Ekologııa • 20 Jeltoqsan, 2019

О́skemenniń ókpesi

606 retkórsetildi

Jaqynda búkil áleýmettik jelilerde óskemendik oqýshynyń ákesi túsirgen beıne jeldeı júıtkip, el arasyna lezde tarap ketken edi. «Ákem ekeýmiz taza aýa jutýǵa qala syrtyna keldik. Qala gazǵa tolyp tur. Eki murja ǵana kórinedi» deıdi ol qara tútin qushaǵyna oranǵan qalany kórsetip. Shynyn aıtqanda, bul beıneni kórip alystaǵy jurt «sumdyq» dep jaǵalaryn ustasa, keıbireýler «bul tuman aralasqan tútin ǵoı. Onda turǵan eshteńe joq» dep jaýyrdy jaba toqyǵysy kelse, biz «shynymen de osy qalada turyp jatyrmyz ba, qalaısha turyp jatyrmyz?» degen jaýaby joq saýaldardy óz-ózimizge qoıýǵa májbúr boldyq.

Komıtet tóraǵasy nege keldi?

Bir qýantarlyǵy, oqýshynyń О́skemen­niń múshkil hálin kórsetken beınesi Nur-Sultandaǵy shendilerge de jetipti. So­dan da bolar, oblys ortalyǵyndaǵy ekolo­gııalyq jaǵdaıdy óz kózimen kórýge Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstr­ligi Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıtetiniń tóraǵasy Zulfuhar Joldasov arnaıy kelip, qaladaǵy qorshaǵan ortaǵa jaýapty mekeme ókilderimen, ekologtarmen kezdesti. Shahar turǵyndaryn elorda tórinen kelgen komıtet tóraǵasynyń sa­pary «Mınıstrlikten adam kelse, onda bir nátıje shyǵatyn boldy ǵoı» dep úmit­tendirip, bir sát qýantqanymen, mınıstrlik ókiliniń qarapaıym halyqpen jeke kez­desip, usynys-pikirlerin tyńdaýǵa ýaqyt tappaǵany kóńilderin páseıtip tastaǵany da ras. Desek te komıtet tóraǵasynyń myna bir sózi óndiristi shahar turǵyndarynyń kóńilinde az da bolsyn úmit otyn tutatqany anyq. «Qala qazanshuńqyrda ornalasqan. Aýadaǵy zııandy zattardyń ásirese jelsiz kúnderi jınalyp qalatynyn da bilemiz. Turǵyndardyń janaıqaıyn túsinip otyrmyz. Qalada qolaısyz meteo jaǵdaı (QMJ) oryn alǵan kezde kásiporyndar óndiris kólemin azaıtýy kerek. Ekologııa mınıstrligine aýa sapasy kórsetkishteri saǵat saıyn berilip otyrmaıtyndyqtan, bul máseleni baqylaýda ustaý múmkin emes. Bar úmitimiz – aldaǵy jyldary qabyldanatyn jańa Ekologııalyq kodekste.

Jańa zań birinshi sanatqa ja­tatyn barlyq óndiristik ká­sip­oryndarǵa (О́skemen qala­synda olardyń sany – 28) av­tomattandyrylǵan monıtorıng júıesin engizýdi mindetteıdi. Sonyń nátıjesinde ekologtar­ za­ýyt jumystaryn onlaın reji­minde baqylap qana qoı­maı, aýaǵa bólingen zııandy zattar kórsetkishin de kóre alatyn bolady. Parlament taǵy bir mańyzdy zańdy bekitedi degen senimdemiz. 2021 jyldan bastap óndiristik kásiporyndar tólep kele jatqan emıssııalardyń 100 paıyzy ekologııalyq ahýaldy jaqsartýǵa baǵyttalsa, aýany tazartý qurylǵylaryn ornatý sharalary nazarǵa alynady» deıdi Zulfuhar Joldasov.

Densaýlyqtaryna naqty qan­daı zııany tıip jatqanyn bilmese de, óskemendikterdiń kópshiliginiń qulaǵy úırengen, jalpaq tilde «NMÝ» (neblagoprııatnoe meteo­ýslovıe) dep atalatyn termın bar. Qazaqshasy – QMJ (qolaısyz meteojaǵdaı). Túsinikti tilmen aıtsaq, bul qalada jel soqpaı, aýaǵa zııandy qaldyqtardyń jı­nalyp, О́skemenniń ókpesi qy­sylatyn, turǵyndardyń deg­biri qashatyn ýaqyt. Shahar tur­ǵyndary «Mundaı kúnderi dalada az júrý kerek. Ásirese bala-sha­ǵa men úlken kisilerdi syrtqa shyǵarmaǵan jón» dese, taǵy biri «Mundaı kúnderi sút ishý kerek, azdap, qasyqtap ashy sýdan alyp júrgenniń artyǵy joq» dep jatady. Qysqasy, el arasyn­da osyndaı ázil-shyny aralas áńgime kóp. О́ske­menniń aýasyn qadaǵalaýmen aınalysatyn «Qazgıdromet» res­pýblıkalyq memlekettik ká­sip­ornynyń oblystyq fılıaly qyzmetkerleriniń aıtýynsha, jaı kúnderi de, QMJ bolǵan kúnderi de aýaǵa qalqyma bólshekter (shań), kúkirt dıoksıdi, kúkirtti sý­­te­gi, kómirtegi oksıdi, azot dıok­sıdi, fenol, ftorly sýtek, hlor, hlor­ly sýtek, formaldegıd, kúkirt qyshqyly, kúshánniń anyq­­tal­maǵan qosyndysy, benz(a)pıren sekildi zııandy zattar aýaǵa shy­ǵady. «Qalada jel soqpasa zııandy qaldyqtar bir jerge jınalyp qalady. Al QMJ-ǵa kelsek, 2017 jyly 84, 2018 jyly 63 kún QMJ tirkeldi. 2018 jyly qań­tar aıynda 20 kún QMJ boldy. 2017 jyly 424, 2018 jyly 1530, bıyl bir ret joǵary lastaný faktisi tirkeldi. Joǵary lastaný anyqtalǵan jaǵdaıda tıisti organdardy habardar etemiz. Atmosferadaǵy aýanyń lastaný ındeksi boıynsha 2017 jáne 2018 jyldary О́skemen elimizdegi 40-tan astam qalanyń ishinde 2-oryndy ıelendi» deıdi oblystyq fılıaldyń ınjener-hımıgi Nadııa Ǵafýrova.

Qolaısyz meteojaǵdaı kezinde ne isteý qajet?

О́zimiz de osy qalanyń turǵy­nymyz, aýasyn jutyp, sýyn iship júrmiz. QMJ bolǵan kúnderi qalanyń tumandanyp, bozaryp, kógiljim tartyp ketetinin ań­ǵaramyz. Kómirdiń ısine keliń­kireıtin bir ıistiń murynǵa kele­tinin de sezemiz. Biraq munyń ne ıis ekenin, kúkirt dıoksıdi me, kó­mirtegi oksıdi me, azot dıoksıdi me, bir sózben aıtqanda, qandaı zııandy zat ekenin bilmeımiz. Sha­har turǵyndarynyń kópshiligi óz­deriniń qandaı aýamen (durysy, las aýamen) tynystap júrgeninen beıhabar. Al «Qazgıdromet» pen oblystyq Tótenshe jaǵdaılar de­partamenti «Osyndaı kúni osyndaı dárejeli QMJ kútiledi, ol osyndaı kúnnen osyndaı kún­ge deıin saqtalady» degen máli­met­ti ózderiniń resmı saıtynda ja­rııalaýdan aspaı júr ázirge. Qala turǵyndary QMJ týraly shynaıy aqparattyń, mundaı kún­deri halyqtyń ne isteý ke­rek­tigi jaıyndaǵy belgili bir nus­qaýlyqtyń joqtyǵyna nalıdy. «О́ndiristi ólke deıdi. Onda nege óndirisi sharyqtaǵan sheteldegi memleketterde mundaı problema joq? Problema bar bolsa, qa­laı sheshýde? «Burynnan solaı bolǵan. Jel bolmaǵan soń baıqaldy» deıdi. Bar úmitimiz jel boldy ma? Onda bılikke úmit artpaı, baqsylardy jınaıyq, jel shaqyrsyn! Tunshyǵyp ólemiz be, áıtpese. «Zaýyttar jabylsyn» degen eshkim joq! «Eldiń muqtajy eskerilsin» deıdi jurt. О́ndiristi óńir ortalyǵynda «kómeıdiń kúıýi» (ojog gortanı), hımııalyq ýlaný (hımıcheskoe otravlenıe) sekildi, taǵy basqa da medısınalyq sımp­tomdar bolatynynyń moıyn­dalýyn, ondaı jaǵdaı oryn al­ǵanda resmı túrde ýaqytsha ju­mysqa jaramsyz dep tanylyp, dári-dármekke ketetin shyǵynnyń ótelýin, óndiris oshaqtary tara­pynan ekologııalyq ótemniń bo­lýyn suraıdy jurt. Jaısyz meteojaǵdaı (NMÝ) jóninde ne­ge aldyn ala turaqty túrde habarlandyrylmaıdy? Nege oǵan baı­lanysty halyqqa túsindirý jumystary júrgizilmeıdi? Nege JMO (NMÝ) bolǵan kezde dál sol kezeńdegi onkologııalyq keselder, óńesh aýrýlary, túsik tastaý, taǵy basqa da kórsetkishter bólek saraptalmaıdy, nege ol týraly shynaıy aqparat berilmeıdi» dep ashynady jurt» deıdi óskemendik qoǵam belsendisi Aıda Jabaǵıeva.

Ekologııa taqyrybyn únemi kó­terip júretin óskemendik bloger Aleksandra Osıpova qaladaǵy aýaǵa zııandy qaldyqtar shyǵaryp otyrǵan kásiporyndar turǵyndar al­dyndaǵy jaýapkershilikti to­lyq sezinbeı otyrǵanyn aıtady. «Sheneýnikterdiń, zaýyt bas­shylarynyń esepterine qarasań, qalada bári jaqsy, bári keremet se­kildi. Alaıda aqparattyq ashyq­tyq joq. Jaqynda tań atpaı WhatsApp jelisi arqyly «Tezirek terezelerińizdi jabyńyzdar. ÚMZ-de apat» degen aqparat qala tur­ǵyndary arasynda lezde tarady. Resmı aqparat zaýyt tarapy­nan tús aýa áreń shyqty. Jumysshylarǵa ne bolǵanyn naqty bile almaı otyr­myz. Eshqandaı zertteý joq. Turǵyndar kimge senerin bilmeıdi qazir. Statıstıka, málimet degen jaqsy ǵoı. Biraq qala turǵyndary ózde­rin qolaısyz sezinýde. Áleý­met­tik jelide belsendi bolǵandyq­tan maǵan osy máselemen habarlasatyn turǵyndar kóp. Kún ótken saıyn olardyń sany kóbeıip barady. «Osyndaı kúni NMÝ» degen aqparatty oqımyz. Biraq ne isteýdi, qandaı áreketter jasaý, qalaı saqtaný keregin bilmeımiz. «Osylaı júre berińizder, jel soǵýyn kútińizder» deıdi. Shynaıy aqparat joq bolǵannan keıin, jaýapkershilik te joq. Respýblıka, oblys bıýdjetin tolyqtyryp otyrǵan qanshama iri kásiporyn bir qalaǵa shoǵyrlanǵan. Nege olar turǵyndardyń jaǵdaıyn, densaýlyǵyn oılamaıdy? Solar­dyń kesirinen densaýlyǵyna zııan kelip jatqan turǵyndar durys emhanalarda emdelýge laıyq emes pe? Sıfr bir bólek, adamdardyń densaýlyǵy bir bólek. Osyny esten shyǵarmaıyq» degen qoǵam belsendisi qalanyń ekologııalyq máselelerine qatysty beıbit mı­tıng ótkizeıik dep О́skemen ákim­digine 15 ret hat jazǵanymen, 15 márte ruqsat etilmegenin jetkizdi. «Ákimdik mıtıng ótkizgisi kelmese, qoǵamdyq tyńdaý uıymdastyryp, eldiń pikirin tyńdasa jaqsy bolar edi. Bıyl kóktemde oblysqa jumys saparymen kelgen Prezı­dentimiz Qasym-Jomart Toqaev Shyǵys Qazaqstandaǵy ekolo­gııalyq jaǵdaıdy jaqsartý úshin keshendi jospar ázirleýdi tap­syrǵan bolatyn. Máselen, óz basym osy keshendi jospardy kórgim keledi. Tıisti usynys-pikirlerdi aıtqymyz keledi» deıdi ol.

Qaldyq qoımalary qala ishinde bolmaýy tıis

Shahardaǵy ekologtardyń, aýaǵa zııandy qaldyqtar shyǵa­ra­tyn kásiporyndardyń máli­met­terine súıensek, О́ske­menniń jeri men kógine jylyna 50 myń tonna shamasynda shyǵaryndylar jiberiledi. Bul – tek resmı málimet, ábden kúzelip-túzelip ba­ryp quzyrly organdarǵa usy­nylatyn aqparat. Muny kásip­oryndardyń óz­deri de jasyrmaıdy. «1997 jyly «Qazsınktiń» jyldyq shyǵaryndylarynyń kólemi 54 myń tonna shamasynda bolatyn. Qorshaǵan ortany qor­ǵaýǵa baǵyttalǵan aýqymdy sha­­ralardyń nátıjesinde qazir bul kórsetkish 27 myń tonnaǵa tómendedi. Buryndary bizdiń ká­sip­orynnyń aýaǵa zııandy qal­dyqtardy shyǵarýdaǵy úlesi jalpy kórsetkishtiń 80 paıyzyn quraıtyn, qazir 50 paıyz» degen-di «Qazsınk» JShS bas ekology Qaztaı Tákeev komıtet tóraǵasynyń aldynda sóılegen sózinde. Al ekolog, D.Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan mem­lekettik tehnıkalyq ýnıver­sı­tetine qarasty «VERITAS» or­­­ta­­ly­ǵynyń aǵa ǵylymı qyz­met­­keri Dáýlet Asanov jer úı­ler, kólikter men shahardaǵy esh­qaıda esep tapsyrmaıtyn usaq kásiporyndardy qo­sa alǵanda, qalanyń aýa ke­ńis­tigine shamamen jylyna 100 myń tonnaǵa jýyq shy­ǵa­ryndylar jiberiletinin aı­tady. Ekologtiń pikirinshe, qazir qaladaǵy iri óndiris oryndary shyǵaryndylardy birtindep azaıtqanymen, jy­lý ortalyqtary kerisinshe onyń ornyn toltyryp, aýaǵa shyǵatyn zııandy zattar kó­lemin bildirtpeı ulǵaıtyp jatyr. «О́skemen jylý elektr ortalyǵy kómir tutyný kólemin ulǵaıtyp, qýatyn odan ári arttyrý úshin jańa qazandyq turǵyzbaq. Munyń ekologııaǵa áseri joq deısiz be? Eger ekin­shi jylý or­ta­lyǵy salynsa, masqaranyń kó­kesi sonda bolady. Qala múlde tunshyǵady. ÚMZ (Úlbi metallýrgııa zaýyty) qazir úndemeı ǵana qalanyń shetindegi ózderiniń qaldyq qoımalaryn ulǵaıtyp jatyr. Qalanyń irgesinde osyndaı zııandy, qaýipti qaldyqtar saq­talatynyn turǵyndar durys bilmeıdi. Zaýyt basshylyǵy esep bergende «biz óte qaýipsiz ká­siporynbyz» deıdi. Munyń bári jalǵan. О́skemenniń ekologııasy týraly sóz bolsa, eldiń bári «Qazsınkti» esekke teris mingizip, ki­nálaı jóneledi. Al ÚMZ sekildi kásiporyndar osyny paıdalanyp, óz jumystaryn júrgize beredi. Esterińizde bolsa, bes-alty jyl buryn «Qazsınk» ózderindegi qaldyq qoımasyn keńeıtpek bolǵanda turǵyndar qarsylyq tanytty. Sol kezde olar halyq pikirin eskerip, burynǵy Semeı polıgony aýmaǵyna jańadan qoıma salyp, qaldyqtardy sonda áketti. ÚMZ muny istemeı otyr. TMK da (Tıtan-magnıı kombınaty) qaldyqtar saqtalatyn qoımalarynyń kólemin ul­ǵaıtyp jatyr. Talap bárine ortaq. ÚMZ men TMK «Qazsınk» sekildi qoımalaryn Semeı polıgony aýmaǵyna aparyp salsyn. Mundaı qaýipti zattar qaladan aýlaq jerde saqtalýy kerek qoı» deıdi ekolog.

Dárigerler ne deıdi?

Joǵaryda qala turǵyndary óz densaýlyqtaryna alańdaıtyn­daryn aıttyq. Bul rette dári­gerler ne deıdi? Ázirge aq halat­tylar eshteńe ashyp aıtqysy kel­meıdi. Bálkim aıtqysy kelse de, aıtqyzdyrmaıdy. «Ásirese qar nemese jańbyr jaýǵan kezderi QMJ bolǵanda aýadaǵy zııandy zattar bir-birimen qosylyp, adam densaýlyǵyna keri áserin tı­gizýi ábden múmkin. Turǵyndar osyǵan shaǵymdansa kerek. Al bizdiń dárigerler «Tizimde mun­daı aýrý joq» deıdi. Mine, paro­doks» deıdi belgili ekolog, «Ekologııalyq qaýipsizdik orta­lyǵy» JShS dırektory Gennadıı Koreshkov.

Dárigerler eshteńe ashyp aıt­pasa da, biz óńirdegi aq halatty jandardyń jumysyn úıles­tiretin, qadaǵalaý jasaıtyn ob­lystyq Densaýlyq saqtaý bas­qar­masyna habarlastyq. «О́ske­men qala­syndaǵy 2014-2018 jyldar­daǵy aýrýshańdyq kórsetkishterine kel­sek, jalpy syrqattaný 9,2, tynys alý jol­darynyń aýrýlary 8,5 paıyzǵa ósti. О́skemendegi ekologııalyq jaǵdaıdyń nashar­laýy­men osy úrdistiń sebep-sal­darlyq baılanysy týraly naqty aıtý múmkin emes. Qazirgi ýaqyt­ta densaýlyq saqtaý salasynda azamattar densaýlyǵynyń jaı-kúıin eko­lo­gııalyq sıpattamalar men eko­logııalyq ózgerister negizinde baǵa­laý krıterııleri joq. Dári­gerler dıagnozdy «aýrýlardy halyq­aralyq statıstıkalyq jikteýishke» sáıkes jasaıdy, onda ekologııalyq aýrýlar týraly málimet joq. Sonymen qatar Densaýlyq saqtaý mınıstrligi bekitken qujattamanyń býhgal­terlik jáne eseptilik nysanda­rynda (ıaǵnı densaýlyq saqtaý­dyń resmı statıstıkasynda) eko­logııalyq problemalarǵa baı­lanysty dıagnozdar men aýrý deń­­geıleri týraly málimetter joq. Bul shynaıy taldaý júr­gi­zýdi jáne kór­setilgen problema­nyń kólemin baǵalaýdy qıyn­datady. 2020 jyly oblysta adam densaýlyǵyna áserin tıgizetin óndiris faktorlaryn zertteý jos­parlanýda. Zertteý barysynda aýa, sý, jer quramy jáne tur­­­­ǵylyqty halyqtan qosymsha sarap­tama alynady. Sońynan bárin jınaqtap, saraptama júr­giziledi» delingen atalǵan bas­qarmanyń bizge joldaǵan máli­metinde.

Túıin

Qazaqtyń kórnekti aqyny Júr­sin Er­man aǵamyzdyń О́skemenge arna­ǵan bir óleńinde:  

Bir tylsym bar sekildi shıpańda da,

Kózimdi kireýkelep uıqy, aldama.

Esimdi eseńgirep jıyp turmyn,

Taýyp ber tarıhymdy, tıtan qala!

– dep keletin shýmaqtar bar edi.

Sońǵy shýmaqty О́skemenniń eko­logııalyq jaǵdaıyna qaraı bura aıt­saq, qala turǵyndary «Qaı­taryp ber densaýlyǵymdy, tı­tan qala» dep ishten tynyp júr­gen shyǵar...

Joǵarydaǵy keltirilgen derekter, ekologtardyń janaıqaıy О́skemenniń ókpesi jyldan-jyl­ǵa qysylyp bara jatqanyn aı­ǵaq­tasa kerek. О́skemen tur­ǵyn­da­rynyń da bul ahýalǵa ókpe­si qara qazandaı...  

Shyǵys Qazaqstan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Beıqamdyqqa jol berilmeýi kerek

Rýhanııat • Keshe

Koronavırýssyz Qostanaı

Aımaqtar • Keshe

Kúrish eksportyna kedergi joq

Aımaqtar • Keshe

Álem únemdele bastady

Álem • Keshe

Uqsas jańalyqtar