El abyroıyn asyrǵan jahandyq bastamalar

Táýelsizdik tańy atar tusta Qazaq­stan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Nazar­baevtyń Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly tarıhı Jar­lyqqa qol qoıǵany belgili. Bul elimizdiń ıadrolyq qarýdan tú­be­geıli bas tartýǵa daıyn ekeni­niń dálelindeı kórindi. Atal­ǵan sheshim 1992 jyly halyq­aralyq deńgeıde Lıssabon hat­ta­masymen bekitilgen bolatyn. Araǵa tórt jyl salyp Qazaq­stan alǵashqylardyń biri bolyp ıadrolyq synaqtardy tolyqtaı toq­tatý shartyna qol qoıdy. Osy­laısha álem keńistiginde eli­miz­diń antııadrolyq saıasaty aı­qyndala tústi. Árıne, biz halyq­aralyq qujattardy ma­­qul­­daýmen ǵana shektelgen joq­­pyz. Kerisinshe, jahandyq an­tı­­ıadro­lyq saıasatty batyl qor­­ǵaýshy ári qozǵaýshy kúsh­ke aı­nala bildik. Sonyń arqa­syn­da Ortalyq Azııada ıadro­lyq qarý­dan azat aımaq qu­ryl­dy. Stra­te­gııalyq shabýyl qarý­laryn tolyq qysqartý jos­paryn iske asyrý týraly bas­tama kóterdik. Munyń artyn­da ıadrolyq synaqtardy túbegeıli toq­tatý shartyna qol jetkizý maq­saty turǵan bolatyn. Eli­miz­diń bul baǵyttaǵy eńbegi álem­dik qoǵamdastyq tarapynan biraýyz­dan moıyndalyp, BUU 29 tamyz­dy Halyqaralyq ıadrolyq synaq­tarǵa qarsy is-qımyl kúni dep jarııalady.

Qazirgi tańda Qazaqstannyń «antııadrolyq» kún tártibinde birqatar mańyzdy mindet bar. Osyǵan oraı biz 2017 jyldan beri MAGATE-niń tómen baıy­tylǵan ýran bankiniń qyz­metin qamtamasyz etip kelemiz. Sonymen qatar elimiz «Álem. HHI ǵasyr» manıfesiniń ereje­lerin iske asyrýda. Bul manıfest izgi maqsatty kózdeıdi. On­daǵy negizgi ustanym – 2045 jyl­ǵa qaraı BUU-nyń júz jyl­dy­ǵy­nyń qarsańynda ıadrolyq qarý­syz álemge aıaq basý.

Qazaqstan – óziniń halyqara­lyq aýqymdaǵy negizgi maqsat-min­detterin naqty aıqyn­daǵan memleket. Ol onyń beıbitshi­likti, qaýipsizdikti jáne turaq­ty damýdy qamtamasyz etý us­ta­nym­darynan kórinis taýyp keledi. Bul ustanymdarǵa elimiz álemdik dárejede de, aımaqtyq deń­geıde de berik ekenin bir­neshe márte dáleldeı bildi. Myń­jyl­dyqtar boıy alyp órkenıetterdi baı­lanystyrǵan qazaq jeri táýel­sizdik jyldarynda da Shy­ǵys pen Batystyń arasyn jal­ǵaǵan mańyzdy kópirge aınal­ǵany­na kýámiz. Qazaqstan geosaıa­sı turǵyda Eýropa men Azııa­nyń ózara yntymaqtastyq jáne qaýip­sizdik arhıtektýrasyn qa­lyp­­tas­tyryp, damytýǵa belsene at­sa­lysýda. Osy sózimizdiń aıqyn dáleli – memleketimizdiń 2010 jyly Eýropadaǵy qaýipsiz­dik jáne yntymaqtastyq uıy­myna tór­aǵalyq etýi boldy. Bizdiń tór­­aǵalyq etýimizben halyq­ara­lyq uıymnyń qyzmeti jandanyp, araǵa 10 jyldyq úzilis sa­lyp baryp, joǵary deńgeıdegi sam­mıt uıymdastyryldy. Osy tus­ta Qazaqstan 4T formýlasyn usyn­­dy. Olar: senim (Trust), dás­­­túr (Tradition), ashyqtyq (Trans­­paren­cy) jáne tózimdilik (Tolerance).

Osy rette EQYU formatyn­daǵy uıym – Azııadaǵy ózara se­nim sharalary jónindegi keńes te (AО́SShK) Elbasynyń bastamasymen qurylǵanyn aıta ketken jón. Atalǵan keńes qaty­sý­shy memleketterdiń ózara qa­rym-qatynasyn jan-jaqty ny­ǵaı­typ, aımaqtaǵy qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan aqyldasý alańyna aınaldy. Prezıdent Qasym-Jo­mart Kemeluly Toqaev bıyl qyr­kúıek aıynda BUU Bas As­sam­b­leıa­synyń 74-shi sessııasynda sóı­legen sózinde keler jyly Qazaq­stannyń tóraǵalyq etýi­men AО́SShK qaýipsizdik pen damý baǵytynda yqpaldy ári to­lyq­qandy óńirlik uıym retinde transformasııaǵa qadam basa­tynyn jetkizdi. Sonymen qatar «Valdaı» halyqaralyq pikir­talas klýbynyń aıasynda Mem­leket basshysy atalǵan keńeske qatysty taǵy bir usynysty eske saldy. Shyǵystaǵy qaýipsizdik máselesi kún ótken saıyn ózekti bolyp keledi. Q.Toqaev Shyǵysta tıimdi qaýipsizdik irgetasyn qalaý úshin Batyspen tyǵyz baılanys ornatý kerek ekenin, osy maq­satta AО́SShK men EQYU kúsh birik­tirýi asa mańyzdy ekenin jetkizdi.

Elbasy usynǵan taǵy bir aıryqsha qarym-qatynas formaty – Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi. Sezd 2003 jyldan beri elorda tórinde álemdik iri kon­fes­sııalardyń kórnekti ókilderiniń basyn qosyp keledi. Munyń ózi ýaqyt sanap aýqymy keńeıip, ıntensıvti sıpat alyp kele jat­qan jahandyq ózara baılanys­tardy odan ári nyǵaıtýdyń erekshe joly. Din – tek senýshilerge arnalǵan ıdeologııalyq usta­nym­dar men ómirlik baǵyt-baǵ­darlar jıyntyǵy ǵana emes, álem jurtynyń úlken top­tary úshin birlik pen tatýlyq­tyń sheshýshi faktory. Sol se­bep­ti de, bir jaǵynan, din ar­qyly geosaıası maqsatta adam­dar­­dyń dúnıetanymyna manıpýlıasııa jasaý qaýpi bolsa, ekinshi jaǵynan, dindegi ortaq qun­dylyqtar arqyly jahan­nyń birligin qamtamasyz etýge tolyq múmkindik bar ekeni aı­dan anyq. Osyny eskere oty­ryp, elimiz dinaralyq dıalog qu­rý bas­tamasyn barynsha qol­­dap keledi. Atalǵan sezd dinara­lyq dıalogty nyǵaıtýdyń bire­geı tájirıbesi retinde BUU Qaýip­sizdik Keńesiniń deńgeıinde joǵary baǵaǵa ıe boldy.

Táýelsizdik jyldarynda Qazaq­stan BUU-nyń 100-den asa keli­sim­shartyna jáne kon­ven­sııa­syna qosylyp, onyń 19 baǵ­­dar­lamasy men uıymyn óz jerin­de ornalastyrdy. Oǵan qosa bıyl mamyr aıynda Prezı­de­nt Q.Toqaev elimizdegi halyq­ara­lyq uıymdar úshin jańa ǵımarat ashqanyn aıta keteıik. Halyqaralyq qoǵamdastyqtyń senimi men eń mártebeli uıymnyń joǵary baǵasyna ıe bolǵan elimiz Ortalyq Azııa memleketteriniń ara­synda tuńǵysh ret BUU Qaýip­sizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılandy. Osy oraıda Qaýipsizdik Keńesi ja­han­­dyq uıymnyń eń mańyzdy or­­gany ekenin este saqtaǵan jón.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap ıadrolyq qarýsyz álem ıdeıasyn joǵary kótergen Qazaqstan tóraǵalyq tusynda da osy baǵytynan aınyǵan emes. Sondyqtan memleketimiz ıadro­lyq qarýdan bas tartý usta­ny­my­na aıryqsha basymdyq berdi. Qyrǵıqabaq soǵys jyl­daryn­daǵy qarsylastyń shabýylyn boldyrmaýdyń kepili sanalǵan «tejeý» saıasaty HH ǵasyrmen birge tarıh qoınaýyna ketti. Al jańa zaman jańa tásilderdi talap etip otyr. Ol úshin, árıne, qaqtyǵystardy retteýge kepildik beretin tyń sharalardy qolǵa alýdyń, aımaqtyq ózara senimdi arttyrýdyń mańyzy zor. Bul, birinshi kezekte, Taıaý Shyǵys pen Koreı túbegindegi jaǵdaıǵa qatysty aıqyndalýy kerek.

Sonymen qatar Qazaqstan jahandyq soǵystar qaýpin seıil­tip, lokaldy qaqtyǵystardy retteý máselesin de kún tártibine shy­­ǵar­dy. Bul mindetti iske asy­r­ýda elimiz bitimgerlik bas­­tama­­lary­men kózge tústi. Onyń jar­qyn dáleli – Astana prosesi. Kóp­shilik bile bermes, Qaýip­siz­dik Keńesine múshelik kezinde Qazaq­stan osy keńestiń «DAISh» jáne «ál-Kaıda» uıym­dary­men kú­res, Talıban/Aýǵanstan jó­nin­degi komıtetine jetekshilik etti.

Taǵy bir nazar aýdaratyn jaǵdaı, BUU Qaýipsizdik Keńe­sine turaqty emes múshe bolǵan birqatar elder osynaý eń bedeldi álemdik alańǵa aımaqtyq kontekst qosyp otyrady. Qazaqstan da solaı jasady. Onyń mysaly – bıyl 19 qańtarda mınıstrlerdiń deńgeıinde ótken «Qaýipsizdik pen damýdyń ózara táýeldilik úl­gi­si retinde Aýǵanstan men Or­ta­lyq Azııadaǵy óńirlik árip­testikti qurý» týraly talqylaý.

Shynyna kelsek, bizdiń aı­maq buǵan deıin BUU-nyń Qaýip­­sizdik Keńesiniń nazarynda bol­maǵan. Sebebi Ortalyq Azııa keńistigi salystyrmaly túrde turaqtylyq ahýalyn saq­tap otyr. Biraq Qazaqstan Or­ta­lyq Azııa taqyrybyn kún tár­tibine ózgeshe engizdi. Osylaı eń joǵary deńgeıde alǵash ret qaýipsizdik máselesiniń óńirlik damýǵa qalaı áser etetini saralandy. Ekonomıkalyq órken­deý­ge qol jetkize otyryp, týyn­daǵan qaýip-qaterlerdi azaıtý­dyń ornyqty júıesin qurý máselesi talqylandy.

Prezıdentimiz Q.Toqaev BUU-nyń bıik minberinen Aýǵanstan jáne Ortalyq Azııa máselesine taǵy bir ret álem nazaryn aýdart­ty. Biraz jyldan beri elimiz Aýǵanstan memleketin qalpyna keltirý jumystaryna belsene aralasyp kele jatqany belgili. Aımaq­ta terrorızm men ekstremızm, esirtki aınalymy, zańsyz kóshi-qon máseleleri asa ózekti bolyp otyr. Osyny eskerip,  Memleket basshysy Nıý-Iorkte Ortalyq Azııa elderi men Aýǵanstanǵa qoldaý kórsetý mandaty bar BUU-nyń Ornyqty damý ortalyǵyn qurýdy usyndy.

Elbasy N.Nazarbaev BUU qabyrǵasynda taǵy bir mańyzdy bastama kótergen edi. Ol – terrorızm men dinı ekstremızm qaýpine jahandyq deńgeıde qarsy turý usynysy. Elbasy usy­nysy barlyq taraptyń qol­daýyn taýyp, «Terrorızmnen azat álemge qol jetkizý tár­tibi­niń kodeksi» bekitilgen edi. Qaýip­­sizdik Keńesi jumysynyń aýqymdy bóligi dástúrli túrde Afrıkadaǵy beıbitshilik pen qaýipsizdik máselesine arnalady. Bul qalyptasqan zańdylyqty Qazaqstan aınalyp ótken joq. Sonyń nátıjesinde elimiz Sýdan men Batys Afrıkadaǵy qaq­ty­ǵystarǵa arnalǵan otyrys uıym­dastyrý máselesin kóterdi. Qaýipsizdik Keńesiniń Somalı men Erıtreıa jónindegi komıtetin basqarǵan elimiz afrıkalyq memleketterdegi áskerı jáne gýmanıtarlyq daǵdarystardy sheshýge de eleýli úles qosty.

Beıbitshilikti saqtaý – qazaq­standyq syrtqy saıasattyń mańyz­dy baǵyty. Sırııadaǵy ahýal­dy retteý maqsatynda qolǵa alynǵan Astana prosesi, birin­shi kezekte, taktıkalyq-gýmanı­tarlyq mindetterdi sheshýge kúsh saldy. Al Jeneva prosesi saıası mindetterdi sheshýge baǵyt­taldy. Árıne taraptardyń prın­sıpti ustanymdaryn es­kere otyryp, bul baǵytta keli­simge kelý asa qıyn ekeni túsi­nik­ti. Astana baǵdary bolsa, Sırııa­daǵy qazirgi jaǵdaıdy talqy­laýdy, qarýly qaqtyǵys aýmaǵynda qalyp qoıǵan beıbit tur­ǵ­yndarǵa kómektesýdi, qarý­ly is-áreketterdi toqtata turý­dy kózdedi. Sonymen qatar dees­kalasııa aýmaǵy týraly ke­lisim­derdi, gýmanıtarlyq kómek máse­lelerin talqylaıtyn alań­ǵa aınaldy. Astana platformasynda Sırııa máselesindegi kelissózder qol jetkizgen úlken nátıje – BUU men Qyzyl krest halyq­aralyq uıymy sarap­shy­larynyń qatysýymen tutqyn­dardy bosatý, qaza tapqan­dar­dyń denesin berý jáne iz-túzsiz jo­ǵalǵandardy tabý jumys­taryn júrgizý boldy. Búginge de­ıin Astana formatynda 14 raýnd ótti. Bul Sırııa úkimeti men qa­rýly oppozısııanyń arasyn­da­ǵy kelissózder prosesindegi aı­tar­lyqtaı kedergilerdi artqa tas­taýǵa kómektesti.

Shanhaı yntymaqtastyǵy uıymynyń aıasynda da Qazaqstan Eýropa men Azııanyń arasyn ortaq jobalar arqyly jaqyn­dastyrýǵa kúsh salyp keledi. 2017 jyly Nur-Sultan qalasynda Shan­haı yntymaqtastyǵy uıy­myna álemdik alyp ekonomıkalar – Úndistan men Pákistan respýb­lıkalary múshe bolyp endi. Bul atalǵan uıymnyń qýatyn eselegen, aıbynyn arttyrǵan aıtýly tarıhı oqıǵa boldy. Osylaısha, elimizdiń yntymaqtastyq mıssııa­­sy óz jemisin berýde.

Qazaqstan kópvektorly syrt­qy saıasatyn tıimdi, belsendi, syn­­darly dıalog negizinde júr­gi­zip keledi. Joǵaryda atal­ǵan is-sharalardyń barlyǵy da táýel­siz elimizdiń álemdik arena­daǵy bedeldi ornyn bekitip otyr­ǵa­ny túsinikti. Bul, áýeli, Qazaq­stan Res­pýblıkasynyń Tuń­ǵysh Pre­zı­denti – Elbasy N.Nazar­baevtyń saıası bastamashyl­dyǵy­nyń arqasynda aqıqatqa aınal­dy. Memleket basshysy Q.To­qaev atalǵan jahandyq bas­ta­ma­­lardyń jalǵasyn taýyp, nátı­jeli júzege asýyna zor úle­sin qo­syp keledi. Elimizdiń jahan­dyq bedelin nyǵaıtýǵa jas ta bol­sa tájirıbeli, salmaqty dıp­loma­­tııa­myzdyń sińirgen eńbegi zor. Táýelsiz Qazaqstan óziniń syrt­­qy saıasattaǵy belsendi pozısııa­syn saqtaı otyryp, áli de talaı ja­han­dyq bastamalardyń kósh­bas­shysyna aınalaryna senim mol.

Zarema ShÁÝKENOVA,

Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory