Kıno • 13 Jeltoqsan, 2019

«Klassıktiń keshikken mahabbaty»

205 retkórsetildi

Ekeýi eki bólek álem. Biri – baısal tartqan orta jastyń danalyqqa bastaǵan barlyq qasıeti men minezin boıyna jınaǵan parasat ıesi, biri – jastyqtyń oty boıyn kernep, elikteı erke minezimen baýrap turǵan sulý boıjetken, biri – syryn ishine búkken syrbaz jazýshy, biri – stýdenttik ómirdiń sońǵy kezeńinde-aq kóz tartar sulýlyǵymen jurt nazaryn aýdara bastaǵan jas aktrısa. Biri – ot, biri – muz, biri – kóktem, biri – kúz, ymyraǵa kele almas sharpysqan qarama-qaıshylyqty tizgindep ustaýǵa tyrysqanymen, eń aqyrynda asaý sezimniń aldynda dármeni quryp baryp, ǵashyqtyq deıtin uly kúshke baǵynyp, alapat mahabbattyń aldynda álsizdigin moıyndap, tize búkken. О́zderine qarsylyq bildirgen búkil álemge qarsy turǵan uly mahabbat edi bul.

Tanymal eki tulǵa arasyndaǵy mahabbat hıkaıasynyń el aýzynda aıtylyp kele jatqanyna jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ótti. Ekeýdiń arasyndaǵy erte­gige bergisiz áńgimeniń boıaýy birde qalyń jaǵylyp, qa­baq shytqyzdy, keıde kóp sormań­daı mahabbattardyń biri bolyp solǵyndaý aıtyla saldy. Olar­dyń qupııasyn bilýge qu­mart­qandar sol kezdiń ózinde qandaı kóp bolsa, aıyptaǵandar men aqtaǵandardyń san saqqa júgirtken kúbir-sybyry odan keıin de bir sát báseńdemedi. Mahabbat qaharmandary qatar­daǵy qarapaıym adamdardyń biri emes, jasy jer ortasyna ke­lip qalǵan Jazýshylar oda­ǵy tóraǵasynyń jıyrmadan ja­ńa asqan jas qyzǵa eligýi bol­ǵandyqtan, bul ádemi sezim ekeýdiń óz arasyn buzyp-jaryp ótip, kúlli Odaq, tutas Ortalyq Komıtet, búkil qoǵam bolyp erinbeı-jalyqpaı talqylaıtyn qyzý taqyrypqa ulasqan bolatyn. Al alypqashpa áńgimeniń jartysy – shyn bolsa, jartysy –jalǵan bolatyny belgili. Mundaıda eń abzaly, sol mahabbatty somdaǵan keıipkerleriniń óz aýzymen aıtylǵan shyndyq. «Klassıktiń keshikken mahabbaty» atty derekti fılminde belgili rejısser Sergeı Ázimov qazaq ádebıetiniń kórnekti qalamgeri Ǵabıt Músirepov pen kúni keshe ǵana ómirden ótken teatr jáne kıno maıtalmany, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Raıa Muhamedııarova ekeýi­niń mahabbaty týraly baıan­daǵanda, osy tásilge júgingeni baıqaldy. Dálirek aıtsaq, ót­ken kúnniń shýaqty shaǵy men ókinishti sátterin rejısser emes, R.Muhamedııarovanyń ózi baıandaıdy.

Rejısserge bul fılmdi túsi­rý de, aktrısadan ruqsat alý da ońaı bol­maǵan. Aktrısa uzaq ýaqyt kelisimin bermegen. Uzaq tolǵanystan keıin ǵana táýekelge bel býǵan. Kamera aldynda otyryp ótkendi eske alý Raıaǵa aýyr bolǵan, fılmge túsip júrip te, keıde jan tolqynysyn ıgere almaı, uzaq merzimge toqtatyp qoıýǵa týra kelgen sát birneshe ret qaıtalanady. Qalaı degenmen, Ǵ.Músirepov atyndaǵy balalar men jasóspirimder teatrynyń sahnasyn baǵyndyrǵan, túsirý alańyndaǵy kamera aldynda keıip­ker somdap kásibı sheber­likke jetken óner maıtalmany emes pe, salıqaly minezine ja­ras­qan salmaqty oıynyń jigin ajyratpaı, arman men kúıik aralas jan dúnıesiniń syryn ret-retimen búkpesiz, shynaıy áńgimelep berýi kórermenin súısindirmeı qoımaıdy.

Bul adam týraly, adamı namys pen ojdan týraly fılm. Bálkim, bul qun­dylyq búgingi adamdardy azyraq oılandyrýy múmkin, biraq Músirepov pen Muhamedııarovanyń zamanynda naq osy qasıetter bárinen bıik turatyn. Tólebaev kóshesindegi mýzeıge aınalǵan Músirepovtiń úıinde túsirilgen fılmde dál osy qasıettermen baılanystyryla birtalaı shyndyqtyń bet perdesi ashylady. Fılm Raıa­nyń Músirepovti eń alǵash qalaı kórgenin áńgimeleýden bas­talyp, sońǵy ret qandaı jaǵ­daıda qoshtasqanyn eske alý­men aıaqtalady. Ortadaǵy segiz jylǵa sozylǵan otbasylyq ómir­diń qýa­nyshy men qıyndyǵy jazýshynyń súıiktisine jazǵan hattary men aktrı­sanyń mono­log-áńgimesimen qatar órilip oty­ra­dy.

Ol ekeýi 1962 jyldyń kókte­minde tanysty. «Men Jazýshylar odaǵyna Hase­novterge baratynmyn. Ol ýaqytta Odaqta býfet te, ashanada joq edi, tańdaıym ke­ýip, qatty shóldedim. Sý ishkim kelip, kezekshige jaqyndadym. Tý syrtymnan «Qaryndas, ne izdedińiz?» degen daýys estildi. Artyma burylyp qarasam, egdeleý kelgen er adam maǵan qarsy jymııa qarap tur eken. «Sý ishkim keledi». «Júrińiz». Men izinen erdim. Ol meni kabınetke bastap ákeldi. Qabyldaý bólmesi. Birden sý quıylǵan grafınge kózim tústi. Sodan quıatyn shyǵar degen ısharamen qarap edim, «joq, joq, júrińiz» dep ol jaqqa bury­lyp ta qaramastan, tórdegi esikti ashyp, keń kabınetke alyp kirdi. О́z grafıninen sý quıyp berdi. Rahmetimdi aıtyp, shyǵyp kettim. Biraq árıne, bul kisiniń Jazýshylar odaǵynyń birinshi hatshysy Ǵabıt Músirepov ekenin bilmedim» dep bastaıdy áńgimesin aktrısa. Bul kezde R.Muhamedııarova Shet tilderi ınstıtýtynan soń úsh fılmge túsip úlgergen jas aktrısa. Biraq ol kezde jasy ózinen áldeqaıda úlken adammen arada sezim oıanýy múm­kin degen oı úsh uıyqtasa da túsine kirmegen. Osy kezdesý­den keıin Ǵ.Músirepov jas qyzǵa kelgishteýdi bas­taıdy. Birde ol «keıipkeriniń ózimen qatar oty­ryp kórgim keledi» dep ja­ńa tanysqan qyzdy kınoǵa sha­qyrady. Umytpasa, «Meniń atym Qoja» bolatyn. Áli esinde, kınoteatrdan shyqqan soń ádebıet bilgiri fılmdi de, aktrısany da maqtamaıdy, bar bolǵany jas qyzdyń kóńiline jaǵatyndaı birdi-ekili keńes aıtýmen shek­teledi. Qyz balasy jaratyly­synan suńǵyla keledi, qara kó­zil­diriktiń ar jaǵynan ózine qa­dala qarap turatyn kózderdiń ıi­rimine batyp, keıde qansha bulqynǵanymen tereńine tartqan ıirimnen shyǵa almasyn sezip, ne isterin bilmeı, sharq uryp alasuratyn...

Elýdi erkin eńsergen ol jańa ta­nysqan sulýǵa jas jigitteı elik­kenimen, aldynda elpek qaǵýǵa ómirden kórgen, túıgeni mol saqa minezi jibere qoıǵan joq, ózin óte salmaqty ustady. Raıa­ny tabyndyrǵan da osy minezi edi, jas qyzǵa unaýdyń jóni osy dep jeligip, jelpildep neme­se taǵatsyzdyqtyń bas­qa qyryn kórsetkeninde, Raıa ony sózsiz keýdesinen keri ıterer edi. Jas qyzdyń ımenip tura­tyn ıbaly, ádepti, kishipeıil minezine tıtteı de qaraýlyq jasamastan qurmetpen qarady. Arýdy asyqtyrmady, ataq-dań­qymen mysyn baspady, alaıda onyń kózdegen maqsatqa jetý­ge jetek­teıtin ishki taban­dylyǵymen eshkim teńese almas edi. Osy minezi úshin Raıa da oǵan ómir boıy rıza bolyp ótti. On­syz da shıratylyp turatyn mańǵaz minez jumbaǵyn ishke jasyra túsip, kerisinshe, sol jumbaqty sheshýge, sol qupııanyń syryn bilýge Raıanyń ózi asyq boldy. Otbasyly adammen baı­lanysýdyń sońy jaqsylyqqa aparmaıtynyn sezetin, bul se­zimdi órshitpeı óltire salýǵa, ony da, ózin de qınamaý úshin, onyń laýazymy men mansabyna, óziniń jańa bastalǵan ómir jolyna syzat túsirmeý úshin qarym-qatynasty úzýge kún saıyn oqtalatyn. Osy joly naqty sheshim qabyldady. Ádettegideı ol kóligimen keldi. Kóliktiń esi­gin ashyp jatyp baıqap úl­gerdi – kórip júrgenindeı emes, mashınanyń artynda otyrǵan súıiktisiniń óńi qashyp, kózi kirtıip, jaǵy sýalyp, súzekten turǵandaı qur keýdesin kóterip sú­lesoq otyr eken. Syrqat adam­nyń túri. Júregi shym ete tústi. Qıyn bolsa da, qoshtaspaqqa be­lin býyp shyqqan qyz kenet she­shimin ózgertti: «Ǵabıt Mah­mýdovıch, sizdiń qaıda bar­ǵyńyz keledi? Júrińiz, sonda baraıyq». Sol sát ózin ǵana emes, búkil ómir­di onyń tabanynyń astyna tastaýǵa, jolynda qurban bolýǵa daıar edi. Onyń qoǵamdaǵy ornyn, qarttyqqa qadam basqan jasyn, bári-bárin umytty. Ol ózin naǵyz zııalyǵa tán minezben ádemi, adal ustady. Sol úshin sheksiz súıdi. Birine biri bas ıdi.

«Sovettik semıanyń shyrqyn bu­zatyndar» qatań jazalanatyn sol ke­zeńniń ólshemimen alǵanda, Músirepov erlik jasady. Qoǵamnyń óre túregelip qarsy turǵanyna, Ortalyq Komıtettiń dúrse qoıyp, talap etkenine qaramastan, súıgenine úılenip tyn­dy. Aıaǵy aýyr súıiktisiniń aq nekemen bosanǵysy keletin tilegin jerge tastaı almady. Árıne, bul úshin qahary kúshti Haq­pen qatal eseptesti. Talaı jyl otasqan áıeli qaıtys boldy. Joǵarǵy Keńestiń depýtaty bolyp júrgen jerinen mandatyn ótkizýge týra keldi. Keshe ǵana bas uryp júrgender tutas teris aınaldy. Osynyń bárinde Raıa az «ról» atqarǵan joq. Biraq súıiktisiniń abyroıy men na­mysyn bárinen bıik qoıǵan Ǵabeń dúnıeni tóńkerýge daıyn edi. Raıa muny júregi men mıynyń ár talshyǵyna deıin sezdi. Keshe ǵana kisi jerlep tu­ryp, shanyshqy men qasyqty syldyrlatyp, únsiz, kóńilsiz ótkizse de, Raıanyń basyna aq jelegin jaýyp, armandaǵan aq kóılegin kıgizip, úılený toıyn jasady.

Jarasymmen kún keshken­ er­li-zaıyp­tylardyń arasyn kún­der­diń kúninde «Qyz Ji­bek»­ kelip buzady dep ekeýi de oı­lamaǵan. Birde Ǵabeń jas kelin­shegine dastarqan jaıyp qoıýdy tapsyryp, keshke úıge ózimen birge rejısser Sultan Qojyqovty ertip, oralady. Jup bolyp qatar ómir súrýdi bastaǵan jazýshy ónerde de onymen qol ustasyp qatar júrgisi keletinin, biri – ádebıette, biri – ónerde «Mú­sirepov – Muhamedııarova» degen ádemi shyǵarmashylyq úılesim jasaý oıynda baryn, ol úshin ekeýine arnap «Qyz Ji­bekti» jazyp jatqanyn Raıaǵa san márte aıtqan-dy. Fılm ssenarııin talqylaýdy úıge kelip jalǵastyratyn Sultan dosy kelgende Raıa da jany qal­maı kútip, bal tatyǵan bar tátti-dámdisin aldyna tosa­­tyn. Fılmnen ról alatyn jul­dyz­­dy sátin taǵatsyzdana kú­tip,­ «kınosynaqqa meni qashan sha­qyrar eken?» dep tyqyr­shyp júrgen Raıa synaqtyń áldeqashan aıaqtalyp, rólge basqa aktrısanyń bekitilgenin estigendegi kúıin kóz aldyǵa elestetýdiń ózi qıyn. Ssenarııin Ǵ.Músirepov jazyp, fılmdi S.Qojyqov túsirgenimen, kileń ádebıet pen ónerdegi myqtylar aralasyp, alkeý­de akterler sho­ǵy­rynan turatyn fılmge ekeýiniń de bıligi júr­meı qalǵanyn tek sol kezde bir-aq bi­ledi. Baqtyń buıyrmaı, qolynan sýsyp tús­kenin minezdi sulý keshire almaıdy. Ámiri júrip turǵan ádebıet alybynyń, kúıeýiniń kómektese almaǵanyna qatty kúıinedi, osydan bastap keýdesin yza men renish kernep, paıda bolǵan salqyndyq sezimi aralaryn sýyta túsedi. Ot basy, oshaq qasynan uzaı almaı, bes jyldan beri bala baǵyp, úıde otyrǵan kelinshektiń jumys isteımin degen armany iske aspaı, ol muny satqyndyqtan bir mysqal kem sanamaıdy. Raıa TIýZ-ge baryp, jumysqa qabyldaýyn suraıdy. Teatrdaǵy jumysy men úı tirliginiń arasyndaǵy kúndelikti sabylys bap pen kútimge úırengen klassıkke onsha unaı qoımaıdy. Tyǵyryqqa kelip tirelip turǵan qarym-qatynasty jaımashýaqtaýǵa tabıǵatynan qaısar, ótkir jaralǵan Raıa keıde tyryssa da, keıde tákapparlyǵy jibermeı qalatyn. Ekijúzdilikke salynyp, ózin de, ony da aldap ómir súrýge dáti jetpeıtinin bildi. Sońy qaıtse de apatqa alyp keletini aıtpasa da túsinikti bolyp qalǵan otbasylyq ómirde paıda bolǵan kúdik pen kúmándi seıiltýge qansha jerden janyn salyp, kúresip jeńbek bolsa da, túptiń túbinde kúrestiń ózi de maǵynasyzdyqqa aınalyp, názik jipke ǵana ilinip turǵan jubaılyq ómir kenet úzilip sala beredi...

...Al keıin úlken qyzy Gaý­har tur­mysqa shyǵady. Ǵabıt Mahmutuly kúıeý balasy Nurjannyń ata-anasymen jas kúninen jaqsy syılasyp aralasqan eken. Úılený toıyna shaqyrylǵan qo­naqtardyń arasynda kózine kereqarys shynysy bar kózildirik kıgen, taýdaı tulǵasy bir ýys bolyp shókken kish­kentaı ǵana qart adamnyń Nur­janǵa 500 som aqsha berip jatqanyna kózi túsip ketken Raıa «o-o-o, munshama kóp aqsha usynatyn netken jomart jan edi, bul ózi kim boldy eken?» dep betine qaraǵanda, Ǵabıt Mahmutulyn tanyp, sileıip turyp qalady. Jurt arqa-jarqa bolyp qýanǵan dúbirli toıda Músirepov jas kúnindegi quralaı kóz kelinsheginen janaryn aýdarmaı qaraıdy da otyrady. Toı ústindegi qylyǵy shymbaıyna qattyraq batyp ketse kerek, úıine kelgennen keıin áıeli Ǵazıza urys-keris shyǵaryp, Músirepovti ıterip jiberedi. Qa­ıyń qabyǵyndaı salmaǵy joq qart jazýshy qalt-qult basyp, qalbalaqtap baryp qulaıdy. Basymen jer súze qulaǵan ol esinen tanyp qalady. Jedel járdem shaqyrylyp, jazýshy aýrýhanaǵa túsedi. Aqyn Ábdilda Tájibaev Raıaǵa telefon soǵyp: «Ǵabeńniń dám-tuzy taýsylýǵa shaq qalǵan sııaqty, eger onymen kezdeskiń kelse, búgin aýrýhanaǵa kel», deıdi. «Palataǵa kelsem, bir top adam bar eken. Bárimen amandasyp, Ǵabıt Mahmutulynyń janyna keldim. Qolynan ustadym. «Sen kimsiń?» dedi. «Men Raıamyn». «Raıa-ıa-ıa!» Áppaq kereýette jatqan ol esin jınaǵandaı, aryp, eti qashqan saýsaqtarymen meniń qolymdy álsiz ǵana qys­qandaı bolyp, silkigisi keldi. Ol qolyn maǵan qaraı sozdy. Ǵabıt Mahmutulynyń qolyn ózime qaraı tartyp, keýde tusyma ustap, qattyraq qystym. Kórmese de, kózin maǵan qaraı burdy. Ol meni anyq kórdi dep oılamaımyn. Sonshama álsiz, jumsaq daýsymen «Raıa, saý-sálámat bol» dedi. Bul Ǵabıt Músirepovtiń eń sońǵy sózi bolatyn».

El bılegen Eseneıdi esten tan­dyrǵan Ulpan sııaqty uly Músirepovti ǵashyq etken botadaı kózderde batpandaı muń úıirilip tursa da, kirpigin qaqsa boldy, ózi-aq sóıleı jóneletindeı, kóp tusynda tildiń tipti keregi de bolmaǵan fılm bar shyndyqty tolǵady. Bir jaqty shyndyq dep eshkim aıta almaıdy. О́mirden áldeqashan ótken Ǵabıttiń ornyna jalǵandyǵy, jasandylyǵy joq hattary sóıledi. Taǵdyrdan qandaı aýyr teperishter kórse de, aıaýly hattardyń lapyldaı janǵan oty ómirin jaryq etti, mazdaǵan shoǵyna jasyǵan janyn máńgilik jylytyp ótti. Bul – uly mahabbat kúshi.

 

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Kógildir ekranda – jańa melodramma

Rýhanııat • Búgin, 18:04

Salyq salmaq salmaıdy

Qarjy • Búgin, 17:50

MÁMS boıynsha jeńildik merzimi uzartyldy

Medısına • Búgin, 17:45

Betperde kıgen kóktem - 3

Tanym • Búgin, 17:30

Qazaq operatory Týrınde bas júlde aldy

Qazaqstan • Búgin, 17:29

Atyraý: Úsh adamnan koronavırýs tabyldy

Koronavırýs • Búgin, 17:18

Kóktem - órttiń órshıtin shaǵy

Aımaqtar • Búgin, 16:32

Indeksasııa qalaı júrgiziledi?

Qarjy • Búgin, 16:23

Tastarǵa jan bitirgen sýretshi

О́ner • Búgin, 15:38

Ýálıhan QALIJANOV. Koronavırýs

Ádebıet • Búgin, 15:28

Meni kórseńder, qashyńdar!

Ádebıet • Búgin, 15:26

Uqsas jańalyqtar