Qazaqstan • 20 Jeltoqsan, 2019

Qaljannan qalǵan qazyna

301 retkórsetildi

Arǵy-bergi tarıhta tórt astana boı kótergen Syr boıynda  kóneniń kózindeı, danagóı dáýirler sózindeı eskiden jetken eskertkishter az emes. Sonyń biri – Syrdarııa aýdany aýmaǵyndaǵy Qaljan ahýn meshit-medresesi. Sońǵy jyldary restavrasııa jasalyp, ejelgi beınesin qaıta tapqandaı bolǵan keshenniń aýmaǵy keńeıip, týrıstik nysan retinde mańyzy joǵarylaı tústi.

«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyna oraı oblystyq «Syr medıa» JShS uıymdastyrǵan jýrnalısterdiń baspasóz-týry aıasynda osy keshenge jol tústi. Bizdi osy óńirge belgili ólketanýshy Jánibek Mahanbetov kútip alyp, tarıhy bir ǵasyrdan asatyn ǵımarat jaıly áńgimeni tarata aıtty.

Atamekeni Aqtóbe óńiri bolǵanymen de Qaljannyń ákesi Bólekbaı jigit kezinde Qaraqalpaqstandaǵy týystaryna kelip, sol jerde úılenip, qalyp qoıady. Keıin Hıýa handyǵyndaǵy bekterdiń biri bolady. Hıýa qalasynda 1862 jyly ómirge kelgen Qaljan áýeli osy qaladaǵy orta dinı oqý ornynda bilim alyp, keıinnen Buqaradaǵy áıgili Kókiltashta oqıdy. Qazaq dalasynyń nebir qaıratkerlerin bilimmen sýsyndatqan ǵylym ordasyn jıyrma jeti jasynda támámdaǵan Qaljan ahýn negizgi oqýy – sharıǵat jáne zań salasyna qosa fılosofııa, astronomııa, matematıka, bıologııa ǵylymdaryn taýysa oqyp, sharýashylyq basqarý isin ıgerip shyǵady. Oraz ahýnnyń shaqyrtýymen Syrǵa kelgen Qaljannyń balalardy oqytýmen qatar ózen jaǵalaýyna baý-baqsha egip, jurtty otyryqshylyqqa baýlyǵan eńbegi sol kezdegi úlgili úrdistiń biri bolypty. Osy saparymyzda syrtta týyp, bar ómirin Syrda ótkizgen, osy mańnan máńgilik meken tapqan ahýn murasy jaıly  jergilikti ólketanýshynyń ózekti áńgimesin tyńdap qaıttyq.

Ońtústik óńirde Appaq ıshan, Qarnaq medreselerinen keıin salynyp, bilimge sýsaǵan eldiń kózin ashqan, rýhanı ortalyq bolǵan osy medrese, – deıdi es bilgeli ahýn ómirin zerttep kele jatqan Jánibek Mahanbetov. Áıgili Kókiltashtyń kishkentaı kóshirmesi sekildi  medrese qurylysy 1902 jyldan bastaý alady. Jobasy Buqarada jasalǵan ǵımaratty salýǵa sol tusta temirjol qurylysyna jetekshilik etken shved ınjenerleri men jumysshylar kómektesse kerek. Al kirpishin Naýryzbaı, Tańatar esimdi jergilikti sheberler órip shyǵypty. Medrese qurylysy ahýnnyń qaıtys bolǵanyna 6 jyl ótkende, ıaǵnı 1922 jyly tolyq aıaqtalady.

Ǵımarattyń taǵy bir ereksheligi – irgetasy. Tabanyna kúıdirilgen kirpishten konýs pishininde qalanǵan kirpishter áli sol kúıinde jatyr. Toqsanynshy jyldary medreseni jóndeýge jıylǵan jurt irgetastyń qurylys aýmaǵynan tys 8 metrge sozylyp jatqanyn anyqtaǵan. Bul ǵımarat jobasynyń qazirgi qalpynan áldeqaıda aýqymdy bolǵanyn kórsetedi. 

Medrese aýlasyna kire beriste namazhana ornalasqan. Qalǵan bólmeniń bári bala oqytýǵa arnalyp, synyptyq júıede salynǵan. Ár bólmeniń kire beris mańdaıshasyndaǵy oıyqtarǵa pán aty jazylǵan bolýy kerek.

Osynyń barlyǵy nysannyń aǵartýshylyq baǵyttaǵy mańyzyn aıqyndaı túsedi. Biraq kópshiligimiz áli bul máselege mán bermeı kelemiz. Tipti, ahýnnyń aldynan bilim alǵandar jaıly deregimiz kóp emes. Tek Turmaǵambet Iztileýuly, Súleımen ıshan sekildi ataqtylaryn ǵana bilemiz. Bul baǵytta izdenip jatqandar az, – deıdi ólketanýshy.

Izdenis demekshi, ekimyńynshy jyldardyń basynda  qaıratkerdiń nemeresi Shámsııa  Qaljanovanyń «Qaljan Ahýn» atty kitaby orys tilinde jaryq kórdi. Keıinnen ahýnnyń 150 jyldyǵyna oraı  shóbereleri – Gúlnár, Janar Ispaevalar týyndyny qazaqshaǵa aýdaryp  shyǵardy. Ǵalymnyń ómiri men eńbek joly, Syr boıyndaǵy aǵartýshylyq qyzmeti keńinen baıandalatyn týyndyda keńestik saıasattyń salqynyn sezingen uldary Ýamyq pen Maǵumardyń eńbekteri jaıly da jazylady. Sodan keıin bul tarapta eńbektenip jatqandar baıqalyp turǵan joq.   

Restavrasııalyq jumystarmen qatar medrese aýlasyn qorshap, kógaldandyrý bastamasyna kezinde qatar jatqan Syrdarııa men Jalaǵash aýdandarynyń ákimderi Almagúl Bojanova, Qojahmet Baımahanov kóp eńbek sińirdi. Jurtty jumyldyryp, jaqsy istiń negizin qalady. Sodan beri bul úrdis úzilgen emes. Jánibek Mahanbetovtiń aıtýynsha endi onyń irgesindegi ahýnnyń mazaryna nazar aýdarýymyz qajet. Medreseniń týra túbinde ahýn saldyrǵan shaǵyn meshit tur. 1916 jyldyń jazynda Jalaǵashta oraza kezinde sájde ústinde jan bergen ahýndy halyq 20 shaqyrym jerden kóterip ákelip, osy meshit aýlasyna jerleıdi. Osy saıahattaǵy bastaýshymyz ahýnnyń barlyq jumysty qujattandyryp otyrýǵa mán bergenin basa aıtyp edi. Mańdaıshadaǵy kóne jazýdy kórgende osy pikirdiń jany bar ekendigine kózimiz jete tústi. Jazýdy fotoǵa túsirip alyp, belgili túrkitanýshy ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Serikbaı Qosanovqa telefon arqyly joldap jiberdik. Ǵalym jaýaby da kóp kúttirmedi – mańdaıshadaǵy 1334 jyl, 22-sháýál  degen jazý bolyp shyqty. Qazirgi jyl qaıyrý boıynsha bul 1912 jyldyń 22 maýsymy bolyp shyǵady. Bul meshittiń salynǵan jyly bolýy kerek. Imandylyq úıiniń qubyla qabyrǵasyndaǵy boıaýdyń izi anyq kórinedi.

Medrese Sovet úkimeti tusynda talaı kepti bastan keshipti. Bastapqyda mal qora, qoıma bolypty. Keıinnen mektep, balalar úıi atanǵan kezi bolǵan eken. Tipti alpysynshy jyldary sharýashylyqtarǵa kómekke kelgen stýdentter jataǵyna aınalypty.

«Sol tusta osy mańdaǵy sheńgel bitkenniń basy qaǵazdan kórinbeı turatyn» desedi kónekózder. Sirá ahýnnan qalǵan talaı qazyna sol kezde joǵalsa kerek. Biraq, sol dúnıeniń bári izsiz ketti degenge sengim kelmeıdi. El ishinde áli de saqtalyp qalǵandary bar sııaqty, – deıdi Jánibek Mahanbetov.

Qazir kóne qalalarǵa arheologııalyq zertteýler jasalyp jatyr. Osynyń arqasynda ortaǵasyrlyq talaı shaharlar týraly el tanymy keńeıip, biraz jańalyq ashyldy. О́lketanýshy endi arheografıkalyq zertteýlerdi bastaý kerek degen pikirde. Áıtpese, kóne sóz tańbalanǵan talaı qaǵaz kún sanap kónerip, jyl sanap joǵalyp bara jatyr. Solardy taýyp, kózi qanyq azamattarǵa oqytsa, elektrondy nusqalary jasalsa elge ortaq ıgilikke aınalar edi.

96

Medrese mańaıynda ahýn turǵan úıdiń izi áli bar. Keń etip salynǵan aýlaǵa baý-baqsha egip, darııadan aryq tartqyzǵan. Qaıratkerdiń bastamasymen kókónis, baý-baqsha egip, jerden nesibe aıyrǵan jurt «Qaljan aryǵy» atandyrǵan sol aryqtyń izi áli kúnge deıin saqtalǵan. Úı aýlasynan shyǵystyq úlgide haýyz saldyrǵan. О́zi turǵan baspanadaǵy terezeler astynan oıyq jasap, ony kitap qoıatyn sóre retinde paıdalanǵan. Bir sózben aıtqanda, Qaljan ahýn qazaqtyń turmys saltyna kóp ózgeris ákelgen. «Baba eńbegine baǵa bergende osy jaǵyn eskersek» deıdi Jákeń. 

Elbasy bastamashy bolǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy memlekettik ıdeologııanyń negizgi tetigine aınaldy, bul baǵytta kóp is eńserildi.  Baǵdarlama jobalary sheńberinde alda da júzege asar jumys kóp.  Osy baǵytta Jákeń «Medreseniń bir bólmesinen Qaljan ahýn mýzeıin jasaqtasaq» degen oı aıtady. Mýzeı jádigerine aınalatyn zattar da bar. Onyń biri Qaljannyń zattary saqtalǵan sandyq. Kóp jylǵy izdenistiń nátıjesinde tabylǵan ahýn ustaǵan qaıraq tas ta bar.    

Saparymyz túıindeler tusta Jánibek Mahanbetov estigen jurtty eleń etkizer taǵy bir jańalyqtyń shetin shyǵardy. Aral óńirinde óz zamanynda Qaljan ahýnmen Kókiltashta qatar oqyǵan Smaǵul Tólegenuly degen azamat ómir súripti. Oqýyn bitirip, eline oralǵan Smaǵul birde aǵaıyn arasyndaǵy alaýyzdyqqa kúıinip, ózge óńirge bet túzeıdi. Osy saparynda jolaı Qaljan ahýnnyń úıine túsedi. Barlyq mán-jaıǵa qanyq bolǵan Qaljan Smaǵul ahýndy osy ólkede qaldyrypty. Aǵaıyndarynyń Saltanat esimdi qyzyn araldyq jigitke qosady, óz aldyna otaý tigip, dúnıesin de beredi.  Keıinnen Smaǵul óz eline qaıtady. Mine, sodan beri Qaljan ahýn bergen kıiz úıdiń  keregeleri Aralda saqtaýly áli tur eken.

О́lketanýshy bul jaıly araldyq Jetkergen Nurqabylov atty aqsaqaldan estipti. Qazir qymbat qazyna Shıjaǵa aýylynda  turǵan kórinedi. Qazirgi ıesi de kıiz úıdi qaıtarýǵa qarsy bolyp otyrǵan joq. Tek júz jyldan asa tarıhy bar jádigerdi Tereńózekke búldirmeı jetkizetin saıly da, jaıly kólik kerek.

Jýyrda Tereńózekten jaqsy habar jetti, aýdannan osy iske kómek kórsetýge nıet bildirgen azamattar tabylypty. Qaljannan qalǵan qundy qazynanyń ortaq ıgilikke aınalatyn sáti alys emes sekildi.

Sońǵy jańalyqtar

Infeksııany qaıdan juqtyrǵany belgisiz

Aımaqtar • Búgin, 16:10

Pálsapa – Bekzat sana

Qazaqstan • Búgin, 15:46

Taldyqorǵannan Taıynshaǵa deıin...

Qazaqstan • Búgin, 14:55

Tegeýrini temirdeı Temirbaev

Qazaqstan • Búgin, 14:26

Karantınde shyrqalǵan ánuran

Qazaqstan • Búgin, 13:16

Samaradan kelgen 57 stýdent baqylaýda

Aımaqtar • Búgin, 12:30

Oralman qasqyr (etnografııalyq áńgime)

Qazaqstan • Búgin, 12:23

COVID-19 – Qazaqstanǵa jańa synaq

Koronavırýs • Búgin, 11:59

Qazaly aýdany karantınge jabyldy

Aımaqtar • Búgin, 11:53

Qytaı aza tutý kúnin jarııalady

Álem • Búgin, 11:49

Áskerı jıynǵa kimder barmaıdy?

Qazaqstan • Búgin, 11:36

El ishindegi ilkimdi is

Aımaqtar • Búgin, 10:55

Uqsas jańalyqtar