Sapasyz jol qurylysyna sebep kóp

– BAQ betterinde jarııalanǵan aq­parat boıynsha elimizdegi joldar­dyń 30 paıyzy óte nashar, 30 paıyzy qanaǵattandyrarlyq bolsa, 40 pa­ıyzy jaqsy degen kórsetkishke ıe. Jol­dardyń naqty sapasyn anyq­taý­men aınalysatyn ortalyq retinde bul málimetke kelisesizder me?

– Jalpy, joldar úsh sanatqa, ıaǵnı jaqsy joldar, qanaǵattanarlyq jáne nashar joldar bolyp bólinedi. Respýb­lıkalyq mańyzy bar joldardyń ishinde nashar joldardyń úlesi 13 pa­ıyzdy quraıdy. Jergilikti jol­dar­dyń ishinde nashar joldar 29 paıyz ekeni anyqtalyp otyr. Buǵan deıin Dúnıe­júzi­lik ekonomıkalyq forým reı­tın­gin­de Qazaqstan joldary 114 orynda bolsa, keıin 116 orynǵa jaıǵasty. Soń­ǵy málimet boıynsha, 93-orynda­myz. Bul kórsetkishtiń jaqsarýyna res­pýb­lıkalyq mańyzy bar joldardyń joǵary deńgeıi tikeleı yqpal etýde. Seb­eb­i jer­gilikti deńgeıdegi joldardyń uzyn­dy­ǵy­na qaramastan qarjylandyrý kólemi aıtarlyqtaı joǵary. Bul baǵyt­ta birqatar jumystar atqarylyp otyr. Eń aldymen Astana – Býrabaı joly eki jolaqtan, alty jolaqty jolǵa aýys­ty­ryldy. Keıin Nur-Sultan men Qara­ǵan­dy qalalarynyń eki ortasy eki jol­aqty joldan tórt jolaqty jol bolyp ózgerdi. Sonymen qatar Almaty men Qapshaǵaıdyń ortasy da alty jol­aqty jolǵa aýystyryldy. Eli­mizdegi res­pýblıkalyq mańyzy bar jol­dardy 1-sanatqa aýystyrý jumys­taryna basym­dyq berildi. Endi Qaraǵan­dy men Almaty­nyń arasyndaǵy joldardy tórt jolaqty jolǵa aýystyrý mindeti alǵa qoıylǵan. Jol máselesinde kenje qalyp otyrǵan osal tusymyz Mem­leket basshysy Qasym-Jomart Toqaev atap ótkendeı, úıge deıingi joldar, óńiraralyq joldar, aımaqtyq joldar máselesi ekenin jaqsy bilemiz. Kezinde Elbasy Nursultan Nazarbaev ta bul máseleni sheshý úshin arnaıy tapsyrma berdi. Búginde aımaqtyq joldarǵa jergilikti bıýdjetten qarajat bólinse, sonymen qatar qosymsha respýblıkalyq bıýdjetten transfert aýdarylady. Byltyr memlekettik qazynadan avto­jol­darǵa 646,8 mlrd teńge bólindi, bıyl 711 mlrd teńge qarastyryldy. Bul qa­ra­jattyń 300 mlrd teńgesi jergi­lik­ti joldardy jandandyrýǵa baǵyttal­ǵan. 188 mlrd teńge – respýblıkadan beril­gen transfert kólemi. Kelesi jyly da bólinetin qarajat kólemi osy shamada bolady degen boljam bar. Mem­leket ta­rapynan respýblıkalyq deń­geı­de mańyzy bar joldardy ǵana emes jer­gilikti jerlerdegi joldardy da jú­ıe­leý jumystaryna basymdyq beri­lip otyr. Úkimet qaýlysymen tıisti sheshim qabyldanyp, «Jol aktıvteri ulttyq sapa ortalyǵy» ortalyǵy qu­ryldy. Buryndary respýblıkalyq ma­ńyzy bar joldardyń salynýyna tekseris júrgizilse, atalǵan ortalyqtyń quzyretine jergilikti mańyzy bar joldarmen qatar, oblystyq, aýdandyq mańyzy bar joldardy, aýyl ishindegi joldardy tekserý quqyǵy berilip otyr. Soǵan baılanysty tıisti jumystardy bas­tap kettik. Osy ýaqytqa deıin 7 myń­ǵa jýyq nysanǵa tekseriske baryp, 12 myńǵa jýyq synama úlgisin aldyq. Onyń 4700-ge jýyǵy standarttarǵa saı kelmeıdi. Bul rette tapsyrys berýshige, merdigerge, sapany tekseretin ınjenerlik kompanııaǵa, jol zertteý jumystaryna qatysqan ınstıtýttarǵa arnalǵan 1700-den astam hattama toltyryldy.

– Jergilikti jerlerdegi joldarǵa qatysty máseleler qanshalyqty oń sheshimin tabýda? Respýblıka boıynsha jol sapasyna, bólingen qarajat kólemine qatysty oblystarǵa reıtıng júrgizile me?

– Ár oblysta jol salý qarqyny ár­­túr­li. Keıbir oblystarda qarajat kóle­mi joǵary bolsa, keıbir aımaqtarda keri­­sin­­she tómen. Bıyl 1 qyrkúıektegi jaǵ­daı bo­ıyn­sha jergilikti bıýdjetten jol má­se­le­sin sheshýge kóp qarajat ból­gen oblystardyń kósh basynda Túrki­stan ob­lysy tur. Bul óńir bıyl 14 mlrd teńge qa­ra­jat bólipti. Kelesi kezekte Al­maty ob­lysy 10 mlrd teńge bólse, Qara­ǵandy ob­lysy 5 mlrd teńgeni jol má­se­l­esin sheshýge baǵyttaǵan. Shyǵys Qazaq­stan ob­lysy byltyr 7 mlrd teńge bólse, bıyl bul qarajat kólemi edáýir aza­­ıyp, 3,9 mlrd teńge bólingen. Al jer­­gi­likti bıýd­jetten avtojol salasyna óte az qa­ra­jat bólgen oblystardyń qa­ta­rynda Mań­ǵystaý oblysy − 1,6 mlrd teńge, Atyraý oblysy – 1,6 mlrd teńge, Sol­tústik Qazaqstan 1,7 mlrd teń­ge ból­di. Bul úsh oblys qarajat bólý ja­ǵy­­nan artta keledi. Eskeretini, jergi­likti bıýd­jetten bólinetin qarajattan bólek, res­pýb­lıkalyq qazynadan bó­li­­ne­tin qa­ra­j­at taǵy bar. Onyń syr­tyn­da Nur-Sultan qalasynyń mańyn­­daǵy eldi-mekenderdi damytý baǵy­tynda Ta­lap­ker, Qosshy, Qoıandy, Bozaı­ǵyr syn­dy aýyldarǵa qosymsha baǵdar­lama arqy­ly qarajat bólinedi. Bul baǵdarla­maǵa jer­gilikti jerlerden emes, respýblıka­dan qarajat tikeleı aýdarylady.

– Jasyratyny joq, elimizdegi jol­dar­dyń sapasynan bólek, jol salý úde­risiniń ózi durys júıelenbegen. Tender ótkizý rásiminiń ashyq emes­tigi, del­dal­dardyń, qosalqy merdiger­ler­diń kóp­tigi, sapasyz qurylys mate­rıal­dary­nyń kóptep qoldanylýy syndy fakti­lerdi jeke-jeke atap ótýge bolady...

– Qazir tender ótkizý quqyǵy Qarjy mınıstrligine berilip otyr. Buryn árbir memlekettik organ ótkize beretin. Ári elektrondy formatqa kóshirildi, dempıng ádisi osy ýaqytqa deıin oryn alyp keldi. Buryn tenderde kim eń tómengi baǵa usynady, sol utatyn edi. Tómen baǵany qoıyp alyp, aqshasy jetpegen soń, arzan materıaldardy qoldanady. Bul óz kezeginde joldyń sapasyna áser etedi. Bıyldan bastap bul máseleni sheshý úshin zań ózgerdi, másele bir baǵytqa keldi. Ekinshi, sapany qadaǵalaıtyn ınjenerlik kompanııalardyń buryndary 100 mln teńgege qoıylǵan baǵany 1 teńgege satyp alǵan jaǵdaılary oryn aldy. Sapany qadaǵalaıtyn bilimdi ınjenerlerdiń alar aılyǵy 300 myń teńgeden kem emes. Al tenderden utqan kompanııa qabiletti ınjener alýǵa qarajaty jetpegendikten jol salasynan beıhabar, mamandyqqa qatysy joq adamdardy jumysqa alady. 

Buryn jol salatyn merdigerdiń teh­­nı­kasy bolsa, memleket tarapynan je­ńil­­dik beriletin. Qazirgi ereje boıynsha bul krıterıdi kásipkerlikke kedergi kel­ti­redi degen jeleýmen alyp tastady. Bul usy­nysty «Atameken» kásipkerler pa­la­ta­sy usyndy, Qarjy mınıstrligi qol­dady. Endi eshqandaı tehnıkasy joq mer­di­gerler tender utyp alǵannan keıin kim kóri­ng­ennen tehnıka surap, jalǵa alýǵa jalǵan kelisimshart jasaıdy. Ekinshi­den, tender jarııalanǵan kezde mer­diger kompanııa jumysshylarynyń deń­geıi degen bólimde mamandardyń bilim-bi­lik­tiligi saralanatyn edi. My­saly, jo­ǵary bilimdi maman, ıá bolmasa kóp jyl­dyq tájirbıesi bar maman bolsa, soǵan saı basymdyq beriletin. Qazirgi talap boıynsha bul tarmaqty taba almaısyz. Sonyń saldarynan jol salyp júrgenderdiń kim ekenin bil­meı­siń. Úshinshiden, burynǵy tártip bo­­ıyn­sha JOO-da oqıtyn praktıkant­tar job­a­larǵa shaqyrylyp, jalpy ju­mys­tyń júrgizilý barysymen tany­satyn. Mysaly, joldardy qaıta jón­deýden ótkizýge arnalǵan konkýrstyń jeńim­pazy atanǵan merdiger kásiporyn 4 stý­dent­ti praktıkaǵa alýǵa mindetti edi. Onyń ishinde stýdentterdiń tamaǵy, jatyn orny, eńbekaqysy kiredi. Bul bir jaǵynan stýdentter úshin kómek bolsa, ekinshi jaǵynan tájirbıe jınaqtaý úshin berilgen zor múmkindik. Buryn óńirlik tá­ji­rbıe kezinde kózge túsken bilikti ma­man­dardy kásiporyndar jumysqa shaqy­ryp, 3-4-kýrs stýdentteriniń ishinde 5 jylǵa kelisimshartqa otyryp, eńbek jolyn bastap ketkenderi de bolatyn. Qazir bul talaptar túp tamyrymen joıylyp, mer­di­gerlerdiń sapasyn jaqsartamyz de­gen oń qadam kerisinshe, sapasyz ju­mys­tyń sanyn arttyrýǵa yqpal etip otyr. Joldaǵy jolaqtarda ornalasqan jol belgilerin ornatatyn merdiger kom­pa­nııa­lardyń lısenzııasy joq. Kim sal­ǵy­sy kelse, sol salatyn deńgeıge jetti. Túnde kólik tizgindeýshiler jol bel­­­gi­­­lerin­degi jaryq qaıtarý deń­geıi­niń tómen­­digin jıi baıqaıdy. Biz muny a­r­­naıy tek­serdik. Rasymen, jol belgi­leri­n­­degi ja­ryq qaıtarýǵa áser etetin plen­kan­yń sa­pasy óte tómen bolyp shyq­ty. Sal­­dary­­nan túnde kólik aıdap kele jat­qan júr­­gizýshi belgini durys kór­meıdi de, apatqa ushy­raıdy. Osy másele­lerdi qaıta qalpyna kel­tirý kerek dep esepteımin.

– Ortalyq osy ýaqytqa deıin bir­shama jumystar atqardy. Jol salý barysyndaǵy olqylyqtardy jipke tizip, tıisti organdarǵa tapsyrasyzdar. Nátıjesi qandaı?

– Ortalyq tarapynan tekserýdeı-aq tek­serip jatyrmyz. Mysaly, Nur-Sul­­tan qalasynyń mańynda orna­las­­qan Qos­shy aýylynda salynǵan jol­dar­dyń sa­pasyz ekeni anyqtaldy. Bar­lyq es­kert­pelerdi qaǵazǵa túsirip, Indýs­trııa jáne ınfraqurylymdyq damý m­ı­nıstr­­ligine qarasty Avtomobıl jol­­d­ary jáne Qurylys jáne turǵyn-úı kom­­mý­naldyq sharýashylyq isteri ko­­­mı­­tet­t­erine joldadyq. Olar Mem­le­­ket­­tik sáýlet qurylysy basqar­masy­na biz­diń jaz­ǵanymyzdy jiberdi. Hat jol­­daý prosesi munymen bitpeıdi. Qu­ry­lys basqarmasy oblystaǵy jol bas­qar­masyna jiberedi. Olar sońynda «mer­diger kásiporyndarda ózimizdiń jigit­ter jumys istep jatyr ǵoı» dep aq­tap alady. Qosshydaǵy tekseris tamyz aıynda júrgizilgen edi. Áli kúnge naq­ty sheshim qabyldanǵan joq. Zańdy bel­she­den basqan merdigerlerden jaýap alynǵan joq. Tek aýyzsha shara qol­da­n­ylǵany aıtyldy. Naqty júıeli she­shim qabyldanyp, zańǵa saı jumys iste­­megen merdigerlerdi lısenzııasynan aıy­rý kerek edi. Qandaıda bir shara qol­­daný quqyǵy tipti, jol komıtetine de beril­­megen. Eskertpelerdiń ýaqyty­ly oryn­da­lmaǵany úshin de shara qol­dany­lýy kerek. Tipti bizdiń jazǵan hat­ta­ma­larymyzǵa qansha ýaqytta, qalaı jaýap berýi kerektigi týrasynda naqty beki­­til­gen ereje joq. Bul máseleni zań aıa­synda qansha kúnde tıisti jaýap be­rilýi kerektigine deıin ekshelep, taıǵa tańba basqandaı jazyp qoıý kerek. Áıt­pese atqarǵan jumystyń barlyǵy beker. Bir-birimizge hat jazysyp ýaqyt joǵaltyp júrgende sapasyz jol salýǵa mashyqtanǵan merdigerler bir jobany aıaqtap, ekinishisine kirisip ketedi.

Áńgimelesken

Erkejan AITQAZY,

«Egemen Qazaqstan»