Qazaqty álemge tanytqan ǵalym

Oqý ornymyzdaǵy óreli ózge­rister kóp rette jaratylystaný ǵylymdaryn qamtyǵanyn, atap aıtqanda teorııalyq já­ne eksperımenttik fızıka, hı­mııa­lyq jáne bıologııalyq zer­t­t­eý­ler salasynda júzege asyryl­ǵanyn atap ótýimiz kerek. Bul kezeńde kórnekti matematıkter men fızıkter, ınjenerler konstrýktorlyq-jobalyq bıýro­larǵa, ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryna, joǵary oqý oryndaryna orala bastaǵan-tyn.

Keńester Odaǵynyń Ǵy­lym Akademııasy jańadan Si­bir bólimshesi men Novosibir ýnı­versıtetin ashyp, talantty jas ǵalymdar legin tárbıeleýge, ja­ńa ǵylymı baǵyttardy qalyp­tas­tyrýǵa kiristi. Osy Novosibir ýnıversıtetine odaqtas respýblıkalardan qatarynyń aldy bolǵan ozat stýdentter shaqyrylyp, olar negizin salǵan qýatty tolqyn álem­dik ǵylym kóginde jarqyrap kórindi. Osy lektiń kóshbasshysy bolǵan týma talanttardyń biri Qazaq­stan Ulttyq Ǵylym aka­demııa­synyń akademıgi, fızı­ka-matematıka ǵylymynyń dok­­tory, professor Fazylhan Bá­ıim­betov edi. Fazylhan Bá­ıim­betovtiń ómirbaıanymen tanys­qan kisiniń onyń týabitti dary­nyna, eńbekqorlyǵyna, bolǵan iske bolattaı beriktigine, al­ǵa qoıǵan maqsatyna jetpeı tyn­baıtyn qaısarlyǵyna tań­danbaı qoımaıdy. Novosibir ýnıversıtetindegi ataǵy jer jar­ǵan M.A.Lavrentev, S.L.Sobolev, V.L.Kantorovıch, R.Z.Sagdeev, A.V.Bısadze sııaqty álem­dik deńgeıdegi ǵalymdardyń dýaly aýyzdaryna iliný úshin tabıǵı qabilet azdyq etetini ras. Jáne osy ulylardyń seni­min aqtap, onyń ózi de álem mo­ıyn­daǵan zertteýshi qataryna qo­syldy, muny akademık Tólegen Qo­jamqulovsha «Báıimbetov fenomeni» dep atamasqa sharamyz joq.

Osy «Báıimbetov fenomenin­de» Fazylhan týǵan jeri Torǵaı óńiriniń alatyn orny erekshe, ol ǵalym­nyń adamgershilik, azamat­tyq bolmysynyń qalyptasýynda úlken oryn ıelenedi. Rasynda da, el-jurtyna ımandylyq pen bilim nuryn shashqan uly aǵartýshy Ybyraı Altynsarındi, Alash kósemderi Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatuly, azat­tyq qozǵalysynyń týyn tik­ken Amangeldi Imanov pen Áli­bı Jangeldındi ómirge ákel­gen Torǵaıda týyp-ósken Faze­keń orys tilin jedel ıgerip, tereń bilimimen ustazdarynyń il­tıpatyna bólendi. «Eshkimnen kem bolmaýǵa tıistimin degen namysqa negizdelgen eńbektiń jáne qalaı talpynyp júrgenimdi baǵalaǵan oqytýshylarymnyń arqasynda Novosibir ýnıver­sıtetiniń tarıhynda birinshi Le­nındik stıpendıat boldym», dep jazǵan edi Fazekeń ómirbaıandyq eńbeginde.

Báıimbetov – álemdik deń­geıdegi qazaqctandyq fızıka plazmasy mektebin qalyp­tas­tyrǵan asa kórnekti fızık-teo­retık ǵalym. Onyń osy ba­ǵyt­­­taǵy jumystarynyń nátı­jeleri «Idealdy emes fızı­kadaǵy matematıkalyq model­deý» jáne «Joǵary temperatýraly tyǵyz plazmanyń psev­dopotensıaldyq teorııasy» atty monografııalary men alys jáne shetelderdiń ǵylymı jýrnalda­rynda jaryq kórgen 500-den asa maqalalarynda baıandalady. Plazma fızıkasy salasynda bilikti mamandar daıarlaý úshin Fazylhan Báıimbetov optıka jáne plazma fızıkasy kafedrasyn ashyp, ony 20 jyldaı basqardy. Osy ýaqyt ishinde kafedra jetistikteri boıynsha fakýltette aldyńǵy qatarǵa shyqty. Kóptegen mamandar, sonyń ishinde ǵylym doktorlary men kandıdattary daıyndaldy. Negizgi pán­derden dáristi ǵalymnyń ózi oqydy. Qazirgi tańda bul kafe­dra ýnıversıtettegi eń úzdik kafe­dra­lardyń biri, bolashaqta bizdiń ulttyq ýnıversıtetimizdiń irgeli negizi naq osyndaı kafedralar bolady.

Fazylhan Báıimbetovtiń ǵa­lym jáne pedagog retinde qalyp­tasýy eki ýnıversıtetpen – onyń ózi bilim alǵan Novosibir ýnı­versıtetimen jáne sońǵy 38 jyl boıy jumys istegen, dosent­ten professorǵa, kafedra meń­gerýshisine jáne eki márte pro­rektorlyqqa deıingi joldan ót­ken ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ult­tyq ýnıversıtetimen tyǵyz baı­lanysty. Búginde 10 ǵylym doktorynyń jáne 60-taı ǵylym kandıdattary men fılosofııa doktorlarynyń basyn qosatyn akademık F.Báıimbetovtiń plazma fızıkasy boıynsha ǵylymı mektebi osy problemamen aınalysyp júrgen ǵalymdar qaýym­dastyǵynyń áýelden-aq álemdik brendi boldy.

Akademık Báıimbetovtiń eń basty sińirgen eńbegi – álemdik aýqymdaǵy ǵalym bola otyryp, ol joǵaryda atap ótkenimizdeı Qazaqstanda fızıka plazmasy boıynsha búkil álem moıyndaǵan ǵylymı mektep qurdy. AQSh-tyń, Germanııanyń, Fransııanyń, Japonııanyń jáne Koreıanyń túrli ýnıversıtetteri men ǵyly­mı ınstıtýttarynda akademık Báıimbetov usynǵan teńdeýler men modelderdiń negizinde júıe­li zertteýler júrgizip jat­qan tutas bir ǵylymı toptar bar. «Báıimbetov teńdeýi», «Báıim­betov potensıaldary» sııaqty uǵymdar ǵylymı qaýymdastyq tilinde berik ornyǵyp, álemdik jetekshi ǵylymı ortalyqtar ǵalymdarynyń ǵylymı maqa­lalaryndaǵy úırenshikti tir­kesterge aınaldy. Máselen, aka­demık Báıimbetovtiń jáne onyń shákirtteriniń ǵylymı maqalalaryna álemdik agenttikter derekteri boıynsha tórt myńnan astam silteme jasalǵan. Eger jalpy alǵanda ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ ǵalymdaryna búgingi tań­da on eki myńnan astam sil­teme ja­salǵanyn eskersek, ýnıver­sıtettiń árbir úshinshi joǵary reı­­tıngti maqalasy akademık F. Báıimbetov ǵylymı mektebiniń úle­sine tıedi. Bul – Qazaqstandaǵy eń joǵary kórsetkish. 2015 jyly akademık T.Ramazanov bastaǵan Fazylhan aǵamyzdyń shákirt­teriniń ǵylym men tehnıka sala­syndaǵy QR Memlekettik syı­lyǵyn alýy da osynyń aıǵaǵy bolyp tabylady.

Osy oraıda belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, akademık Kenjeǵalı Saǵadıev jerles inisi Fazylhanǵa arnap bylaı dep jazǵan bolatyn: «Ár adamnyń óz ómirinde ózi salǵan izi bar. Seniń iziń kópshilikke, ási­rese óskeleń urpaqqa tálim bolar­lyqtaı. Saýaty shamaly, kedeı elimizdiń eń bir alys aýy­lyndaǵy otbasynda týyp, ǵylymnyń óte bir mańyzdy sala­synyń týyn kóterip, oǵan qol­basshylyq etkeniń jáne osy uzaq joldy tabandylyqpen júrip ótkeniń basqaǵa úlgi bolarlyq emes pe!». Iá, ǵalymnyń ómirdegi maqsatkerligi biregeı ǵylymı ba­ǵyt­tyń irgetasyn qalaýyna sebepker boldy.

Fazylhan Báıimbetov Alash arystarynyń jolyn jalǵas­tyryp, qazaq tilinde fızıka páni boıynsha oqýlyqtar, ǵylymı-tanymdyq maqalalar jazǵan. Onyń «Plazma-tabıǵattyń «erke qyzy» jáne «Plazma jáne onyń praktıkada qoldanylýy týraly» atty maqalalary oqytýshylar men stýdentterge keńinen tanymal. «Fızıkter men lırıkter» zama­nyda eseıgen ol óz oılaryn qara sózben de, óleńmen de órnek­tegen.

Urpaq tárbıesinde úlgi men ónegeniń orny erekshe. «Aǵaǵa qarap ini óser» deıdi halyq dana­lyǵy. Ǵylymda, qoǵam tirliginde ulaǵatty tirlik tyndyryp, artyna aıshyqty iz qaldyrǵan qaırat­ker ǵalymnyń óshpes ónegesi búginde bilim qýǵan jastardyń zamanaýı bitim-bolmysyn qalyp­tastyrýdyń ózegine aınalyp otyr. Ýnıversıtetimizdiń fızıka-teh­nıkalyq fakýltetinde aka­demık Báıimbetovke arnalyp dárishana ashylǵan. Oqý orda­myzdaǵy «О́negeli ómir» serııasymen shyǵyp kele jatqan, ulttyq órkenıet darabozdaryna arnalǵan ǵumyrbaıandyq kitaptardyń 39-shy shyǵarylymy Fazylhan Báıimbetovke arnalǵan. Atalǵan kitap talapty jastardyń izdep júrip oqıtyn týyndysyna aınaldy.

Birtýar tulǵa Fazylhan Bá­ıim­betovtiń ómiri men ǵylymı-peda­gogtyq qyzmeti óz Otanyna, hal­qyna, týǵan jerine qaltqysyz qyzmet etý úlgisi bolyp tabylady. О́z ómirin mándi de maǵynaly tir­likke arnap, ǵylym men ónerde, urpaq tárbıesinde, kásipkerlikte naqty nátıjege jetýdi oılastyryp júrgen qazirgi jastar úshin akademık Báıimbetov ómirinen alatyn ǵıbrat pen tálim-tárbıe mol.

Ǵalymqaıyr Mutanov,

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ rektory, akademık