100 • 25 Aqpan, 2020

«Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti: Oqý quraldaryndaǵy qatelikterdi tezirek joıaıyq

7 retkórsetildi

1951 jyly 15 maýsymda «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine jarııalanǵan Qazaq SSR Oqý mınıstriniń orynbasary Ádı Sháripovtyń oqý quraldaryndaǵy qatelikter jaıynda jazǵan maqalasyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.

KK(b)P Ortalyq Komıtetiniń «Pravda» gazetindegi «Qazaqstan tarıhynyń máseleleri markstik-lenındik turǵydan baıandalsyn» degen maqala týraly qaýlysy respýblıkamyzdaǵy mektep muǵalim­deri úshin eń bir mańyzdy másele ekendigi daýsyz. Bul qaýlyda Bekmahanovtyń «Qazaqstan XIX ǵasyrdyń 20–40 jyldarynda» degen kitabynda marksızmge jat, óreskel saıası qatelikteri áshkerelendi, onyń Kenesary-Naýryzbaı Qasymovtardyń shapqyn­shylyq áreketterin baǵalaýda býrjýazııashyl-ultshyldyq jolǵa tús­kendigi atap kórsetildi.

Kenesary qozǵalysyna marksızm-lenınızm ǵylymy turǵysynan baǵa bere almaý syıaqty óreskel qatelikter keıbir ádebıet zertteýshilerimizdiń eńbekterinde, sondaı-aq Oqý mınıstrligi bekitip, orta mektepterge jáne joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqý quraldary men oqý programmalarynda da oryn alyp keldi.

BK(b)P Ortalyq Komıtetiniń ıdeologııa máseleleri jónindegi tarıhı qaýlysyna sáıkes QK(b)P Ortalyq Komıtetiniń Qazaq SSR Ǵylym Akademııasynyń til-ádebıet ınstıtýtynyń jumysynda bolyp kelgen óreskel saıası qatelikter týraly 1947 jylǵy qaýlysynan keıin Kazaq SSR Oqý mınstrligi oqý quraldarynyń ıdeıalyq-saıası derekesin kóterý jóninde kóptegen jumystar istedi.

Solaı bola tursa da, orta mektepterge jáne joǵary oqý oryndary men pedýchılıshelerge arnalǵan oqý programmasy men oqý quraldarynda áli kúnge deıin ıdeıasy jat keıbir shyǵarmalarǵa birjaqty, teris baǵa berýshilik oryn alyp keldi. Orta mektepterge arnalyp professor Pankratovanyń redaksııasymen shyqqan «SSRO tarıhynyn» ekinshi bóliminde Kenesarynyń shapqynshylyǵy ult-azattyq kóterilis dep teris baǵalandy. Bul syıaqty qatelikter orta mektepke arnalǵan ádebıet quraldarynda da joq emes.

Orta mektepterge arnalǵan ádebıettik oqý quraldarynyń avtory professor X.Jumalıev (VIII klasqa arnalǵan oqý quralynda) V. Belınskııdiń – Lomonosov pen Pýshkınniń aralarynda úzilmeı kele jatqan jelili baılanys bar degen pikirine súıenip: «...Buhardan bastap Abaıǵa deıin ádebıetimizde úzilmeı kele jatqan ózek, jeli, baılanys bar deımiz. Buhar aty málim birinshi aqyn bolsa, onan keıingi Dýlat, Mahambet, Shernııaz, Nysanbaı, Shortanbaı, Murat taǵy basqalar boldy» dep (144-bet) jazdy. Bul feodaldyq qury­lysty dáriptegen Buhar, Shortanbaı, Dýlat, Murat, Nysanbaı syıaqty kertartpa aqyndar men qazaq halqynyń uly aqyny Abaıdy qatar qoıyp, solarmen «ózektes», «jeliles», «baılanysty» deýi ádebıettiń damý prosesine kir keltirýshilik edi. Sondyqtan bul pikir ushqary aıtylǵan teris pikir bolyp tabylady. Ádebıet tarıhynyń osy syıaqty durys zerttelmeýiniń saldarynan oqýshy balalarǵa tárbıelik máni joq shyǵarmalar oqý quraldarynan sońǵy ýaqytqa deıin oryn alyp keldi.

X.Jýmalıev joldas joǵaryda aıtylǵan oqý quralynda Shor­tanbaı syıaqty kertartpa aqyndar jóninde Abaıdyń:

«Shortanbaı, Dýlat penen Buhar jyraý,

О́leńi biri jamaý, biri quraý.

Átteń dúnıe-aı, sóz tanyr kisi bolsa,

Kemshiligi ár jerde-aq kórinip tur-aý» degen óleńine taldaý bere kelip, «Abaıa ózinen buryn ótken ataqty qazaq aqyndaryna bir jaǵynan súısine otyrsa, ekinshi jaǵynan olardy qatań synaıdy» dep, Shortanbaı, Dýlat, Buhar tárizdi kertartpa aqyndardy asyra dáripteıdi.

Býhar jyraý jóninde avtor: «Buhar óz dáýiriniń uranshysy» degen­ge sheıin bardy. Sol syıaqty VIII klasqa arnalǵan hresto­ma­tııa­synda X.Bekhojın Buhardyń feodaldyq ádet-ǵurypty kótere dáripteıtin óleńderin okýshylarǵa únemi usynyp kelgen.

Feodaldyq qoǵamdy ańsaǵan aqyndardy dáripteý syıaqty qatelikter oqý programmalary men oqý qýraldarynda oryn alyp otyrdy. Qazaq halqyn uly orys halqynan bólip alǵysy kelgen, handyǵyn quryp, ústemdigin júrgizbek bolǵan sultan Kenesary Kasymov jáne onyń qolshoqpary bolyp, jyryn jyrlaǵan Nysanbaı aqyn Bókeı ordasynda bolǵan ult-azattyq qozǵalysynyń jyrshysy Mahambet syıaqty akyndardyń qatarynda dáripteldi. Sol syıaqty Kenesary-Naýryzbaılardy dáriptep, olardy oqýshylardyń esine salyp otyrýshylyq ádebıet oqý kitabynyń ár jerinde kezdesip otyrady.

X.Jýmalıev pen S.Muqanovtyń orta mekteptiń IX klasyna arnalǵan oqý quralypda Abylaı men Kenesaryny kótere maqtaıdy jáne olarǵa arnap «Abylaı», «Kenesary» atty poemalar jazǵan molda Kókbaıdy Abaıdyń shákirtteriniń qataryna qosyp, Abaımen ıdeıalas etip kórsetpek bolady. Sonymen olar halyq múddssine qarsy shabýyl jasap kelgen Kenesary men Naýryzbaıdy oqý quraldarynda el qamyn oılaǵan erler dep, olarǵa saıası teris baǵa berip, sońǵy ýaqytqa deıin madaqtap keldi.

Professor Jumalıev IX klasqa arnalǵan oqý quralynda Kúderi, Aqmolda, Nurjan syıaqty kertartpa aqyndardy «halyq aqyndary», halyq qamyn jegen dep dáripteıdi.

Oqý quraldarynda munan basqa kemshilikter de az emes. Joǵa­ryda kórsetilgen qate pikirlerdin osy kúnge deıin oqý program­malary men oqý quraldarynda oryn teýip kelýine avtorlarmen katar sol kitaptardy qarap bekitken Kazaq SSR Oqý mınıstrligi de jaýapty.

Qazaq SSR Oký mınıstrligi respýblıkamyzdaǵy bastaýysh, jeti­jyldyq, orta mekteptermen birge, pedýchılısheler men joǵary oqý oryndarynyń da oqý-tárbıe jumysyna jaýap beretini belgili másele. Sondyqtan Oqý mınıstrligi pedýchılısheler men joǵary oký oryndaryn ǵylmı turaqty, ıdeıalyq jaǵynan qundy, júıeli bilim bere alatyndaı oqý programmasymen, oqý kuraldarymen qamtamasyz etip otyrýǵa mindetti.

Joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqý quraldary men ádebıet­terdiń (qazaq tili men qazaq ádebıetiniń oqý quraldary men programmalary) birazy respýblıkamyzdyń ózinde shyǵady. Joǵary oqý oryndaryna arnalǵan qazaq ádebıeti oqý quraldarynyń joq bolǵandyǵynan Oqý mınıstrligi Qazaq SSR Ǵylym Akademııasynyń basyn shyǵarǵan jeke monografııalary men kollektıv bolyp shyǵarǵan eńbekterdi joǵary oqý oryndaryna negizgi oqý týraly esebinde usynýǵa májbúr bolyp otyr. Joǵary oqý oryndaryna usynylyp kelgen quraldardyń ishinde professor M.Áýezovtiń redaksııasymen shyqqan «Qazaq ádebıeti tarıhynyń» birinshi tomy oqýshy jastarymyz ben halqymyzdyń bul jóninde qoıyp otyrǵan talabyn aqtamaǵan eńbek. Bul kitapta Kenesary, Naýryzbaı halyqtyń qamqorshysy esebinde asyra dáriptelip, tarıhı shyndyq burmalanyp kórsetilgen. Qazaq ádebıeti tarıhynyń birinshi tomyndaǵy «Kenesary Naýryzbaı týraly tarıhı jyr-áńgimeler» degen bólimde saıası qatelikter keń óris alyp, handyqty óz qolyna alý úshin kúresken, qazaq halqynyń jaýy Kenesary Qasymovtyń tuqymdary «el qorǵany bolǵan batyr edi» dep syıpattalady.

Osy bólimdi jazǵan E.Ismaılov «XIX ǵasyrdyń alǵashqy jar­tysyndaǵy qazaq halqynyń ult-azattyq jolyndaǵy kúresteriniń eń bir irgelisi Kenesary Qasymuly bastaǵan halyq kóterilisi edi» (311-bet) dep tarıhı shyndyqty kórer kózge burmalaıdy.

Qazaqstan tarıhyn jáne ádebıet tarıhyn burmalaýshylyq Qazaq SSR Oqý mınıstrligine qaraıtyn joǵary oqý oryndarynyń tarıh jáne ádebıet kafedralarynda da oryn teýip keldi. Qazaqtyń Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtynyń tarıh kafedrasynyń mengerýshisi dosent X.Ádilgereev saıası jáne saıası jáne teorııalyq eleýli qatelikter jiberdi. Dosent X.Ádilgereev keıingi ýaqytqa deıin Bekmahanovtyń saıası teris, jat pikirin janyn sala qorǵap, ol pikirdi stýdentter arasyna taratyp, madaqtap keldi.

KK(b)P Ortalyq Komıtetiniń «Pravda» gazetindegi «Qazaqstan tarıhynyń máseleleri markstik-lenındik turǵydan baıandalsyn» degen maqala týraly qaýlysynan keıin Qazaq SSR Oqý mınıstrligi joǵaryda aıtylǵan kóptegen qatelikter men kemshilikterdi joıý úshin birsypyra sharalar belgiledi.

Eń aldymen orta mektepterge jáne pedýchılıshelerge arnalǵan oqý programmalary negizinen qaıta qaralyp shyqty. Joǵary oqý oryndaryna arnalǵan programmalar da qaıta qaralyp jatyr. Kazaq halqynyń uly orys halqymen dostasýyna bóget jasamaq bolyp, enbekshi halyqty keıinge súıreýge tyrysqan Buhar, Nysanbaı, Shortanbaı, Murat, Kókbaı syıaqty aqyndar orta mektep oqý prog­rammalarynan bútindeı shyǵarylyp tastaldy.

QK(b)P Ortalyq Komıtetiniń qaýlysyn negizge ala otyryp, Oqý mınıstrligi Qazaq SSR Ǵylym Akademııasynyń tarıh jáne til-ádebıet ınstıtýttarymen birigip, barlyq oqý qýraldaryn kaıta qarap, túzetip jatyr. Sol syıaqty buryn oqý programmalary men oqý quraldarynda oryn teýip kelgen Kenesary men Nysanbaıǵa arnalǵan bólimder jańa jasalǵan oqý programmasy men oqý qural­darynan shyǵarylyp tastaldy. KK(b)P Ortalyq Komıtetiniń «Pravda» gazetindegi «Qazaqstan tarıhynyń máseleleri markstik- lenındik turǵydan baıandalsyn» degen maqalasyna baılanysty qaýlysy avgýst aıynda bolatyn muǵalimder keńesinde oqý-tárbıe jumystary jóninde qaralatyn negizgi máselelerdiń biri retinde qoıylyp, tarıh jáne ádebıet sabaǵynda bolyp kelgen qatelikterdi joıý sharalary belgilenedi.

Bul sharalar qazaq tarıhyn durys túsinip, osy ýaqytqa deıin bolyp kelgen kemshilikterdi tez arada joıyp, oqý-tárbıe jumys­tarynyń ıdeıalyq dárejesin kóterý maqsatyn kózdeıdi.

Sonymen birge qazaq tarıhy jáne qazaq ádebıetiniń program­malary men oqý quraldaryn markstik-lenındik ilimniń negizinde qaıta qarap, olardy bolyp kelgen qatelikterden tez ýaqyttyń ishinde tazartyp, oqýshylarǵa markstik-lenındik turǵydan baıan­dalǵan oqý quraldaryn berý Qazaq SSR Oqý mınıstrliginiń aldynda turǵan óte shuǵyl mindetterdiń biri bolyp otyr.

 

Á.ShARIPOV,

Qazaq SSR Oqý mınıstriniń orynbasary

«Sosıalıstik Qazaqstan», 15 ııýn, 1951 jyl

Sońǵy jańalyqtar

Nur-Sultanǵa Qytaıdan dárigerler toby keldi

Koronavırýs • Búgin, 22:16

Almatyda avtobýstar sany artady

Aımaqtar • Búgin, 22:07

Onlaın oqyrmanymyz 100 myńnan asty

Qazaqstan • Búgin, 20:33

Járken Bódesh. Týǵan jer

Vıdeo • Búgin, 19:33

Atyraýda qylmystyq top quryqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 19:09

Qarttar úıindegi qasiret

Aımaqtar • Búgin, 18:33

Qazaq aqyny qyrǵyzsha jyrlandy

Rýhanııat • Búgin, 18:12

Qyzylorda: Kásipker kómek kórsetti

Aımaqtar • Búgin, 16:27

Betperde kıgen kóktem - 7

Qoǵam • Búgin, 16:07

Uqsas jańalyqtar