100 • 14 Jeltoqsan, 2019

Qazaqstan baspasózderi

17 ret kórsetildi

1923 jylǵy «Eńbekshil qazaq» gazetiniń №85 sanynda «Qazaqstan baspasózderi» maqalasyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.

Qazaqstan baspasózderi haqynda jazǵanda aldymen gazet-jýrnaldardan bastaýǵa týra keledi. Keńes úkimeti ornaǵannan beri Qazaqstanda baspasóz jumysynan birinshi qolǵa alǵany – gazet-jýrnal jumysy. Osy kúni Qazaqstanda 4 gazet, bir jýrnal shyǵyp turady. Orynborda Kindik úkimettiń tili «Eńbekshil qazaq» gazetasy bar. Aımaqtyq partııa komıtetiniń ataǵynan «Qyzyl Qazaqstan» jýrnaly shyǵyp taraıdy. Semeıdiń gýbkom, gýbıspolkom ataǵynan «Qazaq tili» shyǵady. Aqmolada «Bostandyq týy», Oralda «Qyzyl tý». Bul gazetterdiń qaı qaısysy bolsa da úkimet kúshimen shyǵyp, halyqqa tegin taraýmen kelgen. Aldy 1922-jyldyń ortasynan, arty 1923-jyldan bastap aqshaly bolyp otyr.

Gazetterdiń qaı qaısysyn alsa da is jaǵynan shabandaıdy. Kindiktegi úkimet tili bolyp turǵan «Eńbekshil qazaq» gazeti de jetisine ekiden artyq shyǵa almaı tur. Oǵan sebep: gazet jumysyna ysylǵan azamattar kem. Biren-saran qolynan is keledi degen adamdar basqa jumystarǵa jegilip júr. Gazet jumyskerleri aıyna ózgeredi dese de bolady. Qalam qaıratkerleriniń eshqaısysy ýaqytymen sóz jazyp, gazet jumysyna járdemdesip turýǵa mindetti etilmegen. Onyń ústine, gazettiń aqshaly bolýyn syltaý qylyp, úkimet gazet jumyskerleriniń sanyn kemitip tastaǵan. Qazirde «Eńbekshil qazaq» basqarmasynda 4-aq adam bar. Bir sekretar, bir is júrgizýshi, bir gazet taratýshy, bir korrektor; gýbernııalar hám jergilikti mekemelermen baılanysy az. Qazaqstannyń eshbir gýbernııasynda «Eńbekshil qazaqtyń» tilshisi joq. Sonyń bári basqarmadaǵy qyzmetkerlerdiń azdyǵynan, olaqtyǵynan bolyp otyr.

«Qyzyl Qazaqstan» jýrnaly aıyna bir shyǵady. Munda da belgili jazýshy joq. Onyń ústine úkimet tarapynan beriletin aqsha kómegi mezgilimen tıip turmaǵandyqtan jýrnal osy kúni toqtaýdyń az-aq aldynda. Iаnvar, fevralda shyqqan nómirleri áli kúnge taralmaı, basqarmada taý bolyp úıilip jatyr.

«Qazaq tili» Semeı gýbıspolkomynyń ataǵynan taraıdy. Jetisine eki-úsh ret shyǵady. 1922 jyldyń aıaǵyna sheıin eki bettik bolyp keldi. Basynda otyrǵan azamattardyń qolaısyzdyǵynan ba, 1922 jyldyń aıaǵyna sheıin «Qazaq tiliniń» mańyzy shamaly bolyp keldi. 1923 - jyldyń basynan beri qaraı jańadan basqarýshy saılanyp, burynǵysynan kóri túzelip, etek-jeńin jıǵandyǵy seziledi. Qazirde 4 bet bolyp shyǵyp tur.

«Bostandyq týy» gazeti Aqmola gýbıspolkomynyń ataǵynan taraıdy. «Jetisine eki ret shyǵady» dep jarııalansa da, birden artyq shyqpaýǵa tıis. Taraýy óte shaban. Gazettiń mańyzyna qaraǵanda, onyń da qalam qaıratkerlerine óte muqtajdyǵy kórinip tur.

«Qyzyl tý» – Oral gýbıspolkomynyń gazeti. Bul jetisine bir shyǵady. 2 bet. Baspasy, qaǵazy óte nashar. Burynnan gazet oqyp, ysyla kelgen adam bolmasa, elde jatqan sharýalar tyńnan kórgende aıyryp oqı da alatyn emes. Basynda turǵan mindetti atqarýshylary da buryn ondaı jumysqa jegilip kórgen bolmasqa tıis. Basqa gazetterge qaraǵanda qalam qaıratkerlerine «Qyzyl tý» óte muqtaj.

Bul aıtylǵan gazetterden basqa bógde «Qazaq jarlylary» degen bir jaǵy oryssha, bir jaǵy qazaqsha bir gazet shyǵady. Qazaqshasy orys­sha­dan aýdarylyp otyrylǵan. Sózi túsiniksiz. Baspasy óte kómeski.

Joǵarǵy aıtylǵan gazetterdiń ishinde «Qazaq tili», «Bostandyq týy», «Qyzyl tý» sol shyǵyp turǵan ózderiniń gýbernııalarynan basqa jerge attap baspaıdy. Semeıdegi «Qazaq tili» gazetiniń Qostanaı gýbernııalaryndaǵy qazaqtar atyn estigen joq desek, ótirikshi bolmaımyz.

Qazaqstannyń qaı gýbernııasynda bolsyn, az da bolsa tegis tarap turǵan «Eńbekshil qazaq» pen «Qyzyl Qazaqstan» jýrnaly. Jalpy eńbekshil buqaranyń osy ekeýinen basqa qazaq tilinde shyǵatyn gazetterden habary az.

Qazaqstan baspasózinde gazet-jýrnaldardan basqa kózge túsetin bir nárse – 1922-jyldyń ortasynan beri qaraı tam-tumdap oqý kitaptarynyń, birli jarymdy óleń, oıyn kitaptarynyń basylyp shyǵýy.

Oqý komıssarıatynyń jumsaýymen Qazandaǵy kitap bastyratyn ýákili Ahmet Baıtursynovtyń «Oqý quraly», «Til quraldaryn» bastyryp shyǵardy. Orynbordyń ózinde «Esep quraldary», «Oqý kitaby», «Pedagogıka» jáne birneshe oıyn kitaptary, óleńder basylyp shyqty. Uzamaı Baıtursynovtyń «Til quralynyń» III bólimi hám «Fızıka» basylyp shyqpaq. Bular áli qazaq tilinde oqylatyn kitaptardyń onnan birin de túgendeı alǵan joq. Úkimet baspasóz bólimi budan bylaı qazaq kitaptaryn bastyrýǵa aıryqsha nazar salsa, edáýir kitap basylyp taraýy kútiledi.

Jalpy buqaranyń baspasózge kózqarastary óte kóńildi. Biren-saran gazetter, jańa shyqqan kitaptar qoldaryna tıse, oqyp, ólip kete jazdaıdy. Sońǵy ýaqytta jurttyń nazaryn ózine tartyp otyrǵan – «Eńbekshil qazaq» pen «Qyzyl Qazaqstan» jýrnaly. Aqtyq aqshasyna bolsa da satyp alyp oqýyna bar. Biraq jergilikti pochta mekemeleriniń isteriniń salaqtyǵynan kindikten jiberilgen gazet-jýrnal ýaqytymen baryp tımeıdi. «Eńbekshil qazaq» pen «Qyzyl Qazaqstannyń» kóbirek taraıtyn jeri – Aqmola, Semeı. Odan basqa gýbernııalarǵa neken-saıaq baratyn shyǵar, elde jatqan jabaıy qazaqtyń qolyna túspeıdi dese de bolady. Basylyp shyqqan oqý kitaptary bolsyn, oıyn, óleń kitaptary bolsyn, jer-jerge áli tarap úlgergen joq. Úkimet baspasóz bóliminiń ár gýbernııadan shyqqan kitap dúkenderi jalpy jurtty qanaǵattandyra almaıdy. Birli-jarly óz tusynan aldyrýǵa týra qoldaryna kelip tııýi kúmándi bolǵan soń, jurttyń kóbi samarqaý tartady.

Sonymen, Qazaqstan baspasóziniń bul ýaqytqa sheıin bastan keshirgen dáýiri óte aıanyshty dáýir deýge bolady. Bul izimen kete berse, baspasózge sýsap, qumarlanyp otyrǵan halyqtyń yntyǵyn basý ońaı emes. Sondyqtan budan bylaı qaraı bul kúıdi ózgertip, baspasóz jumysyn tez aıaqqa bastyryp jiberý úshin birneshe sharalar qoldanbaı bolmaıdy. Ol sharalar mynaý bolýǵa tıis:

1 – Qalam qaıratkerleriniń bárin jumystarynan bosatyp, jazýǵa salý kerek.

2 – Gazet-jýrnaldardyń basyna tyńǵylyqty, isker azamattardy otyrǵyzyp, olardy da basqa jumystarynan bosatý kerek.

3 – Kindiktegi gazettiń árbir gýbernııalarynda, gýbernııadaǵy gazetterdiń árbir ýezderde tilshileri bolý kerek.

4 – Qyzmet babynda turǵan árbir ortaqshyl azamattar ýaqytymen gazetke sóz jazyp turýǵa mindetti bolsyn.

5 – Jergilikti mekemeler baspasózdi qazaq ishine kóbirek taratýǵa tyryssyn.

6 – Baspasóz jetisine jergilikti mekemeler qazaq ishine aıryqsha úndeý taratyp, gazet-jýrnal alýshylardyń sanyn arttyrý kerek.

7 – Baspasózdi buljytpaı kórsetilgen adresi boıynsha oryndarǵa jetkizip turýǵa pochta mekemeleri mindetti bolsyn.

8 – Úkimet baspasóz bólimi budan bylaı qazaq kitaptaryn kóbirek bastyrýǵa tyryssyn.

9 – Orynborda shyǵatyn «Eńbekshil qazaq» gazetasy kúnine bir shyǵartylsyn.

10 – «Qyzyl Qazaqstan» jýrnaly múmkindik bolǵan kúnde aıyna eki ret shyqsyn.

11 – Qazaq ádebıeti jańa talpynyp kele jatqandyqtan ony kórkeıtý úshin kindikte aıyna bir shyǵatyn ádebı jýrnal bolsyn.

12 – Gýbernııadaǵy shyǵatyn gazetter qarip hám jumysker jaǵynan muńsyz bolsyn.

13 – Qazaqtan qarip tizetinder joq bolǵandyqtan ilgergi kúndi eske alyp, aımaqta qarip tizetinder kýrsy ashylsyn. Oǵan árbir gýbernııadan kisi alynsyn.

14 – Osy jaz kindikten elge gazet-jýrnaldy túsindirip, qazaq kedeılerin gazet-jýrnalǵa jaqyndastyrý úshin ádeıi arnalyp kisi jiberilsin.

 

Sońǵy jańalyqtar

Dosjan haziret kesenesi jóndelip jatyr

Rýhanııat • Búgin, 07:10

Tilsiz jaýdyń taqsireti

Aımaqtar • Búgin, 07:08

Baǵynyshty qyzmetkerdiń kesiri...

Saıasat • Búgin, 07:03

Abaımen «ýlanǵan» adam (Esse)

Abaı • Búgin, 06:53

Tegin dári-dármek kimge tıesili?

Medısına • Búgin, 06:50

Jergilikti úles 90%-ǵa jaqyndady

Qoǵam • Búgin, 06:47

Jezqazǵanǵa gaz jetkende...

Ekonomıka • Búgin, 06:42

Sharapaty mol «Shet-Kómek»

Ekonomıka • Búgin, 06:39

Eginge oraq erte tústi

Qoǵam • Búgin, 06:33

«Inter» – jartylaı fınalda!

Sport • Búgin, 02:50

Tashkent tragedııasy

Sport • Keshe

Uqsas jańalyqtar