Aımaqtar • 22 Jeltoqsan, 2019

Nurlan Kenjeahmet: Keńgir-Tura tarıhta bolǵan qala

1262 retkórsetildi

О́skemen mańynda Keńgir degen ózen bolǵan.

 Gazetimizdiń bıylǵy 23 mamyrdaǵy nómirinde jaryq kórgen «Myńjyldyq tarıhy bar qala» atty maqalada Qytaıda bilim alǵan, búginde Germanııada turatyn, Gýmboldt syılyǵynyń ıegeri, tarıhshy Nurlan Kenjeahmet «О́skemen 1757 jyldarǵa deıin Keńgir-Tura atalǵan» degen tyń derekti aıtqan edi.

nurlan

Jaqynda alysta júrgen ǵalymmen telefon arqyly sóılesip, О́skemen tarıhyna qatysty qundy málimetterge qanyqtyq.

– 1760 jyly syzylǵan kóne kartada Keńgir-Tura belgilengen deısiz be? Bul jaqsy derek eken.

Qytaıdy 250 jyl bılegen mánjúrlerdiń Sıanlýn degen patshasy 104 qola taqtaǵa 13 qatar etip, oıyp syzdyrǵan karta 1760 jyly baspadan shyqqan (Tómengi sýrette). Qola taqta 1925 jyly Pekındegi patsha ordasynan tabylǵan soń ǵana ǵylym álemine málim bolǵan.

beıjiń

Bul kartada О́skemen «Orys Keńgir-Tura», Semeı «Orys Sembolat», ıaǵnı bul qalalar orystyń ıeliginde degen maǵynada jazylǵan. Kartadan О́skemenge jaqyn mańda ornalasqan Ablaı-kıt qorǵanyn jáne Shar ózenin de kórýge bolady. Keńgir-Turanyń aldyna orys degendi qosqany Keńgir-Tura tarıhyna áser etpeıdi. Qytaılar jońǵarlardan paryqtaý úshin osy sózdi qosqan. Jalpy, bul karta syzylmas buryn Pekınge Fransııadan ǵalymdar shaqyrylǵan. Sodan keıin olardy batysqa, ıaǵnı qazirgi qazaq dalasyna jibergen. Olar orystardan da, jergilikti qazaqtardan da málimetter alyp, Pekınge baryp, osy kartany eń áýeli mánjúr tilinde syzǵan. Iаǵnı, 1760 jyly bul karta mánjúr jáne qytaı tilderinde jaryq kórgen. Jalpy bul karta arhıvte kóp jyl qupııa saqtalǵan. Osy kartanyń túpnusqasy 1966 jyly Taıvanda basylyp shyqqan. Meniń qolymdaǵysy sol Taıvandaǵy baspasy. Munda jalǵyz Keńgir-Tura emes, Túrkııaǵa deıingi jer attary syzylǵan. Bul kartada Teke, Úıshik, Alımatý, Amanqaraǵaı qalalary da kórsetilgen. Teke degenińiz Oral, Úıshigińiz Atyraý, Alımatý Almaty, Amanqaraǵaı Qusmuryn.  

– Nurlan Kenjeahmetuly, siz Muhan Isahanulymen suhbatyńyzda «Sıanlýn neıfý ıýıtý» («Sıanlýn patshanyń orda kartasy», 1769 jyly syzylǵan) kartasynda Keńgir-Tura Ertis ózeni jaǵasynda dep kórsetilgendigin jáne Qytaı ǵalymy Tan Sısıan qurastyrǵan «Qytaıdyń tarıhı atlasynyń» VIII tomynda Keńgir-Turany О́skemen qalasy dep eskertkendigin aıtasyz.

Keńgir Tura qalasy týraly qytaı derekterinde naqty aıtylady. HVIII ǵasyrdaǵy qytaı derekterine taldaý jasasaq, Keńgir-Turanyń qazirgi О́skemen qalasy ekenin bilemiz. 1757 jyly Ámirsananyń izine túsken Sın generaly Shýndena óziniń málimdemesinde bylaı jazady: «Sıanlýn jylnamasynyń 22 jyly 6-aıdyń 16-kúni (1757 jyly) Esıýnchosıýete taýynan asyp, Ta-ergýn ózenine jettik. Osy aradan qaraqshylardyń (Ámirsanany meńzeıdi – N.K.) iz-deregin bildik. Kelesi kúni orys terrıtorııasyndaǵy Keńger-Tura qalasyna baryp, adam jiberip jaıymyzdy habarladyq. 18-kúni orys kapıtany Ertis boıyna kelip, bizben kezdesti». Osy aradaǵy Ta-ergýn ózeni Ulan aýdany jerindegi Tarǵyn ózeni. Onyń pikirin basqa ǵalymdar da quptaıdy. «Sııýı shýıdao szı» kitabynyń V szıýanynda Ertis ózeni týraly: «Talıgýn (Tarǵyn ózeni – N.K.) ózeni (Ertis ózenine) batystan qosylady, ... (osydan soń) Ertis ózeni soltústik shyǵysqa qaraı aǵady da, Kenge-er týlanyń shyǵysyn janaı ótedi. Keńgir Tura orystyń shaǵyn qalasy... Odan taǵy soltústik shyǵysqa qaraı aǵyp, Senbolote qalasynan (Sempalat, qazirgi Semeı – N.K.) ótedi» dep jazylǵan.

– Sonda О́skemen Keńgir-Tura, Semeı Senbolote dep atalǵan boldy ǵoı buryn.

Keńgir-Tura tarıhta bolǵan qala. Qazir umytylǵanymen, kezinde ataǵy jaıylǵan shahar. Buǵan kúmán keltirýge bolmaıdy. Qytaıdyń Ámirsanany qýyp kelgen áskerleriniń qolbasshysynyń «Keńgir Tura orystyń shaǵyn qalasy» dep sýretteýine qaraǵanda Keńgir-Tura orystar bekinis salǵannan keıin de Keńgir-Tura dep atalǵan sııaqty. Ol kezde О́skemen dep atalmaǵan bolýy múmkin. Al Semeıge kelsek, Semeı kóne túrki tilindegi súme sózinen shyqqan dep aıtylyp júr. Súme puthana degen maǵynany bildiredi. Orystar Senboloteni Sempalat dep ózgerte salýy múmkin. Bolot qala, sen súmeniń  qysqartylǵan maǵynasy bolý múmkin. Ol jerde kezinde túrkiler ártúrli dinge sendi ǵoı. Sonda Senbolote hramdy qala, puthanalar shahary degenge keledi. Bashqurttyń belgili qoǵam qaıratkeri Zákı Ýálıdı 1941 jylǵy kartasynda Semeıdi Jeti tam dep ataǵan. Men sizge О́skemen tarıhyna qatysty taǵy bir derek aıtaıyn. Kezinde О́skemenniń mańynda Keńgir degen ózen bolǵan. 

– Keńgir degen ózen bolǵan deısiz be? Mundaı derekti alǵash ret estýim.

Bul derek Renat kartasynda bar. Renat Iýhan Gýstav degen shvedtiń áskerı qyzmetkeri 1716-1733 jyldary jońǵarlardyń tutqynynda bolǵan kezinde osy kartany syzǵan deıdi. Jalpy, Renat  Jońǵarııa men Shyǵys Túrkistannyń kartasyn jasaǵan alǵashqy eýropalyq. Bir ǵajaby, bul kóne karta qazir Shvesııada saqtaýly.

keńgir

Aıtaıyn degenim, osy kartada Shyǵys Qazaqstandaǵy birqatar jer-sý attary berilgen. Kartaǵa muqııat qarasańyz, Shúlbi, Úlbi jáne Buqtyrma ózenderiniń ortasynda Keńger, ıaǵnı, Keńgir degen jazýdy kóresiz. Demek, О́skemen mańynda Keńgir degen ózen bolǵan. (Joǵarydaǵy sýrette) Bálkim, tartylyp ketken, bálkim, úıindi astynda qalǵan. Osy Renat kartasyn zerttegen Alekseı Maksheev degen orys ǵalymy Keńgir ózeni Úlbi ózeni bolýy múmkin dep jazypty. Biraq kartada Úlbi Keńgirdiń joǵary jaǵynda tur. Bul karta aǵylshyn saıahatshysy Djon Baddelıdiń «Reseı, Mońǵolııa jáne Qytaı» dep atalatyn eki tomdyq monografııasyna da engen. 1830 jyly syzylǵan Klaprot kartasynda da Semeı mańyndaǵy jer-sý attary bar. Osy kartada Jetisý aımaǵynyń eldi mekenderi, taıpalary taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Mysaly, kartada jalaıyrlar, shapyrashtylar, mataılar, aq naımandar qazirgi ornynda ornalastyrylǵan.

Elimizde Keńgir aýyly, Keńgir ózeni degen sekildi jer-sý ataýlary bar ekenin bilemiz. Al tura sóziniń maǵynasyn kóp jurt bile bermeıdi. Tura sóziniń maǵynasy qandaı?

 – Tura degen sóz kóne túrki tilinde qorǵan, qalashyq degen maǵynany bildiredi. Osman túrikteri tilinde munara, bekinis, tórtburyshty aǵash nemese tas qurylys, al Sibirdegi hakas, shor qatarly túrki tildes ulttar tilinde qala, tórtburyshty úı degen maǵyna beredi. Jalpy, Ertis ózeni saǵasyndaǵy qala attarynyń sońynda tura sózi qosarlana júredi. Tura týraly túsinikteme qytaıdyń XVI ǵasyrda jazylǵan «Sýchjen hýa-ı chjı» atty geografııalyq eńbeginde: «Qońyraýly munara qalanyń soltústik batys buryshyndaǵy Szıýshensy monastyrynda. Aıtýlarǵa qaraǵanda, osy monastyr ejelgi Batys О́lkedegi Tura eken» degen derek bar. «Mın shı» kitabynda: «Týra (Týla) qytaı tilinde Dataı (úlken teksheli ǵımarat) degen maǵyna beredi» delingen. XIV ǵasyr sońynda Batys Sibirdegi Tobyl ózeniniń bir salasy Tura ózeniniń boıynda Chıngı-Tura nemese Chımgı-Tura qalasyn astana etken Shaıban áýletiniń bıligi ornady. Atalmysh ózen qalanyń atymen Tura ózeni dep ataldy. Altyn orda bılik etken tusta Barabın oıpatyndaǵy Om ózeni alqabynda Chıngı-Tura (Tıýmen), Qyzyl-Tura (Krasnoıar), Zýbar-Tura, Kysym-Tura (oryssha Devıchıı gorod, osy attas qaladan ekeýi bar: biri Vagaıdyń Ertiske quıar saǵasynda, endi biri Isker qalasynyń mańynda), Jangı-Tura, Sibir (Isker nemese Qashlyq) jáne Ton-Tura (Tomsk), sondaı-aq Aba-Tura (qazirgi Reseıdegi Kýznesk), Qyzyljar-Tura qalalarynyń bolǵandyǵy málim.

– Nurlan Kenjeahmetuly, siz kópten beri kóne kartalardy zerttep kelesiz. Osy kartalardy akademııalyq turǵydan zertteý oıyńyzda bar ma?

Úsh-tórt jyl buryn iri joba jasap, Bilim mınıstrligine usynǵanmyn. О́kinishke qaraı, olar jobamdy túsinbedi me, keri kaıtardy. Bir qyzyǵy, meniń jobamnan keıin Qazaqstannyń kıeli jerlerin zertteý baǵdarlamasy bastaldy. Ǵylym joly aýyr jol, ol - keıingi urpaqqa rýhanı baılyq jınaý joly. О́kinishtisi, elimiz mańyzy joq, bir mezettik mán-maǵynasyz konferensııalarǵa aqsha aıamaıdy. Al memlekettik mańyzy bar ǵylymı jobalarǵa kelgende sarańdyq tanytady. Mysaly, 17-19 ǵasyrlardaǵy orys-batys, eýropalyq kartalarda qazaq dalasynyń jer attary oryssha atalady, al osy tustaǵy shyǵys kartalarynda (mánjúr-qytaı, jońǵar) qazaq jerleri qazaqsha atalady. Shoqan eńbekterindegi qazaq jerlerine sáıkes keledi. Jer ataýlarynda tarıh saqtalǵan. Oǵan naǵyz, óz isine berilgen bilikti mamandar kerek, álemdik ǵylymdy dáıekti ǵylymı tujyrymdarmen moıyndatý kerek. Jer attarynyń tarıhyn dáleldeý tarıhı kartografııalyq, etımologııalyq, arheologııalyq dálelderdi qajet etedi. Germanııanyń Gýmboldt qory 13-17 ǵasyrlar aralyǵyndaǵy Eýrazııanyń tarıhı geografııasy týraly akademııalyq zertteýlerime jaqsy qoldaý kórsetti. Al osy eńbegimniń jalǵasyn (18-19 ǵǵ.) óz elimde zertteıin dep mınıstrlikke ótinish bergen edim, jobam ótpeı qaldy. Jobamdy qaraǵan «mamandar» qazaq tarıhy úshin mańyzy joq degen ýáj aıtqan sekildi. Desek te, meniń ǵylymı jumystarymdy qoldap, qýattaǵan Berdibek Saparbaev sııaqty el aǵalaryna, akademık Tuıaqbaı Rysbekovke alǵysym sheksiz.

– Qundy derekterge toly suhbatyńyz úshin alǵys bildiremiz.

– Áńgimelesken – Azamat QASYM,

«Egemen Qazaqstan»  

 

О́SKEMEN

Sońǵy jańalyqtar

Basylym basshylary - Ýálıhan QALIJAN (1948)

Basylym basshylary • Búgin, 16:57

Alysty jaqyndatatyn qurylǵy

Qoǵam • Búgin, 16:23

Qaıyrymdylyq – qasterli qasıet

Qoǵam • Búgin, 15:54

Almatydaǵy ıesiz jeliler qala balansyna beriledi

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:49

Almatyda 39 medısınalyq uıym ashylady

Medısına • Búgin, 15:31

Basylym basshylary - Nurlan ORAZALIN (1947)

Basylym basshylary • Búgin, 15:24

Memleket basshysy Dáýren Abaevty qabyldady

Prezıdent • Búgin, 15:08

Jaqsylyq júrek jylytady

Qazaqstan • Búgin, 15:07

Basylym basshylary - Ábish KEKILBAIULY (1939-2015)

Basylym basshylary • Búgin, 15:06

Mektep bitirýshi túlekter jol qurylysy salasymen tanysty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:03

Jetistikke jetken jandardy dáripteıdi

Aımaqtar • Búgin, 12:42

Inklıýzıvti qoǵam qurý úshin...

Qoǵam • Búgin, 12:21

Erikti jastar erkin formatta pikir almasty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 12:05

Almatyda qurylys qarqyndy júrip jatyr

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 11:33

Tálimi zor, ǵıbraty mol jıyn

Aımaqtar • Búgin, 11:18

Danyshpan toıyna bir tamshy úles

Abaı • Búgin, 10:36

Habarsyz ketken kásipker izdestirilýde

Aımaqtar • Búgin, 10:24

Jumyrtqa nege qymbattaıdy?

Ekonomıka • Búgin, 09:27

О́ner mýzeıindegi ózgeshe kórmeler

Aımaqtar • Búgin, 09:12

Alısa – Arqa tósinde

Aımaqtar • Búgin, 08:03

Abaı rýhy – Almaty tórinde

Abaı • Búgin, 08:00

Uqsas jańalyqtar