Saıasat • 06 Jeltoqsan, 2019

Ańyzǵa aınalǵan abyz – Elordada Ábish Kekilbaıulynyń 80 jyldyǵyna arnalǵan is-sharalar bastaldy

92 retkórsetildi

Kindigi kesilip, kiri jýylǵan jeriniń tabıǵatynan aınymaıtyn tól balasy Kekil­baıuly qalamynan týǵan ańyz ben aqıqattyń alyp keńistigi qazaq saharasyn tolyǵymen qamtyp, tipti ári asyp jatqandaı. Zamanynda qara sózben tarıhtyń shy­ńy­raýyn qazǵan jazýshy qa­la­mynyń sııasyn sarqyp, qazaqtyń bastan keshkenin jazarda bir ýaqyttarda ózi de shejirege aınalaryn bildi me eken?! Búginde qalamger haqynda aıtylyp jatqan sansyz oılar men jyly pikirler abyz Ábishtiń jańa dáýirin bastap ketti.

Kúni keshe L.N.Gýmılev atyn­­­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­ver­sıtetinde memleket jáne qo­ǵam qaıratkeri, Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Eńbek Eri Ábish Kekil­baıulynyń 80 jyl­dyq me­reı­toıyna arnal­ǵan «Ábish Kekilbaev jáne Uly dala rýhanııa­ty» atty halyq­ara­lyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótti. Ýnıversıtet rek­­tory UǴA akademıgi Er­lan Sydyqovtyń mo­derator­­lyǵymen ótken jıyn­ǵa Parla­ment Májilisiniń depýtattary, shetel jáne qazaq zııalylary, qatys­ty.  Mańǵystaý oblysynan arna­ıy delegasııa keldi.

Jıyn betasharynda «Á.Kekil­baev keńistigi» taqyrybynda baıan­dama jasaǵan Memlekettik hatshy Qyrymbek Kósherbaev: «Bıyl elimizdiń rýhanııaty úshin «Ábish Kekilbaev jyly» boldy desek, árıne qatelespeımiz. Bul halyqtyń aıaýly perzentine degen sheksiz qurmeti men bıik baǵasy. Barshańyz bilesizder, kemeńger jazýshynyń 80 jyldyǵy týǵan jerinde ǵana emes, ulan-ǵaıyr eli­mizdiń ózge de óńirlerinde keńi­nen atalyp ótildi. Osy oraı­da Ábish aǵanyń tarıhı tul­ǵa­sy men birtýar bolmysyn, biti­min aıqyndaı túsetin nebir is-shara­larǵa kýá boldyq. Aqtaý qala­synda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev­­tyń qatysýymen eńseli eskertkish ornatylyp, oblystyq ólketaný mýzeıi Ábish aǵamyzdyń atymen ataldy. Sóz zergeriniń týǵan jerinde halyqaralyq teatr festıvali ótti. О́negeli ómiriniń basym bóligi ótken Almaty qala­synda ásem kóshelerdiń birine Ábish Kekilbaıuly esimi berildi. Alǵashqy «Ábish oqýlary» jáne «Ábish álemi» atty oqý kongre­si máresine jetti. Jer-jerde al­qaly jıyndar men konferen­sııalar uıymdastyryldy. Árı­ne, Ábish Kekilbaıulynyń qaı­­rat­kerlik beınesi men oıshyl beı­nesi týraly sanaly sóz, pa­ıymdy pikir osy 80 jyl­dyq­pen toqtamaıdy», degen Mem­le­ket­tik hatshy qalamger shyǵarma­shyly­ǵyn nasıhattaýda áli de tolaıym ister jasalatynyn jetkizdi.

«Asaý teńizdegi alyp kemeniń baısaldy júzgeni sııaqty, Ábish Kekilbaevtyń aqyl-oı tebirenisi de eshbir tolqyn betin qaıtara almaıtyn salmaqty qubylys­qa uqsaıdy. «Men ádebıetshi bolmasam, saıasatqa kelmes em. Sýretker bolmasam, kúresker de bolmas em» degen sóz – Ábish Kekilbaıulynyń ómirlik kredosy, aınymas aqıqaty edi. Shyndyq pen shynaıylyqty, adaldyq pen aqıqatty tuǵyr etken týrashyl tulǵa árdaıym halyqtyń údesi men memlekettiń múddesin bıik qoıatyn», dedi ol.

Táýelsiz el bolyp qalyp­tasý­daǵy qysyltaıań tustaǵy kósemsóz sheberiniń kemel qyz­metin aıt­qan QR UǴA akademıgi Jabaıhan Ábdildın: «Ábish Kekilbaev tek talantty jazýshy emes. Ol rasynda da memle­ket jáne qoǵam qaıratkeri. Ásirese Ábishtiń eldiń ishki-syrt­qy saıa­satyna sińir­gen eńbegi zor. Buǵan qosa qazaq­tyń táýelsiz el atanyp, eńse tikteýine birden-bir rýhanı hám saıası yqpalyn tı­gizdi», dep jazýshymen birge ót­ken qyz­mettik jyldary jaıly baıan­dady.

Ábishti alǵash ret kezdestirgen oqıǵasyn baıan etken, taıaýda ǵana 95 jas mereıtoıy ótken Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Ábdijámil Nurpeıisov: «Anaý alpysynshy, beri salǵanda 1964 jyly «Juldyz» jýrnalynda jarııalanǵan «Qan men terdiń» birinshi nusqasyn QazUÝ-dyń fılologııa fakýltetiniń stý­dentteri talqylaǵan. Bas­qarǵan – Zeınolla Qabdolov. Baıandamashy stýdent eken. Qazir de kóz aldymda. Qyzyl shyt kóılektiń jaýyryny men eki ıyǵynyń túsi kún jep, boıaýy ońyp, bozara bas­tapty. Buıra shash, úrpek bas, qoly sıdıǵan qaǵylez, aryq qara bala eken. Sonysyna qaramastan elpildek emes eken ózi. Qaıta týmaı jatyp onyń shıdeı qol-aıaǵynyń súıek-saıaǵyna qorǵasyn quıyp qoıǵandaı, arjaǵynda ázir biz bile bermeıtin áldebir myǵym, nyǵyz salmaq jatqandaı. Biraq ózin kesirleý minezi bar dep oıladym. О́zi de kekireıip turyp baıandama jasady. «Qan men ter» dedi de, sál toqtap, qońyr daý­syn kóterip: «Búkil tirliktiń salmaǵyn arqalaǵan osy eki sózben atalǵandyqtan jazýshy Nurpeıisov jańa romanynyń kótergen máselesi de, kórsetpek bolǵan dáýiri de erekshe eleýli shyǵar dep oılap edim», dedi Ábish. «Áı, báse, kekireıetin retiń bar eken, bala» dedim ishim­­nen. Myna qol-aıaǵy shıdıgen úrpekbas balanyń aýzynan shyq­qan jańaǵy bir ǵana sóılem shynymen meni qatty oılandyryp tastady. Mynaý quddy basyna buǵalyq túspegen asaý attyń salǵan jerden birden shoqtyǵyna jarmasyp, tyrp etkizbeı ustap turyp, óziniń yrqyna op-ońaı kóndirip alǵandaı boldy», dep áńgimesin jalǵady qart abyz.

«Erteńine jańaǵy balanyń baıandamasyn surap aldym. Asa zeıin qoıyp, shuqshıyp oqy­dym. Myna bala ustazdan dáris alyp júrgen shákirtten góri qolyna qalam ustaǵan biz sııaq­tylardyń ózine dáris beretin dárejege kóterilip qalǵan áde­bıet adamynyń ar jaq-ber ja­ǵyn­da, qansha zamannan beri qor­dalanyp jatqan ilim-bilimdi ábden ıgergen be ózi?! Kórdiń be, qarshadaı bolyp alyp maǵan da óz bıiginde turyp aldymdy orap, keńes berýden taısalatyn túri joq. Sol baıandamamdy keıin qo­byr­syp jatqan kabınetimdegi kóp qaǵazdyń arasynan izdep taba almadym», dep kópshilikke «Kazpravdanyń» aldaǵy sanynda shyǵatyn Ábish Kekilbaıulynyń 70 jyldyǵynda jasaǵan baıandamasyn oqydy.

Ispanııalyq fılolog Hýlıo Novıllo Sanches de Pedro Ábish Kekilbaıuly tvorchestvosy týraly oıymen bólisti. «Alǵash ret Ábish Kekilbaıulynyń «Ańyz­dyń aqyry» romanyn aǵyl­shyn tilinde oqydym. Onyń shyǵar­malary álem oqyrmandary úshin óte ózekti. Álemniń birneshe tili­ne aýdarylýy da sondyqtan», dedi sheteldik ádebıetshi.

«Uly dala jáne Á.Kekilbaev tulǵasy» taqyrybynda sóıle­gen memleket jáne qoǵam qaırat­keri, fılologııa ǵylymdary­nyń doktory, professor Myrza­taı Joldasbekov: «Osyǵan deıin eshbir qazaq jazýshysynyń toıy ár óńirde osylaı eki aı boıy toılanyp kórgen emes. Áý deıtinniń bári sahna tórinde taırańdap júrgende, qoǵamda jazýshylar men ǵalymdardyń, ádebıettiń bedeli tómendep ketken kezde, Ábishtiń toıyna qatysty bolyp jatqan osy oqı­ǵalardy men jaqsylyqqa jory­dym. Ábish Kekilbaevtyń toıy – ádebıetimizdiń, zaty máde­nıetimizdiń toıy.

Ábish úlken ádebıettiń esigin ımenbeı ashyp, onyń tórine birden shyqty. Stýdent keziniń ózinde-aq qulash-qulash maqala jazyp, keleli, tereń oılarymen ádebı ortanyń nazaryn aýdardy.

Ábish Kekilbaev ádebıetke áýeli synshy retinde, aqyn retin­de kelip, úlken prozaǵa sosyn kóshti. Álemdik ádebıetke óz jolyn salyp, shym-shytyryq tarıh bolmysyn, abyz dalanyń uly­lyǵyn barynsha keń, aı­qyn, nanymdy sýrettep, áde­bıettiń mereıin asyrǵan qalam­gerge aınaldy. Men ony qazaq jazýshylarynyń ishinde tek kemeńger Muhtar Áýezovke ǵana uqsatamyn», dep  qalamger shy­ǵar­malaryn taldap ótti. 

О́z kezeginde baıandama jasa­ǵan Parlament Májilisiniń depýtaty Qýanysh Sultanov sóz zergeriniń qaıratkerlik qyryna toqtaldy: «Kekilbaevtyń keńis­tigi ushan-teńiz. Sonyń bir baǵyty – Ábekeńniń memlekettik qaı­ratkerlik eńbegi. Onyń klassı­kalyq shyǵarmalarymen qatar fı­losofııalyq oıshyldyǵy men qaıratkerligi de bıikte tur. Biz memlekettik qyzmettegilerge bir­­jaqty ǵana – mansap turǵy­synan qaraımyz. Ábekeń El­ba­symen úzeńgiles bola júrip memleket qurylysyn jasa­dy. Ol úlken bilimdilikti, shyǵarma­shylyqty qajet etetini sózsiz. Jáne bul kez kelgen memlekettik qyzmetkerdiń qolynan keletin sharýa emes. Buǵan qosa abyz aǵamyz eldiń aldynda qyzmette júrip, qalamyn da sýytqan joq. Ábekeń 70-ke kelgende keýde­sine «Altyn juldyz» taǵyp turyp N.Nazarbaevtyń «Shirkin, qazaq­tyń jigitteriniń bári ózińdeı bolsa» degenin barsha el biledi. Osy bir aýyz sóz el-eldi ara­lap, bir­talaı azamatqa úlgi boldy», dedi.

«Bir kúni aǵamyzdyń úıine Klara jeńeshemizdiń shaıyn ishýge bardyq. Tórde Aısáýle apa­myz ben uzyn ústeldiń etek jaǵynda 4-5 jastaǵy Abyl otyr. Bir ýaqytta Ábekeń kósilip otyr edi, balanyń daýsy sańq ete tústi. «Áı, Ábish, toqtaı turshy, men sóı­leımin», dedi. Sóıtsek bul Aısáýle apamyzdyń keı-keıde aıtatyn sózi eken. Sony bala Abyl jattap alsa kerek. Bárimiz osharylyp toqtap qalǵanda Ábekeń asqan bir rızashylyqpen: «Áı, bárimiz biraz jerge ketip qalǵan kórinemiz. Myna keler urpaq sózimdi aıtam dep tur ǵoı, osyny tyńdaıyq», dedi.

Aqyn Sultan Orazaly: «Ábish týraly oılasam, eki oqıǵa kóz aldymnan ketpeıdi. Biri – alǵashqy tanysqanym, ekinshisi – sońǵy saparǵa attandyrar aldynda arýlap, aqyret kıimine oraǵan sát. Osy eki aralyqta 55 jyl ómir ótipti. Ábishtiń 60 jyldyǵynda «Marjan sózdiń marǵasqasy, shyǵarmalary sirgeli sózge ses bolar, irgeli elge es bolar rýhanı azyq, ulttyq qazyna» dep tolǵanǵan ekenmin. Sonymen bir dáýirde qatar ǵumyr keshken bizder úshin Ábish kim? Árkimniń júregine, kóńiline jaqqan óz Ábishi bar. Al men úshin Ábish – tórt qubylasy teń, dara týǵan daryndy zamandasym. Abaı aıtqandaı, «kemel jaratylys ıesi», dedi.

Buǵan qosa aýqymdy sharada Memlekettik syılyqtyń laýreat­tary – Ánes Saraı, Aqush­tap Baqtygereeva, Qajy­­ǵalı Muhanbetqalıuly sóz alyp, baıandama jasady. Kon­ferensııa sońynda jazýshy shyǵarmalaryn BUU tilderine aýdaryp, keńinen nasıhattaý úshin Ulttyq aýdarma bıýrosyna usynys jasaý, EUÝ-degi «Ábish Keki­lbaıuly dárishanasyn» tyń materıaldarmen tolyq­tyryp, qaıta jabdyqtaý jáne Á.Kekilbaıulynyń qaı­rat­ker­ligine baılanysty qujat­tardy kóptomdyq jınaq etip daıarlaý jóninde qarar qabyldandy.

Telegeı-teńiz bilimi kórkem dúnıelerin bylaı qoıǵanda, qatar­daǵy jıyndarda-aq tyń­darman jurtty tańǵal­dyra­tyn abyzdyń ózi de tulǵasymen ensıklopedııa edi. Shara barysynda «Arys» qorynyń (baspasy) «Ábish álemi» jobasy negizinde jaryq kórgen «Ábish Kekilbaev» ensıklopedııasynyń birinshi tomynyń tusaýy kesildi. Munda negizinen kórkemsóz sheberiniń shyǵarmashylyǵy qamtylǵan. Poezııa, proza, dramatýrgııa, aýdarmalar, tarıhı-tanymdyq týyndylary, saparnamalar, maqalalar atty jeti taraýdan turady.

4-1

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar