýmen qamtylsa, búginde bul kórsetkish 77 paıyzǵa jetken.
2003 jyly 9 shildede Sý kodeksi qabyldandy. Degenmen bul qujatta sý sharýashylyǵy qurylǵylary, memlekettik monıtorıng pen baqylaý júrgizý erejeleri sııaqty qosymsha 6 akt eskerilmegen. Oǵan qosa, sý sharýashylyǵyna qatysty joǵaryda atalǵan 6 qurylymnyń arasyndaǵy ózara baılanys rettelmegen. Sonymen birge sý sharýashylyǵy nysandary men qurylǵylarynyń tirkeýi de jasalmaǵan. Esep komıteti júrgizgen aýdıt nátıjesinde, gıdrotehnıkalyq qurylǵylardyń kóbi eskirgeni anyqtaldy. Gıdrotehnıkalyq qurylǵylardyń jóndeýi men rekonstrýksııasynda da qurylys jáne bıýdjet zańnamasyn buzý faktileri tirkelip, 21 mlrd teńge tıimsiz qoldanylǵany anyqtaldy. Máselen, Jezqazǵan qalasyndaǵy Eskýlın sý jetkizgishiniń qurylysy kezinde tehnıkalyq keńes polıetılendi qubyrlardy shynyplastıkalyq qubyrlarmen aýystyrýdy uıǵarady. Bul jóndeýler 385 mln teńgege josparlanady. Qurylys aıaqtalǵan soń gıdravlıkalyq tekserýler kezinde 69 jarylys tirkelip, olardy qaıtadan polıetılendi qubyrlarmen aýystyrý qajettigi týyndaıdy. Buǵan joǵarydaǵy somaǵa qosymsha 1,1 mlrd teńge jumsalady. Al «Astana sý arnasy» MKU Nur-Sultan qalasy boıynsha ózderine tıesili 1361 shaqyrym qubyrdyń 28 paıyzy 30 jyldan beri, 32 paıyzy 10 jyldan beri qoldanylyp kele jatqanyn aıtady. Al barlyq qubyrdyń 40 paıyzy (539 shaqyrym) jańadan ornatylǵan, qoldanys merzimi 10 jylǵa jetpegen. Qurylym aqparatyna súıensek, elordadaǵy qubyrdyń 41,5 paıyzy eskirgen. Búginge deıin onyń 10 paıyzy ǵana jóndeýden ótipti. Sondaı-aq aýdıt barysynda smeta baǵasyn tym joǵary kórsetý faktileri de anyqtalǵan. Aýdıt aıasynda tekserilgen 10 sý sharýashylyǵy nysanynda-aq smeta baǵasyn asyrý 5,5 mlrd teńge bolyp otyr. Jalpy, Sý resýrstary komıtetiniń 2,5 mlrd teńge kóleminde qarjy zańnamasyn buzý, 26,3 mlrd teńgeni tıimsiz paıdalanǵany, 189 tehnıkalyq aqaý anyqtaldy.
Sý resýrstary salasyndaǵy qurylǵylardyń eskirýi men jańartylmaýy sebebinen sýdyń da úlken shyǵyny bolatynyn eskergen jón. Kommýnaldyq jelilerdiń 57 paıyzy eskirgen bolsa, jyl saıyn olardyń 5 paıyzy ǵana jańartylady. 2018 jylǵy sý shyǵynyn esepteıtin bolsaq, bir ǵana Almaty qalasyndaǵy kórsetkish 33 paıyzdy kórsetip otyr. Bul degenimiz jylyna 74 mln tekshe metr sý nemese 4 mlrd teńgeniń bosqa ketkeni. Jalpy, norma boıynsha 1 adam aıyna 11,7 tekshe metr sý qajet etetinin eskersek, bul jarty mıllıonǵa jýyq turǵyny bar qalanyń 1 jylda jumsaıtyn mólsheri. Sýdy ysyrap etý kórsetkishteri basqa qalalarda da joǵary. Nur-Sultan, Shymkent qalalary men Jambyl, Aqtóbe, Qostanaı oblystarynda 13-16 paıyz shamasynda. Qoryta aıtqanda, 2018 jyly 218 mln tekshe metr sýdyń zaıa ketkeni, sáıkesinshe 16 mlrd teńge kóleminde shyǵyn kelgeni málim boldy. Osy salaǵa jaýapty qurylymdardyń sýdy únemdeý qurylǵylaryna tıisti nazar aýdarmaıtynyn da aıta ketken jón. Respýblıkamyzdaǵy 1117 uıymnyń aınalymdy sýmen qamtý tehnologııasyn tek 131 uıym engizgen, bul – jalpy kórsetkishtiń 11,7 paıyzy. Sý shyǵynynyń halyqaralyq statıstıkasyna qaraıtyn bolsaq, elimizdiń jaǵdaıy qýantarlyq emes. Qazaqstan 40 paıyzdyq kórsetkishpen AQSh (11%), Reseı (21%), Ulybrıtanııadan (23%) keıin tur.
Respýblıkamyzdaǵy sý qoımalary men sý toǵandarynyń kóbi jekemenshikke ótkeni belgili. 309 sý qoımasynyń 89-y memleket, 191-i kommýnaldy, 35-i jeke tulǵalardyń qaraýynda. 2006 jylǵy derekke súıensek, olardyń 45-i apattyq jaǵdaıda bolǵan. Al sońǵy esep boıynsha, 433 sý toǵanynyń altaýynyń ǵana qaýipsizdik deklarasııasy bar. Olardyń qoldanys merzimi 40 jyldan asqanyn da eskergen jón. Áý basta sý sharýashylyǵy nysandaryn jeke tulǵalardyń menshigine berý arqyly olardyń jaǵdaıyn jaqsartý kózdelgen-di. Alaıda, toǵan men qoıma ıeleriniń olarǵa ınvestısııa tartpaı, paıdany ózderi ıemdenip kelgeni belgili. Oǵan 43 adamnyń ólimine sebep bolǵan Qyzylaǵashtaǵy oqıǵa dálel.
Sýdyń zaıa ketýi bir másele bolsa, elimizdiń sý qory – ekinshi másele. О́ıtkeni jerasty sý qorynyń kólemi tek 30-50 jyl buryn anyqtalǵan. Sodan beri jańartylǵan aqparat joq. Jerasty sý qorynyń da jaǵdaıy múshkil. О́ıtkeni gıdrogeologııalyq sańylaýlar sý qorlaryna úlken qaýip týǵyzyp otyr. Al olardyń sany az emes, Esep komıtetiniń tekserisi nátıjesinde 1740 ekeni anyqtaldy. Geografııa ınstıtýtynyń ǵalymdary respýblıkanyń sý qory jyl saıyn tómendep kele jatqanyn aıtady. 1960 jyldary sý qory 120 tekshe kılometr bolsa, qazirde onyń kólemi 101-diń shamasynda. Sý qorynyń 56 paıyzy ǵana Qazaqstanda ornalasyp, qalǵan 44 paıyzy transshekaralyq ózender arqyly keletini málim. Osy oraıda Dúnıejúzilik bank sýdyń jetispeýshiliginen 2050 jyly IJО́ kórsetkishi 6 paıyzǵa tómendeıtinin habarlaıdy. Al Dúnıejúzilik resýrstar ınstıtýty búginde 2 mlrd adamnyń sý tapshylyǵy bar jerlerde ómir súrip jatqanyn aıtady. Jer sharynyń 70 paıyzy sý ekenin eskersek, sý tapshylyǵynyń bolýynyń ózi paradoks. Tehnologııa men jasandy ıntellektiniń damýy da aýyz sý máselesiniń túıinin tappaı otyr. Al sońǵy 50 jyldaǵy álemde bolǵan 507 qaqtyǵystyń sebebi – sý. Onyń 21-i áskerdiń aralasýymen aıaqtaldy.
Sýdyń da suraýy baryn tek turmysta emes, memlekettik deńgeıde qaramaýymyzdyń saldarynan memleket bıýdjetiniń de, sý qorynyń da tıimsiz paıdalanǵany anyqtalyp otyr. Qysqasy, sýdyń aınalasynda shý kóbeıip tur. Az sýdyń ózin únemmen paıdalaný bylaı tursyn, sýǵa qatysty qarjynyń aıaǵyn qurdymǵa jiberý de halyqtyń qazynasyna úlken salmaq túsiredi. Esep komıtetiniń tekserisi osynyń aıǵaǵy. Endeshe, memleket sý resýrstaryn tıimdi paıdalanýmen qatar, oǵan bólingen qarjyny da qatań qadaǵalaý qajet.
