Qoınaýy altynǵa toly aýyl turǵyndary densaýlyqqa qaterli dertterdiń kóbeıip bara jatqanyna alańdaýly

Úkili Ybyraıdyń aýyly – Jalǵyztaýdyń ońtústiginde ornalassa, Eńbek Syrymbetke jaqyndaý Jarqyn kóline taqaý jatyr. Al Aqtas sol aımaqqa ortaq Qamsaqty ózenine taıaý jerde boı jazsa, Syrymbetten Egindiaǵash on bes, Dáýqara jeti-aq shaqyrym, bul aýyl men Eńbektiń arasy on eki shaqyrym. Bulaq, Qaraǵaı aýyldarymen irgeles Qumtókken Sandybaı bulaǵynyń basyna ornalasqan. Bul aýyldar – eskirmes altyn buıymdaı eski, dos aýyldar».

Joǵaryda atalǵan bir shoǵyr qazaq eldi mekenderi ishinde Bulaq, Aqtas, Qaraǵaı aýyldary 1929 jyly ujymsharǵa birikken sátten bastap enshisi bólinbegen kúıi qyzyqty da, shyjyqty da bastan birge keshirip keledi. Búgingi qulazyǵan, adam janyn aýyrtatyn keıpine qarap ondaǵan myń bas aqtyly Shopan ata túligin myńǵyrtyp ósirip, telegeı-teńiz tabysymen respýblıkamyzǵa deıin tanyldy degenge sený qıyn. Mektep jabylǵaly Qaraǵaıdyń tútini seldirep qalǵan. Aqtas toǵyz jyldyq bilim úıinde oqýshylar sany azaıǵan. Okrýg ortalyǵy Bulaqta da shetin problemalar jetip-artylady.

Munda klýb úıi joqtyǵynan jastar bos ýaqyttaryn qaıda ótkizerin bilmeı dal. Aýyl­ishi­lik, aýdanǵa qaty­naı­tyn joldardyń jaıy syn kótermeıdy. Sapaly aýyz sýǵa zárýlik basym. Birinshi kezek­te sheshimin tabýy tıis osyn­daı áleýmettik máseleler tur­ǵyndardy kóp jyldan beri tol­ǵandyryp kelse, endi oǵan taǵy bir «bas aýrýy» qosylyp otyr. «Egemen Qazaqstannyń» til­shiler qosynyna arnaıy kel­gen bastamashyl toptyń sha­­ǵym hatymen tanysyp shyq­t­yq. Onda qazaq aýyldaryna tán janaıǵaı baıandalypty. «2014 jyly aýyl irgesinen «Áýlıe Gold Maınıng» kompanııasy altyn óndiretin ken ornyn ashqaly ekologııalyq jaǵdaı ýshyǵyp ketti. Onyń aqyry qaterli keselderdiń, adam óliminiń kóbeıýine soq­tyryp otyr. Qıyrshyq tas­tar­dy zańsyz qazyp, tasymal­daý faktileri birneshe ret tirkel­genimen, esh shara qoldanylar emes. Iri kólemdegi mundaı ta­lan-tarajdarǵa qashan tos­qaýyl qoıylary belgisiz. Aýyr salmaqty tirkemeli kó­lik­­­ter joldardy jaramsyz etip tas­tady», delingen hatta.

Qulsary áýlıe jerlengen oba mańynan tabylǵan altyn qo­rynyń jalpy aýmaǵy 400 gek­tarǵa jýyq. Jer qoınaýyn barlaý, zertteý jumystary ót­­ken ǵasyrdyń ortasynan bas­­talyp, quramynda adam aǵ­zasyna qaterli ýran, taǵy bas­qa aýyr metaldar bolǵandyq­tan, ıgerilmegen kúıi qalǵan bo­la­tyn. Alaıda reseılik «Maınıng Solıýshıns» kom­panııa­synyń «Áýlıe Gold Maı­nıng» jáne «Geobaıt Info» dep atalatyn enshiles kásip­oryndary 2002 jyly atal­­ǵan aýmaqty zertteýge ruq­­­sattama qujattaryn al­ǵan. Osydan bes jyl buryn taý-ken zaýytynyń alǵashqy qada­sy qaǵylǵanda turǵyn­dar qatty alańdaýshylyq bildi­­rip, kóńilderindegi kúdikti ja­sy­ryp qala almady. Baǵ­darlama­­nyń júzege asyrylýy­na úzil­di-kesildi qarsy bolyp, quzyrly organdar, kom­pa­nııa ókil­deri­niń qatysýy­men birneshe ret qoǵamdyq tyńdalym uıym­dastyrylǵan. Aýyl ımamy Erǵalı Oraza­lın­niń «Osy mańaıda sibir jarasymen aýyrǵan maldar­dyń óleksesi kómilgen arnaıy oryn bar. Ol jerden qazba baılyq tabylsa, ne is­teı­sizder? Qorshaǵan orta­ǵa nuqsan kelse, kim jaýap beredi?» degen suraǵyna «eko­lo­gııalyq, ekonomıkalyq, qu­qyq­tyq saraptamalar júrgi­zil­­gen. Bári talapqa saı bolady. Alańdaýǵa esh negiz joq. Alynǵan tabystyń bir bó­li­gi jergilikti jerlerdiń áleý­mettik muń-muqtajdaryn sheshýge baǵyttalady. Zertteý sha­ralaryna 100 mıllıon teń­ge jumsalyp, 20 tonna altyn qory anyqtaldy. О́ńirde tús­ti metallýrgııany damytyp, salaǵa ınvestısııa quıatyn bo­la­myz» degen jaýapqa aýyl­dyń aqkóńil, ańqaý adamdary ımandaı senip, ortaq mámilege kelip tarasqan. Qazir taýdaı ýádeniń aıaǵy qyldaı bolyp, qaǵaz betinde qalǵan. Oǵan tómende toqtalamyz.

Fırmanyń kezeń-kezeńmen atqaratyn jumys kestesi óte aýqymdy. Jobalyq quny 2,7 mıll­ıard teńgeni quraıtyn ón­­diristik altyn kenishi al­ǵash­qy besjyldyqtyń Indýst­rııalandyrý kartasyna engizi­lip, 600 myń tonna ónim óndirý, tolyq qýatynda iske kiriskende 350 jańa jumys ornyn qurý belgilengen. Alaıda altyn aralas topyraqty ekshep, óńdeıtin keshenniń ekonomıkalyq-áleý­met­tik mańyzynyń bulaq­tyq­tar úshin kók tıyn quny qal­maǵan tárizdi. Arada 4 jyl­ǵa jýyq ýaqyt ótkenine qa­ra­mas­tan turǵyndardyń ómir sapasy jaqsarýdyń ornyna, kerisinshe, tómendep ba­ra­dy. Ekijaqty kelisimshart­ta kór­setilgen talaptar to­lyq oryn­dalmaǵandyqtan jańa túıt­kildi máseleler qorda­lanyp, óndiris ornynan paıda emes, zardap shegip otyrǵan jurtshylyqtyń oryndy ashý-yzasyn týdyryp, onyń sońy bastamashyldyq top qurýǵa soqtyrǵan. Onyń jetekshisi Bolat Beısenbaevtyń aıtýynsha, ázirge jobanyń qamtyǵan aýmaǵy – 3-5 sharshy shaqyrym. Ke­le­shekte 25 shaqyrym aýmaq qazylyp, ónim 14 metr tereń­­dikte ashyq ádispen óndiril­se, jaǵdaıdyń odan ári músh­kil­dene túseri anyq. Eń soraqysy, eldi mekendi aýrý men ólim-ji­tim jaılap barady. Sońǵy 3 jylda shaǵyn eldi mekende 30 aýyldasymyz dúnıe sal­dy. Aralarynda órimdeı jas­tar da, obyr aýrýyna shal­dyqqandar da bar. Munyń bári radıasııanyń taralýy kesi­rinen. Topyraq pen sý qura­mynda ýly zattardyń normadan asyp ketkenin aıǵaqtaıtyn qujattar qolymyzda bar. Bu­ǵan deıin el-jurt qaterli isik­tiń, júrek-qan tamyrlary aýrýlarynyń ne ekenin bil­meıtin. Endi kúrt ósip ket­ti, deıdi ol ashynǵan únmen. Kel­tirilgen derekter boıynsha sońǵy 10 aıda 5 adam kóz jum­sa, ekeýi onkologııalyq dertten qaıtys bolǵan. Jalpy, Qyzyl­jar – qaterli isik boıyn­sha eli­­mizde aldyńǵy orynda. Onyń ishinde qaýipti dert Esil aýdanynda da keńinen ta­ral­ǵan. «Sońǵy 1,5 jylda 18 adam shetinedi. Olardyń jeteýi kenishte eńbek etken. Aıaq-qol­dary balǵadaı, tepse temir úzetin azamattar edi. Buryn yńqyl-syńqylyn esti­gen emespiz. Sýdyń sapasy bu­ryn­­ǵydan da nasharlap ketti. О́tken ǵasyrda qazylǵan qudyq sýyn tutynamyz. Ydystyń túbinde eki elideı tunba qala­dy. Altyndy tazalaý úshin natrıı sıanıı sııaqty hımııalyq qosyndylar paıdalanylatyn kórinedi. Onyń aýamen taralyp jatpasyna kim kepil? Aýdan aýmaǵy arqyly tabıǵı ý­­ran beldeýi ótetinin eshkim eskergisi kelmeıdi. Altyn bar jerde ýran bolatyny esh­qan­daı qupııa emes. Bizden konser­va­sııalanǵan ýran ken oryndary da alys emes. Kezinde Semeı polıgony jaıly ashy shyndyqtardy búrkemelep kelgen joq pa? Eles qusap kezgen jaısyz aqparattar el ishin alataıdaı dúrliktirip bitti. Jol jóndeledi, tirshilik nári jetkiziledi degen ýádeler jyl saıyn qaıtalanady. Ata-baba qonysynan kóshkende qaıda baramyz? Basqa jaqqa qonys aýdarýǵa kóbi qaýqarsyz. Al­paýyt ınvestor kelgeli tir­li­gimizden qut-bereke qash­ty. Kún­diz kúlkiden, túnde uı­qy­­dan aıryldyq. Altynnyń or­­ta­synda otyryp kórgen kúni­miz osy», deıdi aýyldyń ba­ıyr­ǵy turǵyndary.

Quzyrly organdar bul ýájdermen keliskisi joq. Den­saýlyq saqtaý basqarmasy jáne Taýarlar men kórseti­le­tin qyzmetterdiń sapasy men qaýipsizdigin baqylaý de­par­tamentiniń jetekshileri ra­dıasııalyq fon deńgeıi qalypty ekenin, tekserister nátıjesinde standartqa saı kelmeıtin synamalar anyq­tal­maǵanyn alǵa tartady. Olar­dyń statıstıkalyq máli­­metterine qansha qulaq asqy­­myz kelse de, sene qoıý qıyn. «Arqada qys jaıly bol­sa arqar aýyp nesi bar?» demek­shi, tórt túlik malyn ósirip, bala-shaǵa nápaqasyn aıyryp otyrǵan turǵyndar esh negiz­siz emen esikterdi qaǵyp, tabal­dyryǵyn tozdyrmaıtyn shyǵar? Eldi mekender men bala­larynyń bolashaǵyna, taǵ­dyryna alańdaǵandyqtan respýbıkalyq vedomostvolarǵa deıin dabyl qaǵýyn qasaqana jasalyp otyrǵan áreketke balaýshylar da joq emes. Múıizi qaraǵaıdaı basshylardyń BAQ ókilderimen ótkizgen brı­fıng­te «Bar gáp aýyl turǵyn­darynyń sý qubyryn ótkizip berý­di surap otyrǵanynda. Ekinshi, jol salyp berýdi su­raı­dy. Osylardy tezdetý úshin ádeıi osyndaı áreketke baryp otyr» dep aqıqat aýylynan alshaq ketýi «jany ashymastyń qasynda basy aýyrmastyń» qyly­ǵyn kórsetse kerek. Olar­dyń «Bulaq aýyldyq okrýgi bo­ıyn­sha onkolog dárigerdiń dıspan­serlik esebinde ósim joq. 2016 jyly – 9, 2017 jyly – 8, 2018 jyly– 9, 2019 jy­ly 5 adam qaıtys bolǵan. Jal­py ólim-jitimniń ósýi baı­qal­ǵanymen, qaterli isik kór­set­kishi turaqty» deýi mal sana­ǵyn júrgizgendeı áser qaldyrady.

Zaýyttyń óz jumysyn toq­­tat­qan kezderi de bolypty. Onyń bir syry joǵary teh­no­logııalyq qural-jabdyq­tardy ornalastyra almaýyna tireletin syńaıly. О́z ju­mysyn osylaısha eski yrǵaq­pen jalǵastyra beretin bolsa, jerasty sýyna sińgen zııan­dy qaldyqtardyń kórshi aýyl­darǵa da taralyp ketýi ǵajap emes. Onyń ústine tehnıkalyq qaýip­sizdik erejeleri jıi buzy­lady. Shıkizat saqtaı­tyn ydystar talapqa saı emes. Kenishte búginde 110 adam eń­bek etse, 17-i ǵana – jer­gi­likti turǵyndar. Qara­jat ta­bý­dyń basqa amaly qal­ma­ǵan­­dyqtan kezinde osynda ju­mysqa ornalasqan bulaq­tyq­tar qatary qazir sırep qal­ǵan. Densaýlyǵy syr bere bastaǵannan keıin ketýge májbúr bolǵandardyń sany az emes. Solardyń biri – Tilek­tes Esjanov. «Aýylda shırek ǵasyrǵa jýyq jastar kóńil kóteretin, demalatyn oryn joq. Jany ashysa, kompanııa bes jylda bir mádenıet úıin salyp berer edi. Oılaıtyndary – tek óz qamy», deıdi ol.

Túrli deńgeıdegi quzyrly m­e­kemelerge joldanǵan ujym­dyq aryz-shaǵymdardyń biri aımaq basshysy Qumar Aq­saqalovqa baǵyttalǵannan keıin seń qozǵala bastaǵan tárizdi. Aýdan ákimi Altynbek Abdollaevtyń sózine sensek, top­tyq sý qubyry Bulaq aýy­ly­na 2022-2025 jyldarǵa qaraı jetetin kórinedi. Bul oryn­dalatyn meje me, álde «týmaǵan balaǵa kóılek pishý» sekildi syrǵytpa jaýap pa, ony ýaqyt kórsetedi. Al «altyn kórse perishte joldan taıa­dy­nyń» kerin keltirip otyrǵan shetel­dik alpaýyt kompanııa bas­shylyǵy ázirge únsiz. Álip­tiń artyn baǵýlaryna qara­ǵanda ne oılaǵandary belgisiz.

Soltústik Qazaqstan oblysy,

Esil aýdany