100 • 20 Jeltoqsan, 2019

«Egemenniń» tarıhyn túgendegen eńbek

42 ret kórsetildi

Jýyrda elordadaǵy «Folıant» baspasynan belgili jýrnalıst Tilekqabyl Boranǵalıulynyń «Eńbekshi qazaq» ánderi» kitaby jaryq kórdi.

Kitapqa avtordyń «Egemen Qazaq­stan» gazetiniń ótken ǵa­syr­daǵy tarıhy órnektelgen zert­teýleri engizilip otyr. Bas basylymnyń qalyptasý kezeńderi men qalamgerlerdiń taǵdyryn arqaý etken súbeli eńbek qundy derek­terge negizdelgen. Súbeli  deı­tin sebebimiz, kitapqa engen zertteý maqalalardyń al­dy osydan shırek ǵasyr, sońy on shaqty jyl buryn ábden egjeı-teg­jeıli zerttelip, muraǵat materıaldaryna súıenip jazylǵan, baspasózge jarııalanǵan ári jýrnalıstıkada rezonans týǵyzǵan dúnıeler. Iаǵnı, sol jyldary «Egemende» qyzmet istep júrgen jýrnalıst Tilekqabyl Boranǵalıuly basylymnyń seksen jyldyq mereıtoıy qarsańynda zertteý maqalalarymen gazetke tartý jasaýdy bastap ketedi. Bul jaıynda avtordyń ózi bylaı deıdi: «1989 jyly gazettiń 70 jyldyǵyn toılaǵanda bizdiń nasıhat bólimi mere­kelik arnaýly nómirdi shyǵarýǵa jaýapty bolyp bekitildi. Baıqaǵanym, bu­ǵan deıingi baspasóz zertteýshileri basylym tarıhyn tym saıasattandyryp, túrli kezeńdegi urandy maqalalardy tizýge kóbirek kó­ńil bólinipti. Gazetpen baılanys­ty qyzyqty taǵdyrlar, qýǵyn-súr­ginge ushyraǵan aıaý­ly tulǵalar beınesi áli kómeski eken. Sodan bas­tap gazet shejiresine den qoı­dym».

Gazet shejiresine qyzyǵý­shylyqpen kirisken jýrnalıst Tilekqabyl Boran­ǵalıuly eń aldymen tuńǵysh redaktor Halel Esenbaevtyń esimin qaıtarady. Oǵan deıin «Ushqynnyń» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») tuńǵysh redaktory retinde Támımdar Safıevtiń aty-jóni kórsetilip kelgen edi. T.Boranǵalıuly Ha­lel Esenbaevtyń tuńǵysh redak­tor bolǵanyn muraǵat qujattary ar­qy­ly jan-jaqty dáleldep beredi. Basylymnyń 1920 jyldardaǵy redaktorlary qataryna Bernııaz Kúleev, Muhtar Áýezov, Júsipbek Aımaýy­tov esimderin qosyp, olardyń basylym tarıhyndaǵy oryndaryn anyqtap ári dáleldep berý úshin de avtordyń kóp izdengeni baıqalady.  Oǵan qosa seksen jylda gazetke qol qoıǵan otyz úsh redaktordyń ómirbaıanyn, basqarǵan jyldaryn júıege keltirip, sýretterin taýyp «Egemenge» jarııalatýy jýr­nalıstiń maqsatynyń oryndalǵany ári eńbeginiń janǵany dep túsinemiz.

«Egemen Qazaqstannyń» táýelsizdikke deıin «Ushqyn», «Eńbek týy», «Eńbekshi qazaq», «Eńbekshil qazaq», «Sosıaldy Qazaqstan», «Sosıalıstik Qazaqstan» ataýlarymen shyǵyp turǵany belgili.  Gazettiń sheji­resin baıytýdy, aıaý­ly tul­ǵa­lardyń sińirgen eńbekterin naqtylaýdy maqsat etken jýrnalıst «Eń­bekshi qazaq» ánderi», «Eńbek týyn» kimder kóter­di?», «Eńbekshi qa­zaq» kitap­hanasy», «Bernııaz jáne «Ush­qyn», «Smaǵuldyń jigit­teri»  maqa­lalarynda birdi-ekili tulǵa­lardyń ǵana emes, gazet tarıhynda orny bar bir­qatar jýrnalısterdiń taǵdyryn, sol tustaǵy gazettiń jaǵdaıyn,  iri máde­nı oqıǵalardy, qoǵamnyń beınesin ózine tán stılmen baıandap bergen. Osy jerde kitaptyń atyna suranǵan «Eńbekshi qazaq» ánderi» degen maqalaǵa  azdap aıaldaǵymyz keledi. Mysaly, qazirgi saýatty urpaq ótken ǵasyrda Aleksandr Zataevıch degen bir tulǵanyń qazaq ánderin jınap, «Qazaq halqynyń 1000 áni» degen kitap shyǵarǵanyn bilýi múmkin. Biraq sol kitaptyń qalaı shyq­qany, ánderdi jınaýǵa kimder kómek­teskeni sanamyzda bulyńǵyr desek te bolady.   «Eńbekshi qazaq» ánderi» maqa­lasy arqyly áý degende Zataevıchke kómektesken «Eńbekshi qazaqtyń» qyz­met­kerleri Erǵalı Aldońǵarov, Áb­dirahman Begishev bastaǵan, Sáken, Beıim­bet, Ilııas, Sábıt, Júsipbek qos­taǵan, sondaı-aq Jumash, Amanǵalı, Qusaıyn, Muhamedjan syndy alqaly top ekenine kóz jetkizdik. Bul tizimde ár jyldary «Eńbekshi qazaqta» qyzmet istegen Oraz Jandosov, Janaıdar Sádýaqasov, Qaskeı О́tekın, Temirbek Júrgenov, Sultan Lepesov, Álkeı Marǵulan, Qusaıyn Núkın esimderi taǵy bar. Ult zııalylary qazaqtyń sán-saltanaty kelisken dástúrli ánin keleshekke tabystaý úshin jumystan tys ýaqytta mamyrlatyp, qońyrlatyp án salyp, tanymal óner zertteýshisimen tize qosyp eńbektengeni qandaı ǵanıbet. Bul azamattardyń árqaısysy da Zataevıchke tel avtor bolyp, áýen marjanyn birge súziskender qatarynda ekenin keıinirek qazaq ánin jınaǵan avtordyń «Qazaq halqynyń 1000 áni» kitabyna jazǵan myna sózderi de aıǵaqtap tur: «Qadirli dostarym, jigitterim meniń! Júdeýli, yzǵyryqty, tumaý-súzekti jyldarda birlesip jınaǵan osynaý eńbekti Sizderge arnaımyn jáne О́zderińe qaıtaramyn!».

«Eńbekshi qazaq» ánderi» kitabyna otyzǵa jýyq maqala toptastyrylypty. Barlyǵy bas basylymnyń tarıhynan syr shertedi. Zulmat jyldar men qandy qol kósemderdiń qolshoqparlary talqanyn shyǵarǵan taýqymetti  taǵdyr­lar, túrli qıynshylyqtar men  oqıǵalar sanańda elestep, ótkenge qurmetpen qaraýǵa shaqyryp turǵandaı. Kitaptyń gazetimizdiń júz jyldyq mereıtoıy qar­sańynda baspadan shyǵýy da sımvo­lıkalyq mánge ıe dep oılaımyz. Qa­laı desek te, kóp jylǵy tynymsyz izde­nistiń, qajyrly eńbektiń bir izge túsip, qundy kitap kúıinde qolymyzǵa tııýi qýanyshty oqıǵa. 

 

Sońǵy jańalyqtar

Almaty qalasynda jer silkindi

Ekologııa • Keshe

Adasqan balalar aman-esen tabyldy

Aımaqtar • 07 Tamyz, 2020

Prezıdent Ahmetjan Esimovti qabyldady

Prezıdent • 07 Tamyz, 2020

Qyzylordada eki kúnde 36 adam ustaldy

Aımaqtar • 07 Tamyz, 2020

Uqsas jańalyqtar