Jekemenshik mektepter – Olardyń kóbeıýi básekelestikti arttyra ma?

«Memleket úshin, bul – bıýd­jetke túsetin júktemeni tómen­detý, oryn tapshylyǵyn azaıtý, bilim berý sapasyn jaqsartý, peda­gog mártebesin arttyrý. In­ves­tor úshin, bul – tutyný ke­pil­digi bar tabysty ári uzaq mer­zim­di bıznes-joba» dep atap ótken-di mınıstr Úkimette ótken jıynda.

Iаǵnı, Úkimet naryqtyń bul seg­mentin bıznes dep tanıdy. Nur-Sultan men Almaty qa­la­laryndaǵy keıbir mektepterdegi jyl­dyq oqý quny 3-5 mln teńge bolatynyn eskersek, bul – bıznes. Qazaq qoǵamy búginde eko­no­mıkalyq tabysy men áleý­mettik mártebesine qaraı jiktele bastaǵanyn kórip júrmiz. Al­ǵashqy satyda záýlim úıler men qymbat kólik bolsa, ekinshi saty bedeldi oqý orny men jekemenshik sektordaǵy mekteptermen erekshelendi. Sol sebepti jekemenshik mektepter týraly sóz bolǵanda «aqshasy barlar bettep, aqshasy joqtar shetteı beredi» degen pikirdiń bási basym bolyp kelgen edi.

Esterińizde bolsa, 2017 jyly qolda­nystaǵy «Bilim týraly» Zańǵa ózgeris engizilip, aýqatty otbasynan shyqqan bala­larǵa bilim beretin jekemenshik mek­tep­terde memlekettik tapsyryspen ta­lantty oqýshylardy oqytý týraly bastama kóterildi.

Sol kezde Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Bıbigúl Asylova memlekettiń qaramaǵyndaǵy mektepterde oqyp jatqan árbir balaǵa jyl saıyn bıýdjetten 200 myń teńge bólinetinin, aldaǵy ýaqytta osy aqsha sýbsıdııa retin­de jekemenshik mektepterge berilýi múmkindigin aıtqan bolatyn. «Ata-ana­lar­dyń basym bóligi balalaryn premıým sanattaǵy mektepterde oqytqysy keledi. Alaıda, buǵan barlyǵynyń qarjysy jete bermeıdi. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin biz jekemenshik mektepterge sýbsıdııa qarastyrýdy kózdep otyrmyz. Úkimet ata-analar tóleıtin qarjynyń bir bóligin ózi óteıdi. Bul álemdik tájirıbede bar nárse», degen-di Bıbigúl Asylova.

Qazir Nur-Sultan men Alma­ty­daǵy aqyly bilim beretin 54 mek­tepte nebári 150 myń bala oqı­dy. Sonda ár mektepte orta esep­pen 2777 bala oqıdy. Bul – or­ta eseppen alǵandaǵy kórsetkish.

Qazaqstandaǵy úzdik jekemenshik mektepterdiń reıtıngi mynadaı: Birinshi oryn – Haileybury Almaty.

Jyldyq tabysy – shamamen 2,7 mıllıard teńge. Bul 15 mıllıon dollarǵa jýyq soma. Oqý úshin aılyq tólem­aqy – 516 myń teńge. Oqýshy­lar sany – 575.

Ekinshi oryn – HaileyburyAstana.

Jyldyq tabysy – shamamen 1,5 mıllıard teńge. Oqý úshin aılyq tólemaqy – 381 myń teńge. Oqýshylar sany – 430.

Úshinshi oryn – «Mıras» halyq­aralyq mektebi. Astana qalasynda. Jyldyq tabysy – shamamen 1,4 mıllıard teńge. Oqý úshin aılyq tólemaqy – 417 myń teńge. Oqýshylar sany – 370.

Tórtinshi oryn – «TAMOS Education» fızıka-matematıka mektebi. Almaty qala­synda. Jyldyq tabysy – shamamen 1,25 mıllıard teńge. Oqý úshin aılyq tólemaqy – 117 myń teńge. Oqýshylar sany – 1185.

Keıbir sarap­shy­lardyń «JOO-ǵa bóli­nip jatqan bilim granttary­nyń 10 paıyzy premıým sa­nat­taǵy mektepterge bó­linýi tıis. QBTÝ, «Nazarbaev Ýnı­v­er­sıtette» bilim grantymen oqyp jatqan túlekter kóp» degen pikirin qaperge ala­tyn kez keldi. Iаǵnı Haileybury Almaty nemese «TAMOS Education» mektep­terine memlekettik bıýdjet esebi­nen grant bólý kerek. Bul Qazaqstandaǵy ulttyń sapasyna da áser etetin faktor.

Nur-Sultan qalasynyń bilim berý basqarmasynyń burynǵy basshysy Ánýar Janǵozın osy jyldyń shilde aıynda elorda mektepterinde úsh aýysymmen bilim berý máse­lesi áli sheshimin tappaı jat­qanyn, 2018-2019 oqý jylynda qaladaǵy 5 mektep 3 aýysymdy rejimde bilim beretinin aıtqan bolatyn. Demek bul faktordy paradoks dep qabyldaýdan ózge amal joq. Resmı statıstıka Nur-Sul­tan qalasynyń mektepterinde 11 myń balaǵa oryn jetpeıtinin, 2023 jylǵa deıin oǵan taǵy da 124 myń bala qosylatynyn aıtady. Bul máseleniń bir qyry. Ekinshi qyry budan da salmaqty. Ashyp aıtsaq, vıse-mınıstr B.Asylova tilge tıek etken 200 myń teń­geni jekemenshik mektepterge ba­ǵyttaý oqýshynyń bir jyl­dyq oqý aqysynyń jyrtyǵyn jamaı almaıdy. Úkimettiń 15-20 paıyzdyq sýbsıdııasynyń ózi aspandap turǵan baǵanyń salmaǵyn jeńildete almaıdy. Qarjylyq múmkindigi shekteýli ata-ana aqshany qaıdan tabady? Demek, bul tusta Úkimet jekemenshik mek­­tep­­terdiń qoljetimdiligin 15-20 paıyz­dyq sýbsıdııa emes, bıznes pen bılik arasyndaǵy áriptestiktiń jańa formasy arqyly qamtamasyz etýge bolady. Jeke sektordyń múmkin­digi arqyly memleket­tik mek­tepterdiń júgin jeńil­detý týraly bastama kóp­tiń oıynan shyqty. «Bilimge qushtar bala qalaı bolǵanda da bir jerdi tesip shyǵady» degen HH ǵasyrdyń ustany­my qazir eskirdi. «Balanyń bili­min jetildirý úshin oǵan qol­dan kelgenshe jaǵdaı jasaý kerek. Jyl basynda daıyn­dalatyn oqý baǵdarlamalary­men shektelip qalmaı, ony to­lyq­tyryp turý kerek» deıdi sarapshylar.

Almaty menedjment ýnı­ver­sıtetiniń prezıdenti Asyl­bek Qojah­metovtiń tú­sin­dirýin­she, jekemenshik mek­tep ashýdy qolǵa alǵan adam aldy­men paıdany emes, ózge jeke­menshik mektepterden qan­daı artyqshylyǵy bolady degen suraqtyń jaýabyn oılaýy kerek. Sebebi jeke­menshik mektepter qoldanys­taǵy bilim júıesiniń kem­shi­ligin tolyqtyryp turat­yn, qoǵamdyq negizdegi mektep­terdi shı­ryq­tyryp turatyn kúsh bolýy tıis. «Qazaqstanda jekemenshik mektepter kóp bolýy tıis. Sonda báseke paı­da bolady, al báseke bol­ǵan jerde baǵa tómendeıdi já­ne jekemenshik mekteptiń mem­le­ketpen áriptestigi artady. Osylaı bolǵanda mektep oqý­­­shy­­larynyń úshten bir bóligi jeke­menshik mektepter­de oqý­ǵa qol jetkizedi», deıdi ol.

A.Qojahmetovtiń pikirin­she, jeke­menshik mektep­ter­diń qansha­lyqty jaqsy bilim beretini quryl­taı­shy­lary­­nyń oqý ornyn qandaı maqsat­pen ashqanyna da baılanys­ti bolýy múm­kin. Tipti mekteptiń baǵyt-baǵdary da osy­ǵan baılanys­ty, biri oǵan sapaly bilim beretin oqý orny retinde qarasa, kelesisi kiris keltiretin bıznes retinde mektep ashýy yqtımal. «Men kásipker retinde muny bıznes túrine jatqyza almaımyn. Eger bıznes kózi bolsa, klıentterinen, kirisinen aıy­rylmaý, dáýletti ata-ana­lar­dyń oqý aqysy­nan qaǵyl­maý úshin oqýshylardan da eshteńe talap etpeıdi. Bala­nyń qanshalyqty jaqsy oqı­tyny otbasy men ata-ananyń balaǵa qoıatyn talaptaryna baılanys­ty», deıdi A.Qojahmetov.

Esterińizde bolsa, 2017 jyly kásip­ker Erkin Tátishov Almatyda San-Dıegonyń High Tech High úlgi­sin­degi jańa mektepke ınvestor boldy. Bul mekteptiń ózgelerden ereksheligi, ta­lant­ty balalar úshin ınvestordyń jeke esebinen grant bólingen.

Apta basynda Almatyda ótken ınvestısıalyq forým kezinde E.Tá­tishov­ti kez­des­ti­rip, erekshe úlgidegi mek­tep­ti ashýǵa qandaı faktor áser etkenin surap bildik. E.Tátishovtiń paıymdaýynsha, jekemenshik mektepterge ınvestısııa salý bıznes emes. «Kezinde Germanııanyń keıbir okrýg­taryndaǵy halyq sanynyń ósýine baılanysty mektepterde oryn tap­­shylyǵy sezilgende jeke mek­­tep­­ter paıda boldy. So­nyń ózinde mem­leket esebi­­nen qarjylan­dy­ry­­la­tyn­­dyq­tan, jekemenshik mek­tep­­ter­­diń kóbi ár otbasy úshin qol­jetimd­i, ıaǵnı oqý aqysy arzan bolady. Demek, jekemen­shik mektep­ter­diń qa­tarynyń kóbeıýi bá­se­kelestikti qalyp­tas­tyrady. Adal báseke baǵaǵa da, sońǵy nátı­jege de áser etedi. Biz de osy baǵytqa evolıý­sııalyq jolmen jaqyndap kele jatyrmyz», deıdi E.Tátishov.

Tabıǵaty jaǵynan bıznes emes, áleýmettik joba

Bızneste ınvestısııa­lar­dyń kiris­tiligi, shyǵyndar jáne basqalar­ǵa basymdyq beri­­ledi. Jeke mektep quryl­taı­­shylarynyń oǵan bıznes kózi retinde qaraýy – za­ń­­dy­lyq. Biraq bul tabı­ǵa­ty jaǵynan bıznes emes, áleý­mettik joba. Onyń ta­bys­­tylyǵy aqshamen emes, oqý­­­shy­lardyń ıntellek­týaly­men, olardyń bolashaq­taǵy tul­ǵa­syna qarap aıqyn­da­la­dy. AQSh-ta, Batys el­derin­­de mektep­ter oqýshy­lar­y­­nyń qatarynan Nobel syı­­ly­ǵynyń laýreattary shyq­­qany­­men maqtanady. Olarǵa mek­teptiń ımıdji dep qaraıdy.

«Men AQSh-ta júrgende birneshe ǵasyrlyq tájirıbesi bar mek­tepter­diń 15-17 jas­taǵy túlekterimen sóıles­tim. Olar jastyǵyna qaramastan, kózqarasy qalyptasqan, óz­derine ne qajet ekenin biledi. Olar Abaıdyń kózqarasymen alyp qaraǵanda tolyq adamdar. Jekemenshik mektepterge ınves­tısııa salǵan kásip­ker qar­jy­synyń qaıtary­myna emes, tolyq adamdy qalyp­tastyrsa, onyń bıznesi­niń ǵumyry uzaq bolady. Eger muny júıeli jolǵa qoısa, mek­teptiń ımıdji bıznesiniń bas­qa túrlerine jol ashady. Bıznes – fılosofııa. Onda úı­lesim bolǵan kezde ǵana jol ashylady», deıdi E.Tátishov.

Kásipkerdiń aıtýynsha, balanyń azamattyq ustany­my qalyptasqansha ony týǵan ortasynan alystatýǵa bol­maıdy. Bala alǵashqy qate­ligi úshin ata-anasynyń, baýyr­la­rynyń aldynda uıalyp, ta­by­sy men jetistigi úshin so­lar­dyń aldynda maqtanýy tıis.

Túıin

«Qazaqstanda jekemenshik mektep qajet pe?» degen másele qazir trend emes. Bul másele qazir óziniń ekinshi kezeńine ótti. Úkimet Almaty nemese Nur-Sultan tárizdi iri megapolıs­terde jeke sektordyń múm­kindigin mektepter salý­ǵa jumyldyryp jatyr. Se­bebi bul qalalarda jeke­menshik mektepterdi mem­le­ket­tik tapsyrys arqyly qarjy­landyratyn qajettilik bar. Úkimet tarapynan jekeniń menshigindegi mektepter men memlekettik menshiktegi mek­tep­terdiń arasyndaǵy alshaq­tyqty jaqyndatpaqqa talpynǵan nıetter buryn da bolǵan, qazir de jalǵasyp jatyr. Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­ligi Qazaqstanda jeke­men­shik mektep kóp bolýǵa tıis degen saıasat ustanyp otyr. Endigi jerde baǵa men sapaǵa qatysty máseleniń túıinin tek báseke sheshedi.

ALMATY