Tanymal eki tulǵa arasyndaǵy mahabbat hıkaıasynyń el aýzynda aıtylyp kele jatqanyna jarty ǵasyrdan astam ýaqyt ótti. Ekeýdiń arasyndaǵy ertegige bergisiz áńgimeniń boıaýy birde qalyń jaǵylyp, qabaq shytqyzdy, keıde kóp sormańdaı mahabbattardyń biri bolyp solǵyndaý aıtyla saldy. Olardyń qupııasyn bilýge qumartqandar sol kezdiń ózinde qandaı kóp bolsa, aıyptaǵandar men aqtaǵandardyń san saqqa júgirtken kúbir-sybyry odan keıin de bir sát báseńdemedi. Mahabbat qaharmandary qatardaǵy qarapaıym adamdardyń biri emes, jasy jer ortasyna kelip qalǵan Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń jıyrmadan jańa asqan jas qyzǵa eligýi bolǵandyqtan, bul ádemi sezim ekeýdiń óz arasyn buzyp-jaryp ótip, kúlli Odaq, tutas Ortalyq Komıtet, búkil qoǵam bolyp erinbeı-jalyqpaı talqylaıtyn qyzý taqyrypqa ulasqan bolatyn. Al alypqashpa áńgimeniń jartysy – shyn bolsa, jartysy –jalǵan bolatyny belgili. Mundaıda eń abzaly, sol mahabbatty somdaǵan keıipkerleriniń óz aýzymen aıtylǵan shyndyq. «Klassıktiń keshikken mahabbaty» atty derekti fılminde belgili rejısser Sergeı Ázimov qazaq ádebıetiniń kórnekti qalamgeri Ǵabıt Músirepov pen kúni keshe ǵana ómirden ótken teatr jáne kıno maıtalmany, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Raıa Muhamedııarova ekeýiniń mahabbaty týraly baıandaǵanda, osy tásilge júgingeni baıqaldy. Dálirek aıtsaq, ótken kúnniń shýaqty shaǵy men ókinishti sátterin rejısser emes, R.Muhamedııarovanyń ózi baıandaıdy.
Rejısserge bul fılmdi túsirý de, aktrısadan ruqsat alý da ońaı bolmaǵan. Aktrısa uzaq ýaqyt kelisimin bermegen. Uzaq tolǵanystan keıin ǵana táýekelge bel býǵan. Kamera aldynda otyryp ótkendi eske alý Raıaǵa aýyr bolǵan, fılmge túsip júrip te, keıde jan tolqynysyn ıgere almaı, uzaq merzimge toqtatyp qoıýǵa týra kelgen sát birneshe ret qaıtalanady. Qalaı degenmen, Ǵ.Músirepov atyndaǵy balalar men jasóspirimder teatrynyń sahnasyn baǵyndyrǵan, túsirý alańyndaǵy kamera aldynda keıipker somdap kásibı sheberlikke jetken óner maıtalmany emes pe, salıqaly minezine jarasqan salmaqty oıynyń jigin ajyratpaı, arman men kúıik aralas jan dúnıesiniń syryn ret-retimen búkpesiz, shynaıy áńgimelep berýi kórermenin súısindirmeı qoımaıdy.
Bul adam týraly, adamı namys pen ojdan týraly fılm. Bálkim, bul qundylyq búgingi adamdardy azyraq oılandyrýy múmkin, biraq Músirepov pen Muhamedııarovanyń zamanynda naq osy qasıetter bárinen bıik turatyn. Tólebaev kóshesindegi mýzeıge aınalǵan Músirepovtiń úıinde túsirilgen fılmde dál osy qasıettermen baılanystyryla birtalaı shyndyqtyń bet perdesi ashylady. Fılm Raıanyń Músirepovti eń alǵash qalaı kórgenin áńgimeleýden bastalyp, sońǵy ret qandaı jaǵdaıda qoshtasqanyn eske alýmen aıaqtalady. Ortadaǵy segiz jylǵa sozylǵan otbasylyq ómirdiń qýanyshy men qıyndyǵy jazýshynyń súıiktisine jazǵan hattary men aktrısanyń monolog-áńgimesimen qatar órilip otyrady.
Ol ekeýi 1962 jyldyń kókteminde tanysty. «Men Jazýshylar odaǵyna Hasenovterge baratynmyn. Ol ýaqytta Odaqta býfet te, ashanada joq edi, tańdaıym keýip, qatty shóldedim. Sý ishkim kelip, kezekshige jaqyndadym. Tý syrtymnan «Qaryndas, ne izdedińiz?» degen daýys estildi. Artyma burylyp qarasam, egdeleý kelgen er adam maǵan qarsy jymııa qarap tur eken. «Sý ishkim keledi». «Júrińiz». Men izinen erdim. Ol meni kabınetke bastap ákeldi. Qabyldaý bólmesi. Birden sý quıylǵan grafınge kózim tústi. Sodan quıatyn shyǵar degen ısharamen qarap edim, «joq, joq, júrińiz» dep ol jaqqa burylyp ta qaramastan, tórdegi esikti ashyp, keń kabınetke alyp kirdi. О́z grafıninen sý quıyp berdi. Rahmetimdi aıtyp, shyǵyp kettim. Biraq árıne, bul kisiniń Jazýshylar odaǵynyń birinshi hatshysy Ǵabıt Músirepov ekenin bilmedim» dep bastaıdy áńgimesin aktrısa. Bul kezde R.Muhamedııarova Shet tilderi ınstıtýtynan soń úsh fılmge túsip úlgergen jas aktrısa. Biraq ol kezde jasy ózinen áldeqaıda úlken adammen arada sezim oıanýy múmkin degen oı úsh uıyqtasa da túsine kirmegen. Osy kezdesýden keıin Ǵ.Músirepov jas qyzǵa kelgishteýdi bastaıdy. Birde ol «keıipkeriniń ózimen qatar otyryp kórgim keledi» dep jańa tanysqan qyzdy kınoǵa shaqyrady. Umytpasa, «Meniń atym Qoja» bolatyn. Áli esinde, kınoteatrdan shyqqan soń ádebıet bilgiri fılmdi de, aktrısany da maqtamaıdy, bar bolǵany jas qyzdyń kóńiline jaǵatyndaı birdi-ekili keńes aıtýmen shekteledi. Qyz balasy jaratylysynan suńǵyla keledi, qara kózildiriktiń ar jaǵynan ózine qadala qarap turatyn kózderdiń ıirimine batyp, keıde qansha bulqynǵanymen tereńine tartqan ıirimnen shyǵa almasyn sezip, ne isterin bilmeı, sharq uryp alasuratyn...
Elýdi erkin eńsergen ol jańa tanysqan sulýǵa jas jigitteı elikkenimen, aldynda elpek qaǵýǵa ómirden kórgen, túıgeni mol saqa minezi jibere qoıǵan joq, ózin óte salmaqty ustady. Raıany tabyndyrǵan da osy minezi edi, jas qyzǵa unaýdyń jóni osy dep jeligip, jelpildep nemese taǵatsyzdyqtyń basqa qyryn kórsetkeninde, Raıa ony sózsiz keýdesinen keri ıterer edi. Jas qyzdyń ımenip turatyn ıbaly, ádepti, kishipeıil minezine tıtteı de qaraýlyq jasamastan qurmetpen qarady. Arýdy asyqtyrmady, ataq-dańqymen mysyn baspady, alaıda onyń kózdegen maqsatqa jetýge jetekteıtin ishki tabandylyǵymen eshkim teńese almas edi. Osy minezi úshin Raıa da oǵan ómir boıy rıza bolyp ótti. Onsyz da shıratylyp turatyn mańǵaz minez jumbaǵyn ishke jasyra túsip, kerisinshe, sol jumbaqty sheshýge, sol qupııanyń syryn bilýge Raıanyń ózi asyq boldy. Otbasyly adammen baılanysýdyń sońy jaqsylyqqa aparmaıtynyn sezetin, bul sezimdi órshitpeı óltire salýǵa, ony da, ózin de qınamaý úshin, onyń laýazymy men mansabyna, óziniń jańa bastalǵan ómir jolyna syzat túsirmeý úshin qarym-qatynasty úzýge kún saıyn oqtalatyn. Osy joly naqty sheshim qabyldady. Ádettegideı ol kóligimen keldi. Kóliktiń esigin ashyp jatyp baıqap úlgerdi – kórip júrgenindeı emes, mashınanyń artynda otyrǵan súıiktisiniń óńi qashyp, kózi kirtıip, jaǵy sýalyp, súzekten turǵandaı qur keýdesin kóterip súlesoq otyr eken. Syrqat adamnyń túri. Júregi shym ete tústi. Qıyn bolsa da, qoshtaspaqqa belin býyp shyqqan qyz kenet sheshimin ózgertti: «Ǵabıt Mahmýdovıch, sizdiń qaıda barǵyńyz keledi? Júrińiz, sonda baraıyq». Sol sát ózin ǵana emes, búkil ómirdi onyń tabanynyń astyna tastaýǵa, jolynda qurban bolýǵa daıar edi. Onyń qoǵamdaǵy ornyn, qarttyqqa qadam basqan jasyn, bári-bárin umytty. Ol ózin naǵyz zııalyǵa tán minezben ádemi, adal ustady. Sol úshin sheksiz súıdi. Birine biri bas ıdi.
«Sovettik semıanyń shyrqyn buzatyndar» qatań jazalanatyn sol kezeńniń ólshemimen alǵanda, Músirepov erlik jasady. Qoǵamnyń óre túregelip qarsy turǵanyna, Ortalyq Komıtettiń dúrse qoıyp, talap etkenine qaramastan, súıgenine úılenip tyndy. Aıaǵy aýyr súıiktisiniń aq nekemen bosanǵysy keletin tilegin jerge tastaı almady. Árıne, bul úshin qahary kúshti Haqpen qatal eseptesti. Talaı jyl otasqan áıeli qaıtys boldy. Joǵarǵy Keńestiń depýtaty bolyp júrgen jerinen mandatyn ótkizýge týra keldi. Keshe ǵana bas uryp júrgender tutas teris aınaldy. Osynyń bárinde Raıa az «ról» atqarǵan joq. Biraq súıiktisiniń abyroıy men namysyn bárinen bıik qoıǵan Ǵabeń dúnıeni tóńkerýge daıyn edi. Raıa muny júregi men mıynyń ár talshyǵyna deıin sezdi. Keshe ǵana kisi jerlep turyp, shanyshqy men qasyqty syldyrlatyp, únsiz, kóńilsiz ótkizse de, Raıanyń basyna aq jelegin jaýyp, armandaǵan aq kóılegin kıgizip, úılený toıyn jasady.
Jarasymmen kún keshken erli-zaıyptylardyń arasyn kúnderdiń kúninde «Qyz Jibek» kelip buzady dep ekeýi de oılamaǵan. Birde Ǵabeń jas kelinshegine dastarqan jaıyp qoıýdy tapsyryp, keshke úıge ózimen birge rejısser Sultan Qojyqovty ertip, oralady. Jup bolyp qatar ómir súrýdi bastaǵan jazýshy ónerde de onymen qol ustasyp qatar júrgisi keletinin, biri – ádebıette, biri – ónerde «Músirepov – Muhamedııarova» degen ádemi shyǵarmashylyq úılesim jasaý oıynda baryn, ol úshin ekeýine arnap «Qyz Jibekti» jazyp jatqanyn Raıaǵa san márte aıtqan-dy. Fılm ssenarııin talqylaýdy úıge kelip jalǵastyratyn Sultan dosy kelgende Raıa da jany qalmaı kútip, bal tatyǵan bar tátti-dámdisin aldyna tosatyn. Fılmnen ról alatyn juldyzdy sátin taǵatsyzdana kútip, «kınosynaqqa meni qashan shaqyrar eken?» dep tyqyrshyp júrgen Raıa synaqtyń áldeqashan aıaqtalyp, rólge basqa aktrısanyń bekitilgenin estigendegi kúıin kóz aldyǵa elestetýdiń ózi qıyn. Ssenarııin Ǵ.Músirepov jazyp, fılmdi S.Qojyqov túsirgenimen, kileń ádebıet pen ónerdegi myqtylar aralasyp, alkeýde akterler shoǵyrynan turatyn fılmge ekeýiniń de bıligi júrmeı qalǵanyn tek sol kezde bir-aq biledi. Baqtyń buıyrmaı, qolynan sýsyp túskenin minezdi sulý keshire almaıdy. Ámiri júrip turǵan ádebıet alybynyń, kúıeýiniń kómektese almaǵanyna qatty kúıinedi, osydan bastap keýdesin yza men renish kernep, paıda bolǵan salqyndyq sezimi aralaryn sýyta túsedi. Ot basy, oshaq qasynan uzaı almaı, bes jyldan beri bala baǵyp, úıde otyrǵan kelinshektiń jumys isteımin degen armany iske aspaı, ol muny satqyndyqtan bir mysqal kem sanamaıdy. Raıa TIýZ-ge baryp, jumysqa qabyldaýyn suraıdy. Teatrdaǵy jumysy men úı tirliginiń arasyndaǵy kúndelikti sabylys bap pen kútimge úırengen klassıkke onsha unaı qoımaıdy. Tyǵyryqqa kelip tirelip turǵan qarym-qatynasty jaımashýaqtaýǵa tabıǵatynan qaısar, ótkir jaralǵan Raıa keıde tyryssa da, keıde tákapparlyǵy jibermeı qalatyn. Ekijúzdilikke salynyp, ózin de, ony da aldap ómir súrýge dáti jetpeıtinin bildi. Sońy qaıtse de apatqa alyp keletini aıtpasa da túsinikti bolyp qalǵan otbasylyq ómirde paıda bolǵan kúdik pen kúmándi seıiltýge qansha jerden janyn salyp, kúresip jeńbek bolsa da, túptiń túbinde kúrestiń ózi de maǵynasyzdyqqa aınalyp, názik jipke ǵana ilinip turǵan jubaılyq ómir kenet úzilip sala beredi...
...Al keıin úlken qyzy Gaýhar turmysqa shyǵady. Ǵabıt Mahmutuly kúıeý balasy Nurjannyń ata-anasymen jas kúninen jaqsy syılasyp aralasqan eken. Úılený toıyna shaqyrylǵan qonaqtardyń arasynda kózine kereqarys shynysy bar kózildirik kıgen, taýdaı tulǵasy bir ýys bolyp shókken kishkentaı ǵana qart adamnyń Nurjanǵa 500 som aqsha berip jatqanyna kózi túsip ketken Raıa «o-o-o, munshama kóp aqsha usynatyn netken jomart jan edi, bul ózi kim boldy eken?» dep betine qaraǵanda, Ǵabıt Mahmutulyn tanyp, sileıip turyp qalady. Jurt arqa-jarqa bolyp qýanǵan dúbirli toıda Músirepov jas kúnindegi quralaı kóz kelinsheginen janaryn aýdarmaı qaraıdy da otyrady. Toı ústindegi qylyǵy shymbaıyna qattyraq batyp ketse kerek, úıine kelgennen keıin áıeli Ǵazıza urys-keris shyǵaryp, Músirepovti ıterip jiberedi. Qaıyń qabyǵyndaı salmaǵy joq qart jazýshy qalt-qult basyp, qalbalaqtap baryp qulaıdy. Basymen jer súze qulaǵan ol esinen tanyp qalady. Jedel járdem shaqyrylyp, jazýshy aýrýhanaǵa túsedi. Aqyn Ábdilda Tájibaev Raıaǵa telefon soǵyp: «Ǵabeńniń dám-tuzy taýsylýǵa shaq qalǵan sııaqty, eger onymen kezdeskiń kelse, búgin aýrýhanaǵa kel», deıdi. «Palataǵa kelsem, bir top adam bar eken. Bárimen amandasyp, Ǵabıt Mahmutulynyń janyna keldim. Qolynan ustadym. «Sen kimsiń?» dedi. «Men Raıamyn». «Raıa-ıa-ıa!» Áppaq kereýette jatqan ol esin jınaǵandaı, aryp, eti qashqan saýsaqtarymen meniń qolymdy álsiz ǵana qysqandaı bolyp, silkigisi keldi. Ol qolyn maǵan qaraı sozdy. Ǵabıt Mahmutulynyń qolyn ózime qaraı tartyp, keýde tusyma ustap, qattyraq qystym. Kórmese de, kózin maǵan qaraı burdy. Ol meni anyq kórdi dep oılamaımyn. Sonshama álsiz, jumsaq daýsymen «Raıa, saý-sálámat bol» dedi. Bul Ǵabıt Músirepovtiń eń sońǵy sózi bolatyn».
El bılegen Eseneıdi esten tandyrǵan Ulpan sııaqty uly Músirepovti ǵashyq etken botadaı kózderde batpandaı muń úıirilip tursa da, kirpigin qaqsa boldy, ózi-aq sóıleı jóneletindeı, kóp tusynda tildiń tipti keregi de bolmaǵan fılm bar shyndyqty tolǵady. Bir jaqty shyndyq dep eshkim aıta almaıdy. О́mirden áldeqashan ótken Ǵabıttiń ornyna jalǵandyǵy, jasandylyǵy joq hattary sóıledi. Taǵdyrdan qandaı aýyr teperishter kórse de, aıaýly hattardyń lapyldaı janǵan oty ómirin jaryq etti, mazdaǵan shoǵyna jasyǵan janyn máńgilik jylytyp ótti. Bul – uly mahabbat kúshi.
ALMATY
