Qoǵam • 20 Jeltoqsan, 2019

Kóksheniń kórki kózqurtyna aınaldy

211 retkórsetildi

Kókshetaý ormanymen kórikti. Býrabaıdyń baýraıyndaǵy Meńireýdiń ıt tumsyǵy ótpeıtin qalyń ormany óz aldyna, Zerendidegi Qoshqarbaı taýynyń eteginen kókteı kómkergen orman silemi Kishi Túkti men Úlken Túktiniń qalyń jynysyna ulasady. Máńgi jasyl qaraǵaılar men qoldyń salasyndaı qaıyńdar, tamasha tabıǵattyń tamyljyǵan sýreti kóz arbaıdy-aq.

Sońǵy jyldary ormannyń jaýy kóbeıdi. Tabıǵatta apat qana emes, aıaýdy bilmeıtin ash­kóz adamdar az emes. Bal­tasyn sap­taǵan «batyrashtar» áldeneshe jyl kóshetten kór­keıip ósetin aǵash ataýlynyń shybyn janyn shyrqyratýda. Aqmola oblysynda 383,839 gektar orman alqaby bar. Ný jynystyń 695 gektary jeke menshiktiń qolynda. Osy oraıda túsinbestik týyndap, talaı másele kóterilgen.

– Qyryq jyl ǵumyrym ormanda ótti, – deıdi baıyrǵy or­manshy Shabdan Toqmýrzın, – keıingi tártip boıynsha ormandy qyryq jyl jalǵa berý meniń aqylyma syımaıdy. Eger shirigenin kesip, búlingenin otaý kerek bolsa, bul sharýany eń aldymen jergilikti orman sha­rýashylyǵy atqarýy tıis. Sa­nıtarlyq kesýden túsetin qarajat sol ormanǵa ıe bolyp otyrǵan, tabıǵat apatynan qorǵaıtyn, ury-qarynyń jolyna tosqaýyl qoıatyn orman­shylardyń materıaldyq-tehnı­kalyq bazasyn jaqsartýǵa jum­salýy kerek. Jeke menshikke be­­rý­diń ne qajeti bar? Bar ju­mys­­ty atqaryp otyrǵan orman sha­rýa­shylyqtary ǵoı.

Bul óz aldyna jeke taqy­ryp. Biz qaýzap otyrǵan jaı – or­man men jabaıy jan-ja­nýarǵa qaýiptiń kóbeıgeni. Ob­lystyq tabıǵı resýrstar men tabıǵatty retteý bas­qarma­sy­na 13 memlekettik orman sharýa­shy­lyǵy qaraıdy. Sondaı-aq óńir­de úsh memlekettik ulttyq tabıǵı parki, Qorǵaljyn mem­lekettik tabıǵı parki, San­dyq­taý oqý-óndiristik orman sha­rýa­shylyǵy, «Jasyl aımaq» mem­lekettik kásiporny tárizdi mekemeler bar. Osy mekemelerdiń barlyǵy tabıǵattyń en tegin baı­ly­ǵyn qysy-jazy kirpik qaq­paı qaraýyldaǵanymen, zań bu­zýshy­lardyń qarasy áli seıil­meı tur.

– Bıyl zańsyz 900,434 tekshe metr aǵash kesilgen 49 oqıǵa boldy. Ormandy oısyratyp ota­ǵan 32 oqıǵany ınspektor­lar anyqtady, – deıdi orman sharýashylyǵy jáne janýar­lar dúnıesi ınspeksııasy basshy­synyń orynbasary Nyǵ­met Qaýashev. – Osy oqı­ǵalarǵa qa­tysty barlyq isterdiń mate­rıal­dary ishki ister organdaryna tap­syrylyp, qylmystyq is qozǵaldy.

Zańsyz aǵash kesý ótken jylmen salystyrǵanda tórt ese kó­beıipti. Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi ıns­­pek­sııasynyń basshylary jyl boıy turǵyndarmen qoıan-qoltyq jumys isteýde. Ormannyń el qa­zynasy ekenin halyqtyń qu­laǵyna quıyp, kókirek kózin ashý­ǵa tyrysýda. Áıtse de, orman ishinde baltanyń balaýsa qaıyńdy shyrqyrata shapqan daýysy báseńdeýdiń ornyna údep barady. Sonda bul ne?! Ál­de keıbireýler kem-ketikterin jal­pyǵa ortaq halyqtyń qazy­nasy – ormannyń esebinen tol­tyrmaq pa?

– Buryn ormanshy túgil el ishin­degi aqsaqaldar beı-bereket aǵash kestirmeıtin. Aǵash keskendi aıtasyz, ruq­satsyz qamshyǵa sap ta ala almaıtynsyz, – deıdi Zerendi aýdanyndaǵy Qyzylsaıa aýy­lynyń turǵyny Jumabek Zakırın. – Irgedegi Bıiktesin aýylynyń mańaıy qazir typ-tıpyl. Zamanynda ár jerde qa­ıyń shoqtary tunyp turatyn aýyldyń ózi áýel basta ormannyń ortasynda qo­nys tepken. Qazir kóz ushy jetetin jerge deıin aǵash joq. Joldybaı aýylynyń ma­ńaıyndaǵy orman da oısyraı otaldy.

Jalǵyz osy eki aýyl ǵa­na­emes, qanat­tas qonǵan Aqan, Ba­ra­­taı, Ýgolkı eldi meken­de­ri­niń tóńiregi de seldireı suıy­lyp qalǵan. Áne bir jyl­ǵy eko­nomıkalyq qıyndyq kezinde osy aýyldyń azamattary jańa jo­syqty kásip ashty. Ol kásip – balǵyn qaıyńdy baý­daı túsirip, oblys ortalyǵyna apa­­ryp otynǵa satý. El ishinde eki qolyna bir kúrek taba almaı júrgen azamattar aıdalada jatqan batpan quıryqqa kezdeskendeı tura umtylǵanda, syńsyp turǵan ormannyń túte-tútesi shyqty.

Keskeni bylaı tursyn, kók ós­kindi tamyrymen qoparyp qa­zyp alyp jatqandary ne sán?! Tek­seris barysynda 59 aǵash­tyń zańsyz qazylyp alynǵany anyq­talypty. Bul anyqtalǵany ǵa­na, anyq­talmaǵany qanshama de­se­ńizshi. «Otradnensk» orman sha­rýashylyǵynda 514 aǵash kó­sheti zaqymdanǵan. Ma­kınsk qus fabrıkasy úshin sý qubyryn tartý kezinde jer­­diń betki qabaty syrylyp, jas kóshettermen birge qopary­lyp tastalǵan. Bul da jany ashy­mastyqtyń ózegińdi órter ókinishti kórinisi.

Bıyl ormanǵa qııapat qaýip tóndirgen 56 órt oqıǵasy tir­keldi. Munyń da deni adam qoly­men jasalǵanyna shúbá joq. Ras, aragidik naızaǵaıdan dala órtiniń ormanǵa aýysýy­nan da bolǵan kezi bar. О́rt ótken jylmen salystyrǵanda 2,2 esege kóbeıgen. Máselen, «Buırataý» memlekettik ulttyq tabıǵı par­kiniń Ereımentaý fılıalynda óńirdegi eń iri orman órti bolyp, 2,59 gektar alqap janyp ketti.

Oblystyq orman sha­rýa­shy­lyǵy jáne janýarlar dú­nıesi ınspeksııasynyń qyz­­­­metkerleri bıyl 260 ret jos­­parly jáne josparsyz tek­seris júrgizip, birqatar ke­leń­sizdiktiń oryn alyp otyr­ǵanyn anyqtady. Nátı­jesinde 63 eskertý ja­sal­dy. Áıtse de ta­bı­ǵatqa taǵy­lyq azaıyp kete qoıǵan joq. 2019 jyldyń 10 aıynda orman zańnamasynyń 200 márte buzyl­ǵany belgili bolyp otyr. Quqyq buzýshylarǵa 5384,4 myń teńge ákimshilik aıyppul salynǵan.

Oblys kóleminde 160 ańshy­lyq sharýashylyq bar. Onyń 134-i ártúrli menshiktegi 78 uıymǵa bekitilip berilgen. Kúzet­shisi kóp bolǵanymen, ke­leń­siz oqıǵasy da az emes. Bıyl ańshylyq týraly erejeler 145 márte buzylǵany anyqtalǵan. Sóı­tip tabıǵat baılyǵyna suq kózin sala­tyndarǵa 171701 teńge aıyp­­pul salynǵan. Ańshy myl­tyqtary, áldeneshe tuzaq, qaq­pan tárkilengen. Janýarlar ále­mindegi zańnamany óreskel buzǵan 28 fakti tirkelip, 8 qyl­mystyq is qozǵalǵan.

Tamyljyǵan tabıǵat aıasyna qanshalyqty qastandyq jasalyp jatqandyǵyn bir-aq derekpen kóz aldyńyzǵa keltirelik. Janýarlar álemine 1 420 148 375 teńge shyǵyn kel­tirilipti. Endi ne aıtarsyz?..

 

Aqmola oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Almatyda zerthanalar sany artady

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 17:10

Infeksııany qaıdan juqtyrǵany belgisiz

Aımaqtar • Búgin, 16:10

Pálsapa – Bekzat sana

Qazaqstan • Búgin, 15:46

Taldyqorǵannan Taıynshaǵa deıin...

Qazaqstan • Búgin, 14:55

Tegeýrini temirdeı Temirbaev

Qazaqstan • Búgin, 14:26

Karantınde shyrqalǵan ánuran

Qazaqstan • Búgin, 13:16

Samaradan kelgen 57 stýdent baqylaýda

Aımaqtar • Búgin, 12:30

Oralman qasqyr (etnografııalyq áńgime)

Qazaqstan • Búgin, 12:23

Uqsas jańalyqtar