Aımaqtar • 17 Jeltoqsan, 2019

Almatylyqtar biregeı ǵımarattardyń tizimin tolyqtyryp jatyr

48 retkórsetildi

Ǵımarattardy tizilimge engizý týraly túpkilikti sheshimdi azamattar jeltoqsan aıynyń sońynda  elektrondy daýys berý arqyly qabyldaıtyny keshe belgili boldy.

Keshe Almatyda tarıhı ǵımarattardy saqtaý, biregeı eskertkishter katalogyna qosý týraly azamattardyń ótinishterin taldaýdyń aldyn-ala nátıjeleri usynyldy.  29 ǵımarat sarapshylar tarapynan buryn-sońdy qundy dep baǵalanbapty.

Bul shara «Rýhanı jańǵyrý» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde júrip jatyr. Almaty – Qazaqstannyń eń iri, ári ásem qalasy, mádenı, ǵylymı, qarjy, saýda, kólik-kommýnıkalyq jáne týrıstik ortalyǵy.  Almaty qalasy 1929-1997 jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń astanasy retinde óz tarıhynda respýblıkanyń búkil saıası, mádenı ómirin shoǵyrlandyrdy.

Qazan aıynyń sońynda Almaty ákimi  Baqytjan Saǵyntaev  almatylyqtardan tarıhı ǵımarattardy syrtqy kelbeti saqtalýy qajet erekshe ǵımarattar tizimine qosý týraly usynystar jınaýǵa tapsyrma berdi. Jalpy, osy ýaqyt ishinde qala turǵyndarynan 80-ge jýyq ótinish kelip tústi, olardyń kópshiligi bir-birin qaıtalapty.

«Almatynyń damýy kezeń-kezeńmen ótti jáne ár kezeń Almaty arhıtektýrasynda beınelengen. Qalanyń tanymaldylyǵy men tartymdylyǵyn saqtaý úshin qala turǵyndaryn qyzyqtyrǵymyz keledi jáne olardan sáýlet eskertkishterine qandaı ǵımarattar salynýy múmkin degen usynystardy kútemiz. Bizge katalog qurastyrýdy tapsyrdy, sodan keıin biz neni saqtaý jáne neni saqtamaý týraly usynystar beremiz. Biz sizderdiń  kómegińizge muqtajbyz, óıtkeni biz kórmegen ǵımarattar bar,  olardy baǵalaý jáne tekserý kerek.   Bizdiń mindetimiz – bul ǵımarattar úshin naqty katalog jasaý ǵana emes, bolashaqta eshkim ony buza almaıtyndaı  etip sıfrlandyrý. Biz ınternettegi Almaty qalasynyń elektrondy kartalaryn túzetkimiz keledi. Maǵan barlyq máseleler boıynsha, atap aıtqanda, Almatynyń sáýlettik kelbetin qalpyna keltirý jáne saqtaý boıynsha sizdiń kómegińiz kerek», deıdi qala qurylysy jáne qala qurylysy kafedrasynyń meńgerýshisi Almashan Ahmedjanov.

Onyń aıtýynsha, Almaty ákimdigi biregeı ǵımarattardyń katalogyn jeltoqsan aıynyń sońyna deıin toltyrýdy josparlap otyr. Birinshi kezeńde kelip túsken usynystar qazirdiń ózinde talqylaýǵa usynylyp jatyr. Sońǵy sheshimdi jeltoqsan aıynyń úshinshi on kúndiginde komısııa qabyldaıdy.  

Keshegi kúnge kelip túsken málimetter boıynsha  «AlmatyBasJospary» ınstıtýtynyń mamandary 57 usynysty iriktep aldy,  onyń ishinde teatr Áýezov teatry,  kópes Shahvortar  pen aǵaıyndy Breýsovtardyń úıleri qazirdiń ózinde memleket qorǵalady jáne respýblıkalyq jáne jergilikti mańyzy bar eskertkishter tizimine engizilgen.

Olardyń arasynda jeke ǵımarattar emes, qala ómirindegi belgili bir kezeńdi sıpattaıtyn tutas kórshiler men ansamblder bar. Mysaly, 50-shi jyldary salynǵan Stolıchnyı azyq-túlik dúkeniniń aınalasyndaǵy 30-shy jyldardaǵy áıgili turǵyn úı kesheni, Almaty-1 stansııasynyń janyndaǵy vokzal.

Sarapshylar olardy qala qurylysy mádenıetiniń eskertkishteri túrinde jobalaýdy usyndy.

Qala turǵyndary usynǵan 29 ǵımarat buryn-sońdy arhıtektýralyq qundy obektiler retinde sarapshylarmen qarastyrylǵan emes. О́. Joldasbekov atyndaǵy  Stýdentter saraıy  jáne 80-shi jyldary salynǵan Kazgý qalashyǵy  keshenine kiretin Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń ákimshilik ǵımaraty.

Stýdentter saraıy – keńestik modernızm men qazaq naqyshtarynyń úılesimdiliginiń jarqyn ókili. Ǵımarattyń erekshe kórinisi ulttyq oıý retinde sándelgen temirbeton torlarymen usynylǵan.

HH ǵasyrǵa tıesili  taǵy bir qyzyqty ǵımarat - bul Almaty Arbatyndaǵy 19 qabatty eki bıik «Jibek Jolyndaǵy egizder» ǵımaraty.   Olardy eksperımenttik turǵyn úı salýǵa mamandandyrylǵan Máskeý ınstıtýty jasaǵan.  Keńestik Almatydaǵy eń bıik ǵımarattardyń biri - munara erekshe, ol ony kóshege 45 gradýsqa ornalastyrady. Sonymen qatar, olardyń qasbeti óte sımptomsyz, sol kezdegi turǵyn úıler úshin - lodjııalar qasbettiń jazyqtyǵynan shyǵyp, qyzyqty sılýet qalyptastyryp, taqtaısha úlgisine toptastyrylǵan, óıtkeni tireýishter  syrt kózge tekshelerden jınalǵan sııaqty.

Almatylyqtardyń kógaldandyrýǵa jáne tabıǵatqa degen qurmetpen qaraýynyń taǵy bir qyzyqty nysany -  О́rtke qarsy turý   ınstıtýty. Ǵımarat 80-jyldardyń aıaǵynda salyndy jáne ınstıtýt dırektorynyń buıryǵymen qurylys kezinde onyń ornynda ósip turǵan aǵashty kesip tastamaý úshin qasbette magıstral túrinde kesý qaldy. Dóńgelek kesekteri bar erekshe ǵımarat qasbetti bezendirýde Mańǵystaý qabyqshasynyń ár túrli tósemderi men ár túrli ólshemdi plıtkalaryn qoldanýdyń arqasynda erekshe yrǵaqqa ıe.

1935 jyl salynǵan  mektepti Almatydaǵy konstrýktıvıstik stıldegi sońǵy ǵımarattardyń biri bolǵandyqtan biregeı ǵımarattar tizimine qosý usynyldy. Burynǵy jumys jasóspirimder mektebi, al qazir sportqa daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternat  syrt kózge berik, tastan qalanǵandaı  bolyp kórinedi, biraq is júzinde ǵımarat aǵashtan jasalǵan, qamys bloktarmen toltyrylǵan jáne qamys panelderimen  jáne saz balshyqpen qaptalǵan eken.

1970-jyldardyń ortasynda (Alataý aýdany) Qarasý móltek aýdanyndaǵy mádenıet úıiniń ǵımaratynda keńestik panelder men áshekeıler jaqsy kúıde saqtaldy. Keremet ádemi qabyrǵa aýyl ómirin beıneleıdi.

Qala turǵyndarynyń  basym kópshiligi arasynda 19-shy jyldardyń aıaǵynan 20-shy basyna deıin kóptegen aǵash úılerlerdi tarıhı eskertkish retinde saqtap qalýdy usynypty. Olardyń birazy  Úlken  jáne Kishi  stanısa aýdanynda, Tastaq móltek aýdanynda   saqtalǵan (Bogenbaı batyr kóshesi, 19, Iаblochnaıa kóshesi, 42, Rıshat jáne Mýslım Abdýllınder, 42, Kýratova, 35, Áshimbaev kóshesi, 42, Brýsılovskıı kóshesi, 136).

Almaty qalasy ákimdiginiń ustanymy boıynsha turǵyndar usynǵan kóptegen ǵımarattar tozyǵy jetken turǵyn jáne qaıta qalypqa keltirýge jaramaıtyn  úıler. Ieleri úıdi jeke qarjysymen jóndeýdi qalamaıdy jáne múmkindik bolsa, úı memlekettik baǵdarlama boıynsha súrilgen jaǵdaıda   jańa úılerge kóshýdi armandaıdy eken.

«Kelesi jyly biz eskertkishterdi saqtaý turǵysynan ınklıýzıvti arhıtektýrany qurý úshin úlken jumys jasaımyz. Biz qaladaǵy barlyq ǵımarattardy tekserip, qala turǵyndarynyń tilekterin eskere otyryp, olardyń pasporttaryn rásimdeımiz, olar keıinirek qalpyna keltirilýi úshin ǵımarattardyń ólshemderin, pishinin, túsin kórsetedi. Biz qurylysqa tyıym salynatyn erekshe ǵımarattardyń aınalasynda sanıtarlyq qorǵaý aımaqtaryn qurýdy tirkeımiz. Árbir úı ıesi óz ǵımaratyn saqtaýy kerek, biraq bul úshin bizge tıisti erejeler kerek», - dedi qalanyń bas sáýletshisi Almashan Ahmedjanov.

Almatylyqtar usynǵan nysandar tizimine mynalar kirdi:

  1. О́.Joldasbekov atyndaǵy Stýdentter saraıy
  2. QazUÝ rektoraty.
  3. Temirjol vokzaly aýylynyń mańyndaǵy úıler (Seıfýllına - Moldaǵalıeva – Aqan Seri -Sholohov).
  4. Turǵyn úı ǵımaraty, st. Tóretaı (Polejaeva), 94.
  5. Tastaq aımaǵyndaǵy revolıýsııaǵa deıingi ǵımarat (Brýsılovskıı kóshesi, 136).
  6. Tólebaev kóshesindegi 12 qabatty turǵyn úı. Tólebaeva, 80/50
  7. 1953 jyly salynǵan arkalary bar úıler (Baızaqov kóshesi, 269 jáne 27).
  8. Panfılov kóshesi, 101-103 úıdegi Egizder ǵımaraty  
  9. № 54 mektep-gımnazııasy, st. Jibek joly, 73.
  10. Aqsaı shatqalyndaǵy tas qamal.
  11. Úlken aýyldaǵy eski úıler (Kýratova kóshesi, 12. 35; Áshimbaev kóshesi, 42).

Revolıýsııaǵa deıingi ǵımarat (Rıshat jáne Mýslım Abdýllınder, 42).

  1. О́rtke qarsy turý ınstıtýty (Bógenbaı batyr kóshesi, 172).
  2. Qatty taqtaıshalarmen bezendirilgen úı (Iаblochnaıa, 2, Kompot kósheleri boıynda).
  3. Et zaýytyndaǵy Mádenıet úıi (Tóretaı, 92).
  4. Qarasý shaǵynaýdanynyń Mádenıet úıi.
  5. Gogol kóshesindegi arka salynǵan úı, 15.
  6. Vernensk bekinisiniń quramyndaǵy artıllerııalyq qoıma.
  7. 1953 jyly salynǵan sport mektebi. Bógenbaı kóshesi, 67.
  8. Aǵashtan salynǵan úı. Bógenbaı kóshesi, 19a
  9. Dostyq kóshesi boıyndaǵy paneldi úıler.
  10. 1960 jyly salynǵan «Kolos» Mádenıet úıi.
  11. Potanın kóshesindegi №31 úı.
  12. Maqataev kóshesindegi № 117 úı.
Sońǵy jańalyqtar

Uǵyna bilgenge – ult taǵdyry

Saıasat • Búgin, 06:57

Kóńilge medet bolǵan maqala

Rýhanııat • Búgin, 06:56

54 adam jazylyp shyqty

Koronavırýs • Búgin, 06:39

Qıyndyqpen birge jeńildik bar

Qoǵam • Búgin, 06:32

«Birlik joq jerde – tirlik joq»

Qoǵam • Búgin, 06:26

El bolyp eńseremiz

Saıasat • Búgin, 06:20

Jańa aýrýhana 12 kúnde salynady

Elorda • Búgin, 06:17

Daýyl «dertimizdi» anyqtap berdi

Aımaqtar • Búgin, 06:14

Býmerang

Rýhanııat • Búgin, 05:54

Qorǵaýshylarǵa da qoldaý qajet

Aımaqtar • Búgin, 05:46

Toıdyń sońy topyrlaǵan syrqat

Aımaqtar • Búgin, 05:43

Kıeli kitaptar: tyıymdar ne úshin jasalady?

Rýhanııat • Búgin, 05:34

Aqırekte – Arystan bab...

Tanym • Búgin, 05:33

Toqyma ónerkásibine tyń serpin kerek

Ekonomıka • Búgin, 05:22

Medısına ǵylymyn damytýǵa ne kedergi?

Medısına • Búgin, 05:15

Teatrdyń onlaın tartýy

Rýhanııat • Keshe

Úı janýarynan vırýs juǵa ma?

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar