Qoǵam • 13 Jeltoqsan, 2019

Qoldaýdyń astarynda ne bar?

181 retkórsetildi

Áne-mine degenshe, jyl basynda jarııalanǵan Jastar jyly da aıaqtalýǵa jaqyn. Atalǵan bastama aıasynda bıyl jas ǵalymdardyń jobalaryna memleketten taǵy 3 mlrd teńge bólingen. Jumystaryn ótkizgender «taqym qysyp júr». Jyl ortasynda «Qazaq ǵylymy qashan jasarady?» degen maqala jazǵanbyz. Sondaǵy túıin – jas ǵalymdardy qoldaý. Álbette qoldaý qajet, bul qadam tıisti vedomstvolar tarapynan da jasaldy. Dese de qoldaý kimge kerek? Demeý, kómek, qamqorlyq – qaı-qaısysy bolsyn óz ıesin tapqanda ǵana jemisin beredi. Al bizde munyń bári dál egesin taýyp jatyr ma? Másele – sonda.

 Jas ǵalymdar stýdentterge joldama berdi

Álemdi ózgertý ózińdi ózgertýden bastala­dy ǵoı. Jaqynda ótken jas ǵalymdardyń júz­desýi osy oıdy taǵy bir eske saldy. Eli­miz­­diń ár óńirinen bas qalaǵa at basyn burǵan jas ǵa­lym­­dar naǵyz qoldaýdyń ózgeden emes, aldy­­men ózińnen bolýy mańyzdy ekenin mo­ıyn­­daǵandaı, eń aldymen óz-ózderin kóter­me­­leýdi bastap-aq ketipti. Osydan 3 jyl buryn Nazarbaev Ýnıversıtette qyzmet ete­tin jas ǵalymdardyń bastamasymen kom­mer­­sııalyq emes qoǵamdyq birlestik retinde qu­ryl­ǵan Jas ǵalymdar alıansy (YRA – Young researchers alliance) qazirde elimiz­degi bilim jáne ǵylym salasynda jemisti eń­bek etip júrgen 300-ge tarta belsendi jas ǵalym­dardyń basyn biriktirip otyr. YRA-nyń tór­aıy­my, Nazarbaev Ýnıversıtettiń Hımııa ın­je­nerııasy jáne materıaldar tehnologııa­sy kafed­rasynyń postdoktoranty, PhD Ásııa Er­muhambetova ózgelerge aıtqan synnan áýeli óziń qorytyndy shyǵarǵanda ǵana damý bolatynyn aıtady. «Biz – jas ǵalymdar Ulttyq ǵyly­mı keńestiń nemese jobalarǵa grant bólet­in qandaı da bir yqpaldy uıym­dar­dyń jumysyn jıi synǵa alamyz. Olardan ashyq­tyq pen ádildikti, rýhanı jáne qarjylyq qol­daýdyń shynaıy ıegerin tabýdy talap ete­miz. YRA-nyń quryltaıshylary bolyp bir­de jaýapkershilikti ózgeden buryn ózimizge artyp, jobalardy shetelderde jalǵastyrýǵa jol­dama berýmen aınalysyp kórýge kelistik. Nátıjesi kóńil qýantady», deıdi Ásııa.

Asııa ok

Onyń málimdeýinshe, bıyl YRA-nyń bas­tama kóterýimen Nazar­baev Ýnıversıtettiń baka­­lav­rıatynda bilim alyp júrgen stý­dent­­ter­diń ǵylymı-zertteý ju­­mystaryna qol­­daý kór­setý maq­­satynda arnaıy baıqaý ja­rııa­­­­­landy. «Baıqaýdyń jeńimpaz­daryn anyq­taý jumysy jasy­ryn túrde júrgizilip, ádil qazy­lar alqas­y­na ǵylymda aıtar­lyq­­taı jetis­tik­terge qol jet­kizgen, eli­mizde akademııa­lyq jáne ǵy­ly­mı etıka, ǵylym­daǵy qarjy­nyń ádil úles­tirilýi úshin kúre­­sip júrgen ǵalymdar kir­gen. Baı­­qaý nátı­­jesinde 27 stýdent­ke grant arqyly 1 mıl­lıon teńgege jýyq syıaqy taǵa­ıyn­­daldy. Bul Nazar­­­baev Ýnıver­sıtet janyn­daǵy Áleý­mettik damý qorynyń qol­daýy­men júzege asyryldy. Alıans jetek­shileri bolashaqta baıqaýdyń geo­gra­­fııasyn keńeı­tip, respýblıka kóleminde ót­kizý­­di josparlap otyr», deıdi YRA-nyń tóraıymy.

 Qazaqstan qol qoıǵan kelisimin oryndaı almaı otyr

YRA uıymdastyrǵan baıqaý jeńimpaz­darynyń biri Erdáýlet Nurbolatuly Qurylys jáne qor­shaǵan orta ınjınerııasy bo­ıynsha magıstratýranyń 1-kýrsynda oqıdy. Ol qazir kómirqyshqyl gazynyń geolo­gııalyq saqtalýyn zerttep júr.

Erdaýlet

«Bárimiz biletindeı, álemde buryn-sońdy bolmaǵan jahandyq jylyný prosesi júrip jatyr. Ǵalymdar bul problemany sheshý jolynda túrli tehnologııalardy oılap tapty. Solardyń bir qatary – sý, jel, kún sekildi tabıǵı energııany qaıta jańǵyrtý múmkindigi. Biraq bul tehnologııalardyń bári qazirgi energetıka ınfraqurylymyn tolyq­taı almastyrýdy talap etedi. Al Nazarbaev Ýnıversı­tettiń professory Výdjın Lı­diń jetekshiligimen bastaǵan zert­­teý jobamyz búgingi ınf­ra­­qurylymdy, ıaǵnı zaýyttardy tú­gelimen almastyrmaı, tek ja­ńǵyrtý arqyly kózdegen nátıjege qol jetkizýge baǵyttalǵan. Máselen, aýany kún saıyn shekten tys las­tap jatqan kómirqyshqyl ga­zynan tazartý úshin CO2-niń taralýynyń aldyn alyp, jer as­ty qoınaýynda saqtaýǵa bolady», deıdi jas jeńimpaz. YRA baıqaýynan jeńip alǵan grantymen jáne oǵan qosa Koreıanyń jartylaı qarjylyq qoldaýy­men sol eldiń laboratorııasynda eki aı tájirıbeden ótip kelgen Erdáýlettiń aıtýynsha, ondaǵy jabdyqtardyń, mamandar men zertteýshilerdiń aýany lastanýdan qorǵaýdaǵy eńbegi qarqyndy. Koreıler mundaı zerthananyń jumysyn 30-40 jyl buryn bastap ketipti. Osydan-aq jas ǵalym Qazaqstanda da bul jobanyń bolashaǵy baryn baǵamdaǵan. «Memleketimiz 2015 jyly BUU elderi arasynda Parıj kelisimine qol qoıdy, qujatta kómirqyshqyl gazynyń belgilengen mólsherinen tys aýaǵa taralmaýyna kelisken. Alaıda Qazaqstan qazir osy talapty, anyǵynda kelisimdi oryndaı almaı otyr. Kómirqyshqyl gazynyń mólsheri kelisimdegi lımıtten asyp ketti. Máseleni sheshý maqsatynda jańǵyrmaly energııa kózderiniń úlesin arttyrýda. Biraq bul halyqaralyq talapty tolyq oryndaýǵa jetkiliksiz», degen jas zertteýshi qolǵa alǵan tehnologııasyn ǵylymı turǵyda negizdep, nátıjesin sheteldik jýrnaldarǵa joldaýdy josparlap otyr. Halyqaralyq sarapshylar jumysyn moıyndasa, memlekettik mekemelerge usynyp kórmek. Qazaqstan ózi qol qoıǵan halyqaralyq kelisimniń shartyn oryndaı almaı otyrǵanyn eskersek, bul jobanyń júzege asýyna memleket te múddeli bolýǵa tıis.

Ǵalymdardyń bedeli artsa, ǵylym damıdy

Ásııa Ańsabaeva YRA-nyń networking sharasyna Qostanaıdan arnaıy kelip, «О́ńirde ǵylymdy nasıhattaǵany» úshin marapat­taldy. Ahmet Baıtursynov atyn­daǵy Qostanaı memlekettik ýnı­ver­sıtetiniń dosenti, PhD dok­tory óńirlerdegi jas ǵalym­dar­dyń memleket tarapynan kór­setiletin demeýge asa muqtaj eke­nin jetkizdi. Onyń oıynsha, oblystardaǵy mamandar únin jetkizip, sózin ótkize alatyn respýblıkalyq deńgeıdegi yq­paldy ári qashyqtyqqa qaramastan, qol­jetimdi uıym bolýy kerek. Qol­daýdyń basy osydan bastalady. «Álginde aıtqan qajettilikti tolyǵymen qanaǵattandyrǵan jas ǵalymdardyń jańashyl ortasy sol zertteýshilerdiń ózderi arqyly qalyptasyp keledi. Onyń aıasyn iri qalalardy ǵana qam­týmen taryltpaı, kerisinshe eli­mizdiń kartasyndaı keńeıtýge res­pýb­lıkanyń barlyq óńirindegi zert­teýshilerdiń atsalysqany ab­zal. Ǵalymdardyń bedeli artsa, ǵylym damıdy», degen agrono­mııa salasy boıynsha zertteý júr­­gizetin Á.Ańsabaeva qazir­­gi tań­da organıkalyq ónim­­der­di shyǵaratyn fermerle­r­men bir­lesip ǵylymnyń óndiris­ke enýine eńbek etip júr. Fer­mer­ler qandaı da bir ónim óndirý­de ǵalymdardyń zertteý qorytyndysyna súıenedi.

Asııa K

«Biz dalalyq tájirıbemizde bur­shaqty zerttedik. О́nimge aınalmaı turyp onyń quramyndaǵy paı­­daly jáne zııandy zattardyń mó­l­sherin anyqtaýmen aınalys­tyq. Iаǵnı, qandaı túrin ónimge aı­­na­l­dyrýǵa bolatynyn zert­te­­dik. Soǵan sáıkes fermerler tu­ty­ný­­shylardy sapaly ónim­men qam­t­amasyz ete otyryp tabys kó­lemin arttyra ala­dy. Bul eli­­mizdegi organıka­lyq ónim na­­­ry­­ǵyn da damytady. Kún­de­lik­­­ti tutynyp otyr­ǵan zat­tar­dyń quramyn zerttegen­dik­ten, dú­ken­­derdegi azyq-túlik­ter­diń qap­ta­­ma­syna qarap-aq sapa­synyń qaı deńgeıde ekenin bilýge bola­dy», deıdi maman. Á.Ańsa­baeva­nyń paıymdaýynsha, ónim eń al­dymen el aýmaǵynda sertıfı­kat­talýy kerek. Ekinshiden, stan­­darttarǵa saı keletinderi «Organic KAZ» degen jasyl tús­pen jazylǵan, japyraqtyń sýreti bar sáıkestik belgisimen belgi­le­nýi tıis. Áıt­pese qaptama­synda «GMA (gen­dik modıfıka­sııa­lan­ǵan aǵ­zalar)-syz», «Ekolo­gııa­lyq taza ónim» dep kórsetil­geni­men, sa­pa­syn­da kiltıpany kóp ónimder órip júr.

 Basshylyqtyń aýysýynan qoldaýsyz qaldyq

Mal sharýashylyǵy – qazaqtyń atakásibi. Al ony zaman talabyna saı damytý da ǵalym­dar­dyń ju­my­syn qajet etedi. Tórt tú­likti ósi­rýde qolaıly jaǵdaı ja­saý men sapaly, ekologııalyq taza, or­ga­nıkalyq qaýipsiz et-sút ónim­de­rin alý boıynsha Qazaq ulttyq ag­rar­lyq ýnıversıtetiniń professory, PhD dok­tory Qýantar Álıhanov árip­testerimen bir­ge malda kez­desetin túrli juqpaly aýrý­lar­­­dyń aldyn alý maqsatynda saýyq­tyrý shara­laryn júrgizedi. Ǵa­lym­dar ázirlegen ǵy­ly­mı-zertteý ju­mystarynyń nátıje­lerin Al­maty men Jambyl oblys­ta­ryn­­­­d­aǵy sharýa qoja­lyqtary­nyń ón­­di­risine engizip úlgergen. Bu­dan bólek janýarlardaǵy juq­pa­­ly aýrý­lardyń aldyn alý bo­­ıyn­­sha pro­fılaktıkalyq is-shara­lar júr­gizýde arnaıy de­zın­fek­sııa­lyq preparattardy patent­tep, ony mal jáne qus sha­rýa­shy­lyq­tarynda qoldanyp ke­le­di. «Bi­raq munyń barlyǵy – ǵy­ly­mı jo­­­ba­­­lary­myzdy óndi­riske en­gizý, ónim úlgisi retinde ǵana ja­sal­­ǵan ju­mystar. Osy ónim­der­di ázir­­leý­men aınalys­qan ǵa­lym­­dar­­ǵa eshqandaı tabys kel­meıdi. О́ıt­­keni biz preparattar­dy na­ryq­qa shyǵaryp, satýmen aı­­na­­lys­­paımyz. By­laısha aıt­qan­da, qoly­myzdan kele­ti­nin kór­settik, oılap tap­tyq, shyǵa­ryp berdik. Al ony ári qaraı tú­be­­ge­ıli turmysqa qol­danyp ke­t­e­­tindeı jaǵdaı ja­sal­maı otyr. Má­selen, qazir Qazaq­standa de­­zın­­fek­­sııalyq preparattar shy­­ǵa­­ra­tyn seh, zaýyt joqtyń qasy, sondyqtan Reseı men Qytaı, Belarýstan dıst­rı­bıý­ter­lik jolmen ákelin­gen qolje­tim­di preparattar kóp­tep satylý­da. Byl­tyr ǵana Jambyl ob­ly­syn­daǵy Qulan aýdany­nyń áki­mi­men ınvestısııalyq joba ázir­le­gen­biz. Biraq jyl­dyń so­ńyna qaraı aýdan basshy­ly­ǵyn­­daǵy óz­ge­risterden keıin qol­daýsyz qal­dyq. Dezınfek­sııa­lyq zattar quıa­­tyn bıýdjetti sha­ǵyn seh­tyń ózi 8-10 mln teń­ge tu­rady, osy­dan-aq onyń qan­sha­­lyq­ty qar­­jy­­lyq qoldaýǵa táýeldi eke­nin bilý­ge bolady», deıdi jas profes­sor.

Kýantar

Onyń oıynsha, Tuń­­­ǵysh Prezı­dent – Elbasy qory­nyń ár sala bo­­­­ıyn­­­­sha ozat jas ǵa­lym­darǵa mem­­­le­­ket­tik syı­­lyq­­tar, úzdik ǵy­­­l­y­­mı-zert­teý jobalaryna grant­­­­­tar, alys-ja­qyn shetel­der­ge zert­teý jol­­damalar, úz­dik stý­­­dent­­terge stıpendııalar taǵa­­­ıyn­­­­­dap, qarjylaı marapattalatyn ın­­tel­­lek­­týaldy sa­­ıystar, túıi­­ni tar­­qa­tyl­maǵan máse­­le­lerdi tal­­­qy­­laıtyn túrli halyqaralyq jáne óńir­lik konferensııalar men fo­­rým­dar­dy uıymdastyrǵany úl­ken demeý bolyp tur. Bilim jáne ǵy­­lym mı­nıstrligi de 2020-2022 jyl­­dar­ǵa ǵylymı jáne ǵylymı teh­­nı­kalyq jobalar boıynsha jas ǵa­lym­dardy granttyq qar­jy­­­lan­­dyrý konkýrs­yn jarııalap, ja­qyn arada osy 3 jylǵa jal­py som­asy 9 mlrd teńgeni quraı­tyn ǵy­lymı jobalar irik­teledi. De­gen­­men, ár ǵalymda kemi 2-3 jo­ba­­dan bolatynyn eskersek, bir­di-ekili uıym­dardyń qar­jy­lyq qol­daýy teńizge quıǵan tam­shy­daı-aq bolatyny sózsiz.

P.S. Baıqaısyz ba, ǵalym kúndelikti jumysymen, árbir jobasynyń jemisimen halyqqa, qoǵamǵa qyzmet etip otyr. Biz bir parasyn ǵana jazyp otyrmyz. Qoldaý dedik. «Memleket ǵalymdarǵa jetkilikti qoldaý kórsetpeıdi nemese kásipkerler moıyn burýy kerek» deımiz. Al biz ózimiz olardy jurt bolyp, kóp bolyp qoldap júrmiz be? Iá, aqynǵa shapan japqandaı, ánshige dollar salynǵan konvert qystyryp, arqasynan qaqqandaı, tym bolmasa ákimge tabaq tartqandaı. Biz osy qoldaýdyń astarynda baǵalaýdyń baryn bilemiz be? Kimdi baǵalaý keregin she?.. Naq osy suraqqa jaýap tapqanda ǵana qoldaý óziniń shynaıy ıesin adaspaı tabady.

 

Sońǵy jańalyqtar

Nur-Sultanda qar kúni atap ótiledi

Qoǵam • Búgin, 10:12

18 qańtarǵa arnalǵan aýa-raıy boljamy

Qazaqstan • Búgin, 09:58

Almaty jasyl qalaǵa aınalady

Ekologııa • Keshe

Bulandydaǵy berekeli is

Aımaqtar • Keshe

Mal baqqanǵa bitedi...

Aımaqtar • Keshe

Tekeli – eńbekshiler mekeni

Aımaqtar • Keshe

Jer ıesin tapsa ıgi

Aımaqtar • Keshe

Ǵasyrlarǵa ulasar uly tuǵyr

Rýhanııat • Keshe

«Ádilet, shapqat kimde bar...»

Rýhanııat • Keshe

Bárimizdiń Abaıymyz

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar