18 Jeltoqsan, 2019

Jeltoqsanshy

1802 ret kórsetildi

Jeltoqsan oqıǵasyna qatysty fotosýretterdiń ishinde kópshilikke jaqsy tanys bir beıne bar. Eki soldat jas jigittiń qos qolyn artyna qaıyryp, buıra shashynan qapsyra ýystap, jelkelep áketip barady...

Atalmysh sýret gazet-jýrnaldarda kóp jaryq kórdi, teleekrandardan talaı kórsetildi. «Bul jigit kim boldy eken?» degen suraq sanaǵa san ret oraldy. Sóıtsek, sýrettegi jeltoqsanshy azamat Astanadaǵy Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy qazaq mýzykalyq-drama teatrynyń ártisi Meıram Qaısanov eken. Keshegi jeltoqsanshy, búgingi tanymal ártis Meıram Iebekulyn sózge tartyp, qaǵazǵa túsken jazbany oqyrmanǵa usynyp otyrmyz.

1986 jyldyń 16 jeltoqsany bolatyn. Sol kúni jataqhanaǵa kesheýildep oraldym. Kelsem, birge turatyn joldastarym Baqtybek Qurmanǵojaev, Qurmanǵazy Aıtmurzaev, Saǵyndyq Jumadilovter otyr eken. Bular menen bir-eki kóılekti buryn tozdyrǵan saqa jigitter. О́zara birdeńelerdi talqylap jatqanǵa uqsaıdy. Kóp mán bere qoıǵan joqpyn. Azdan keıin bólmege Muhtar Qapalbaev kirip keldi. О́ńi abyrjýly. «Stýdentter jınalyp, kóshege shyǵyp jatyr», – dedi aptyǵyp. Bir aýyz sózdiń ózi biraz syrdy ańǵartqandaı. Biz de daıyndaldyq. Kórkemsýretkeskindeme fakýltetiniń jigitteri dereý lozýngter daıarlap shyǵardy. «Ár eldiń óz kósemi bolý kerek» dep, jazyp ta qoıdyq. Sol kezde bizde qyzbalyq pen qumartý basym edi. Qorqynysh ta joq emes. Sóıtip, yntyǵý men úreı arasynda kóz ilindirip aldyq. Kim bilgen, osyndaı tátti uıqynyń kópke deıin arman bolyp qalatynyn... Tańǵy saǵat alty-jetiler shamasy. Bir top stýdent jataqhana mańyna jınaladyq. Jolaı QazMÝ, Medısına ýnıversıtetterin aralap, ilesem deýshilerdi qosyp alyp, qalanyń ortalyq alańyna qaraı bettedik. Jeltoqsannyń qaqaǵan aıazyna qaramastan alańda adamdar lyq toly eken. Deni jastar. Eshteńeden tartynar emes. Namysqa qyzyp alǵan. «О́z elimizde óz ultymyzdyń azamaty basshy bolsyn!», «Ár ulttyń óz kósemi bolsyn!» dep aıqaıǵa basyp turmyz. Bir kezde jastar Shámshiniń «Meniń Qazaqstanym» ánin shyrqaı jóneldi. Asqaq án jastardyń rýhyn kóterip, namysyn qaıraı túsken tárizdi, sherý ekpindep ketti. Biraq beıbit. Jastar qansha urandatyp shýlasa da, tártip buzǵan joq.

Sherýshiler bir orynda tolqyp turmaı, sherýdi jalǵastyryp, qalany aralaýǵa kiristi. Abaı kóshesin boılaı otyryp, Dostyqqa qaraı óttik. Dostyq kóshesinen tómen qaraı jyljydyq. Adamdar ár jaqtan bizge qosylyp jatty. QazPI-ge keldik. Áskerı adamdar esikti jaýyp ustap tur eken. Olardy qaq jaryp ótip, ishtegilerdiń shyǵýyna járdemdestik. Syrtqa shyqqandar bizge qosyldy. Jubymyzdy jazbaı, Maqataev kóshesinde ornalasqan Qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń jataqhanasyna da kelip jettik. Jataqhananyń esikterin shegelep tastapty. Syrtynan áskerı adamdar qorshap alǵan.

Buzyp-jaryp taǵy da basyp kirdik. Qaıtadan qazirgi Baıtursynov kóshesimen joǵary órledik. Alańǵa bettedik. Ondaǵy adamnyń kóptigi kóz súrindiredi. Qalyń nópirdiń ishine kirdik te kettik. Júregi qazaq dep soqqan qaıran jastar dál sol kezde aldaǵy kúnderiniń zobalańǵa aınalaryn, sondaı bir sumdyqtyń bolyp jatqanynan beıhabar edi. Biz kóshe-kósheni aralap, aıǵaılap júrgende ár jerde áskerıler otyrǵan ÝAZık mashınalar turdy. Biraq albyrt jastar oǵan mán bere qoıǵan joq. Sóıtsek bar pále osy kólikterde eken. Mashına terezeleriniń ar jaǵynan sherýge qatysýshylardy sýretke, beınetaspaǵa jazyp arnaıy adamdar otyrypty. Tús aýa sap túzegen áskerıler alańǵa jınalǵan jastardy tyqsyra bastady. Áskerılerdiń qolynda saper kúregi bar... Oǵan qarap turǵan biz joq. Beıtanys bireý kelip, meni moınyna mingizip aldy. Qolymda uran jazylǵan lozýngtiń bir sheti. Lozýngtyń ekinshi shetin menen bir kýrs joǵary oqıtyn Jeńis degen jigit ustady. Ol da bireýdiń moınyna minip alǵan. Keıin osy jigit 2,5 jylǵa sottalyp ketti. Ashynǵan jurt tarqar emes. «Qonaev qaıda ketti, óz erkimen ketti me? Shaqyryńdar. О́z aýzynan estıik» dep aıǵaılaǵan daýystan qulaq tunady. Biraq qarsy jaqtan esh jaýap joq. Biz minbege jaqyndap, baspaldaqpen joǵary órledik. Sol kezde baıqadyq, aq úı jaqtan samsaǵan áskerler alańdy betke alyp kele jatyr eken. Muzdaı qarýlanypty. Olar qolynda eshbir qarýy joq jandarǵa shabýyl jasaıdy dep áste oılamappyz. Biz esimizdi jıyp úlgergenshe qarsy jaqtan «Alǵa!» degen qatqyl buıryq estilip, álgiler bizge lap berdi. Qııan-keski urys bastaldy da ketti. Alań ý-shý. Qyp-qyzyl qanǵa boıalǵan. Jan ushyrǵan shyńǵyrys. Qańsyrap jatqan adamdardy áskerıler odan saıyn mertiktirip, alańnyń syrtyna qaraı súırep áketip jatty. Áskerı otrıad bet qaratsyn ba? Áp-sátte alań soqqydan eseńgiregen, aǵyl-tegil qanǵa boıalǵan adamdarǵa lyq toldy.

Meniń de jaıym shamaly edi. Eki búıirden tıgen soqqy esimdi tandyrdy. Aýyr tepkiden talyp qalyppyn. Qansha jatqanymdy bilmeımin. Esimdi jısam, áldekimder shashymnan tartyp, súırelep barady. Aldymdaǵy shaqyraıǵan jap-jaryq birnárse kóz ashtyrmaıdy. Ol beınekamera eken, qolǵa túsken meni túsirip júrgen túri. Myna sizderdiń qoldaryńyzdaǵy sýret osy oqıǵanyń qalt etken bir sáti. Sodan bárimizdi bir mashınaǵa tıep, alyp ketti. Qaıda ekendigin eshkim bilmeıdi. Áıteýir bir jerge kelip toqtadyq. Ishi dym tartqan, ıisi qolqany qabatyn tar bólmege ákep qamap qoıdy. Keshikpeı bir-birden tergeýge shaqyrdy. Meniń de kezegim keldi. Jaý túsirgendeı qaharly aıdaýyl meni aldyna salyp aıdap keledi. Uzyn dáliz bitip bermeıdi. Jan-jaǵymnan jylaǵan qyzdardyń daýysy, qaısybir jandardyń yńyrsyp-qınalǵany temir esikterdiń qarańǵy túbinen talyp estiledi. Júregim eriksiz egilip keledi. Biz nege jazyqty boldyq? Bar kinámiz – óz elimizdi óz ultymyzdan shyqqan adam basqarsyn, dep beıbit sherýge shyqqanymyz ba? Sanamda san qıly suraqtar. Dálizdi boılap júrip kelemin. Temirmen torlanǵan kóne esiktiń ar jaǵynan Shámshiniń «Meniń Qazaqstanym» áni estildi. Kenet júregime qýat quıylǵandaı boldy. Osyndaı qaısar azamattary qazaǵyma degen maqtanysh sezimi oıandy. Qaırattana tústim. Qandaı qıyndyq kórsem de moıymaýǵa bel býdym.

Sodan uzaq-sonar tergeý bastaldy. Alǵashqy kúni: «Aty-jóniń kim? Meken-jaıyń qaıda? Qaıda turasyń? Alańdaǵy oqıǵaǵa qatysyń bar ma? Sol kezde qaıda boldyń?» degen, ádettegi suraqtyń astyna aldy. Ýaqyt ótken saıyn teýgeýshiler aýysa berdi. Meni bir emes, birneshe tergeýshi tergedi. Solardyń ishinde Aqkózev degen famılııa ǵana esimde qalypty. Tergeý osylaı jalǵasa bergende sózsiz sottalatyn edim. Biraq kezdoısoq jaǵdaı meni qutqaryp qaldy. Jataqhanada birge turatyn jigitter birigip, meniń atyma televızor jalǵa alǵan edi. «Televızor jaldaǵan» mekeme meniń pasportymdy alyp qalyp: «ınstıtýtyńa baryp anyqtama qaǵaz ákel de pasportyńda al» dep, qoıa bergen-tin. Sol anyqtamany alyp, qaltama salyp qoıǵam. Sol «anyqtama» qaltamda júr eken. Sodan kamerada birge otyrǵan jigitter jospar qurdyq: «Bárimiz sottalǵansha ebin taýyp qutylýdy oılaıyq. Meıram sen myna «anyqtamany» kórsetip, sherýge eshqandaı qatysym joq, televızor alýǵa ketip bara jatqam» dep tergeýshige jaýap ber, dedi. Kelesi kúni tergeý bastalǵanda: «Meniń sherýge eshqandaı qatysym joq. О́z jaıymda anyqtama qaǵaz ótkizýge bara jatqanmyn. Alańda jınalǵan adamdardy kórip, «ne bolyp jatyr» degen qyzyǵýshylyqpen baryp, qolǵa tústim» deýden bir tanbadym. Tergeýshilerdiń ishindegi bir qazaq meniń aıtqanymdy tyńdap aldy da: «Balam, bul ótirigiń uıqasty eken, osy sózińnen tanba» degeni. Aqyry, ótirigim sátti shyǵyp, qamaýdan bosadym. Qaqpadan shyqqan soń denem titirkenip ketti. Aıaǵymdy ilbip basyp, jataqhanaǵa áreń jettim

Osymen tergeý bitti, qutylǵan shyǵarmyn, dep júrgenimde, 1986 jyldyń sońǵy 31 jeltoqsan kúni meni qaıyra tergeýge shaqyrǵan «povestka» keldi. Ekinshi ret tergeý jańadan bastaldy. Baıaǵy bir saryndy suraqtar. Tergeýshi qaıtalaýdan jalyqpaıdy, men ótirik aıtýdan tanbaımyn. Aqyry aıta-aıta óz ótirigime ózim senetin boldym. Aqyry, ótirigim áshkerelendi. Sherý kezinde túsirilgen beınetaspalardy tergeýshiler súzip qarap shyqqan eken, bir jigittiń moınyna minip alǵan qolymda jalyndy uran, aıǵaıdy salyp men júrmin. Ne isteımin? Bultartpas dálel. Moıyndaýdan basqa amal joq.

Tergeý júrip jatqan qıyn kúnderdiń biri edi. Ádettegideı tergeýshiniń qoıǵan suraqtaryna jaýap berip, kinámdy moıyndap otyrǵam. Syrttan syptyǵyrlaý kelgen qazaq jigiti kirip keldi. Ol da tergeýshi eken. Maǵan jaqsylap turyp qarap aldy da: «Osy sen Qaırattyń inisi emessiń be?» dedi. «Iá, Qaırattyń inisimin, ol – meniń aǵam»  dedim. Tergeýshi maǵan uzaq qarap aldy da: «shyǵa tur», dep shyǵaryp jiberdi. О́zi meni tergep otyrǵan tergeýshimen ońasha qaldy. Sóıtip, oıda-joqta aǵamnyń tergeýshi dosynyń kómegi tıip, aman qaldym. Báribir uran kóterip, urysqa shyqqanym izsiz qalmady. Oqýdan shyǵaryp jiberdi. Artynan ınstıtýttaǵy Rabıǵa Qanybaeva, Asylbek Yqsanov syndy sharapaty mol jaısań ustazdarymnyń arqasynda oqýǵa qaıta qabyldanyp, aman-esen bitirip shyqtym. Alǵashqy eńbek jolymdy marqum Ákparáli Áıtibaev qurǵan jastar teatrynan bastap, odan keıin Pavlodar qalasynda ashylǵan J.Aımaýytov atyndaǵy qazaq mýzykaly drama teatrynda jalǵastyrdym. 1998 jyly Astanaǵa at basyn burdym. Elordanyń rýhanı ómirine birkisideı atsalysyp júrgen jaıymyz bar.

Jeltoqsanshy qaısar Qaısanov qazir óner qaıratkeri, tanymal ártis, Q.Qýanyshbaev atyndaǵy qazaq mýzykaly drama teatrynda qyzmet istep, 30- dan astam qoıylymda negizgi rólderdi somdady. Keshegi soldat súıregen buıra shashy búgin býryl tartqan. Jan jary Gúlmıramen birge Japar atty ulyn ósirip, Arqanyń saýmal aýasyn jutyp, aman-esen júrip jatyr.

Sońǵy jańalyqtar

Atyraýda ury úsh jyldan keıin ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 16:06

Almaty qalasynda jer silkindi

Ekologııa • Búgin, 11:00

Sora ekken turǵyn tergelýde

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar