Qazaqstan • 05 Jeltoqsan, 2019

Úkimet nazaryna: Asyl tuqymdy jylqyny ósirýge keshendi kózqaras qajet

78 retkórsetildi

Sońǵy kezde elimizde asyl tuqymdy mal túrlerin ósirýge qatysty birqatar memlekettik baǵdarlama qabyldanyp, júzege asa bastady. Onyń alǵashqy nátıjeleri de táp-táýir. Bul iste eń aldymen múıizdi iri qara jáne usaq mal sanatyndaǵy qoı-eshkini asyldandyrý jumystary aýyzǵa birinshi oralady. Jón-aq.

Áıtse de tórt túliktiń tóresi ispettes jylqy tuqymynyń jaı-kúıin jaqsartý máselesi aldyńǵy atalǵan túlikterdiń tasasynda qalyp keledi desek, shyndyqtan aýytqı qoımaspyz. Osy oraıda naqty derekterge súıensek, bıyl respýblıkamyzda asyl tuqymdy jylqynyń úlesi onyń jalpy sanynyń nebári 7,5 paıyzyn quraǵan eken. Qanaǵat tutýǵa tura qoıatyndaı kórsetkish emes, árıne. Ras, respýblıkamyzdyń keıbir óńirlerinde, sonyń ishinde Aqtóbe jáne Batys Qazaqstan oblystarynda bul kórsetkish 18-20 paıyzdyń aralyǵynda bolyp otyr. Munyń ózi atalǵan oblystarda asyl tuqymdy jylqy sanyn arttyrý isinde ájeptáýir jumystar qolǵa alynǵanyn kórsetse kerek. Sondyqtan da "altyn shyqqan jerdi belden qaz" degendeı, atalǵan oblystardyń mysalynda jylqy túligin asyldandyrý isine qatysty izdenister men irkilister jóninde áńgime qozǵaǵandy jón kóremiz.

Bul rette, eń aldymen, tilge tıek eterlik jáıt, jylqy eti men súti, ıaǵnı atalǵan túlikten alynatyn qymyz – ult densaýlyǵyna oń áser ete alatyn emdik taǵam men sýsyn ekendigi. Bul tujyrym búginde ǵylymı turǵydan dáleldengen. Tipti tutastaı álem boıynsha alǵanda, búginde jylqy eti men sútine degen suranys ósip kele jatqany belgili. О́nimdi mol beretin jylqy sharýashylyǵyn órkendetýdiń qajettiligi de osy tustan týyndaıdy. Asyl tuqymdy jylqy ósirý máselesine memlekettik turǵydan mán berý – onyń erteńi de óristi bolatynyna kepildik bermek. Biz búgingi materıalymyzdy óndiriske ázirleý kezinde kóterilip otyrǵan máselege oraı birqatar maman-ǵalymmen jáne sala janashyrlarymen oı-pikir almasqan edik.

Olarǵa qoıylǵan alǵashqy saýal - asyl tuqymdy jylqy sharýashylyǵyn órkendetý úshin oǵan eń aldymen qandaı faktor qajet degen saýal bolatyn. Osy máselege oraı eń aldymen Muǵaljar asyl tuqymdy jylqysyn ósirýmen shuǵyldanatyn «Aqtóbe tájirıbe stansasy» JShS jylqy sharýashylyǵynyń jetekshisi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Serikbaı Rzabaev oı sabaqtady. Onyń málimdeýinshe, asyl tuqymdy jylqy sanyn ósirý qalpaqpen soǵyp ala qoıatyn ońaı sharýa emes. Bul janqııarlyq eńbek pen irgeli izdenisterdi qajet etedi. Tekti tuqym alýdyń basty joly – atalyq malǵa baılanysty. Eger bul másele sheshimin tappasa, asyl tuqymdy jylqy ósirý degenimiz ánsheıin qur bos sóz bolyp shyǵady deıdi ol. Ǵalymnyń oı-tujyrymynan túıgenimiz – atalyq maldyń, ıaǵnı aıǵyrdyń jaa tuqymyn shyǵarý kózdegen maqsat pen tabysqa jetýdiń basty kepili. Jańadan shyqqan atalyq iz buǵan deıingi izasharlarymen salystyra qaraǵanda salmaǵy men syrtqy turqy jáne ónimdiligi joǵary bolýy tıis. Osyndaı talap pen standart respýblıkanyń barlyq óńirindegi asyl tuqymdy jylqy ósirýmen shuǵyldanatyn sharýashylyqtarǵa engizilse, bıylǵy 7,5 paıyzdyq kórsetkish birneshe ese óser edi deıdi ol.

Bul tusta naqty Aqtóbe oblysy mysalynda sóz sabaqtar bolsaq, búgingi kúni bul baǵytta óńirdegi «Janqanat», «Jansaıa» jáne «Sát» sharýa qojalyqtary asyldandyrý jumystaryn bir izge túsire alǵany bir mereı. Al «Muǵaljar jylqylary» JShS bul jaýapty iske ǵylymı kózqaras turǵysynan tereń mán bere bastaǵany baıqalady. Mundaǵy baǵylatyn Muǵaljar jáne Kóshim asyl tuqymdy jylqylary etti ári sútti bolýymen erekshelenedi. Joǵaryda aıtalǵandaı, atalǵan JShS-da taza qandy, ónimdi mol beretin jylqy shyǵarý isi jan-jaqty oılastyrylǵan. Mundaǵy basty maqsat – burynan bar tuqymdyq qasıetti odan ári jaqsartý men jetildirýge baǵyttalǵan. Atalǵan úıirdegi «Bostandyq» degen ataý berilgen asyl tuqymdy aıǵyr 2012 jyldyń tóli bolyp shyqty.

Sala janashyrlary jylqy tuqymyn jetildirýge qatysty jáıtter úkimet deńgeıinde túbegeıli sheshimin tabýy qajet dep esepteıdi. Dál sol kezde jylqy eti men sútine degen suranysty óteý múmkindigi týar edi deıdi olar. Shyntýaıtyna kelgende, asyl tuqymdy Muǵaljar jáne Kóshim  jylqylaryn ósirý isine aıta qalarlyqtaı orasan mol qarajattyń qajeti shamaly. О́ıtkeni atalǵan túlik túrderi alty aı qys boıy tebinde júrgen soń, arnaıy ázirlengen jem-shópti qajet ete bermeıdi. Qolda, mal qorada qamalyp turatyn sátteri óte sırek. Atalǵan jylqylardyń taǵy bir ereksheligi – sýyqqa tózimdiligi. Aıtalyq, sonaý sekseninshi jyldardyń aıaq kezinde Saha elinen kelgender Aqtóbeden birneshe úıir Muǵaljar jylqysyn qalap, satyp alyp ketipti. Keıinnen olar aqtóbelik ammandarǵa bir habarlasqanda 60 gradýs aqyrǵan aıazǵa da Muǵaljar jylqysynyń myńq etpegenin súısine habarlapty. Sonymen birge bul jylqylar shalǵaı elde tebinge de jaqsy túsipti.

Al asyl tuqymdy Kóshim jylqysynyń jaı-kúıine kelsek, bul túr «Býdennovskaıa», «Donskaıa» jáne «Vladımırovskaıa» sekildi salmaǵy aýyr, turqy iri reseılik asyl tuqymdy jylqylarmen jergilikti jylqy qanynyń aralasýynan paıda bolǵandyǵy. Asyl tuqymdy jylqynyń bul túri de bap talǵamaıdy. Tebinde jaqsy jaıylady. Eti men sútiniń ónimdiligi Muǵaljar jylqysynan kem túspeıdi. Onyń ósirý de kóp shyǵyndy qajet etpeıdi. Bul jóninde gazet tilshisine kezinde Kóshim tuqymdas jylqyny shyǵaryp, ony ǵylymı turǵydan negizdep bergeni úshin Memlekettik syılyqty ıelengen Aqjaıyqtyń ardaqty aqsaqaldarynyń biri Ádilǵazy Nurǵalıev.

Qysqasy, búgingi kúni Aqtóbe jáne Batys Qazaqstan oblystarynda asyl tuqymdy Muǵaljar jáne Kóshim tuqymdas jylqylardyń sany ósip keledi. Munyń ózi oń nyshan, jaǵymdy qubylys bolǵanymen bul is atalǵan óńirlerdi ári tutastaı respýblıkamyzda jappaı mal sharýashylyǵy óndirisshileriniń  emes, at tóbelindeı, tipti saýsaqpen sanap alarlyqtaı sala janashyrlarynyń enshisinde qalǵandaı kórinedi. Mine, dál osy sanattaǵy asyl tuqymdy jylqy ósirýshiler Úkimet tarapynan týǵyzylatyn qoldaýdy sezine almaı júrgenine de qol qoıa alamyz.

Batys Qazaqstan oblysyndaǵy asyl tuqymdy jylqy ósirý isiniń kánigi sheberi, osy salanyń shyn janashyry men maıtalmany, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynń kandıdaty Altaı Zaınýllın asyl tuqymdy jylqy ósirýmen aınalysatyn adamdardyń tókken teri men jumsaǵan shyǵyndary ózin-ózi múldem aqtamaıtynyn aıtyp berdi. Onyń oıynsha, mundaı esil eńbektiń óteýiniń basty joly – memleket tarapynan beriletin qarjylaı qoldaý, ıaǵnı atalǵan salany sýbsıdııalaý bolmaq.

QR Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev buǵan deıingi Qazaqstan halqyna joldaǵan óz Joldaýlarynyń birinde respýblıkada jaıylymdyq mal sharýashylyǵyn damytýdyń tıimdiligi men qajettiligi jóninde atqarýshy jáne ókiletti organdardyń aldyna naqty mindetter qoıǵany umytyla qoıǵan joq. Buǵan eń yńǵaılysy da, búgingi áńgimemizde kóterilip otyrǵandaı, jylqy sharýashylyǵy ekeni anyq. Búgingi kúni elimizdiń túpkir-túpkirinde áli kúnge deıin bos jatqan aýyl sharýashylyǵy jerlerinde, sonyń ishinde 9 mıllıon gektar jaıylymdyq alqaptarda jylqy malyn kóbirek  ósirý isi jappaı qolǵa alynsa, munyń eshqandaı artyqshylyǵy bolmas edi. Sondaı-aq el ishinde ıesiz qalǵan fermalar men burynǵy mal baǵý oryndarynyń tusynan búgingi zaman talabyna saı nysandar turǵyzylyp, qaıtadan jańǵyrǵan ınfraqurylymdyq júıeler asyl tuqymdy jylqy sharýashylyǵyn órkendetýge laıyqtalsa, budan eshkim de utylmas edi. Aqtóbe jáne Batys Qazaustan oblystarynda qazirgi kezde bul baǵytta bastalǵan bastamalardyń baıandy bolǵanyn qalaımyz.

Elimizde asyl tuqymdy jylqynyń úles salmaǵynń ósýi – dúnıejúzi boıynsha jyl saıyn ósir kele jatqan jylqy maly ónimderine degen suranymdy óteýge basty negiz qalaıtyny kámil. О́z kezeginde bul jaýapty is Aýyl sharýashylyǵy mınıstriliginiń udaıy nazarynda bolsa, qordalanyp qalǵan túıinderdiń birqatary sheshileri haq. Asyl tuqymdy jylqy sharýashylyǵyn memlekettik turǵydan qoldaý isi ult densaýlyǵy men ıgiligine qyzmet jasaı alatyn basty tutqalardyń biri desek, qatelese qoımaspyz.

Bul baǵytta utymdy usynystar men ǵylymı jetistikterdi óndiriske engizýdiń de tıgizer paıdasy men shapaǵaty mol bolmaq. Tipti búgingi maqalamyzda kórsetilgendeı, Aqtóbe jáne Batys Qazaqstan sekildi asyl tuqymdy jylqy ósirýdi oń jolǵa qoıa bilgen oblystar úshin jergilikti jáne respýblıkalyq bıýdjetterden qarjy múmkindigin qarastyrǵannyń da artyqshylyǵy joq sekldi. Osy turǵyda búgingi kóterilgen máseleler tıisti atqarýshy jáne ókiletti organdar ókilderine oı salyp jatsa, alǵa qoıǵan maqsatymyzdyń oryndalǵany.

 

AQTО́BE-ORAL-AQTО́BE

 

     

Sońǵy jańalyqtar

Senat Bıýrosynyń otyrysy ótti

Parlament • Búgin, 19:00

Muhtar Tólegen: Abaı úni - halyq úni

Aımaqtar • Búgin, 17:31

О́z qarjysyna kitaphana salǵan

Aımaqtar • Búgin, 10:08

Sabannan jasalǵan qalashyq

Aımaqtar • Búgin, 10:05

Mýngııamen judyryqtasýy múmkin

Sport • Búgin, 10:04

Almatydan 356 km qashyqtyqta jer silkindi

Aımaqtar • Búgin, 09:55

Otanǵa qyzmet – ortaq paryz

Qoǵam • Búgin, 09:48

Kóp balaly otbasylar baspanaly boldy

Aımaqtar • Búgin, 09:42

Aýylǵa kel, jas dáriger

Aımaqtar • Búgin, 09:37

Ashyq ári ádil áleýmettik saty

Qoǵam • Búgin, 09:12

О́lketaný órenderdiń óresin ósiredi

Aımaqtar • Búgin, 09:09

Tarıh. Tulǵa. Túrkistan

Rýhanııat • Búgin, 09:06

Adamdyqtyń qaınary

Rýhanııat • Búgin, 08:55

Berik Ýálı: Abaı men Alash

Rýhanııat • Búgin, 08:54

Qoǵamdyq uıym ókilderimen kezdesti

Qazaqstan • Búgin, 08:43

Uqsas jańalyqtar