Pıreneı túbegindegi sammıt resmı túrde 2 jeltoqsanda bastalǵan. Alaıda klımat jónindegi kelissózderge bir jumadan keıin ǵana shartaraptyń nazary aýdy. О́ıtkeni buǵan deıin jahandyq jylynýǵa qatysty jalyndy sózderimen jadymyzda qalǵan Greta Týnberg Madrıdke kelip, shaharda ótken sherýde sóz sóıledi. Buqaralyq aqparat quraldarynyń deregine súıensek, Ispanııa astanasyndaǵy narazylyq aksııasyna 500 myń adam qatysqan. Kóshege shyqqandar álem elderi kóshbasshylarynan klımat ózgerýine nazar aýdaryp, kómirqyshqyl gazyna qatysty mindettemelerin oryndaýdy talap etken.
«Aıta aıta Altaıdy, Jamal apaı qartaıdy» demekshi, Greta jahandyq jylyný jónindegi narazylyq aksııalarynan esh nátıje shyqpaǵanyn alǵa tartady. Onyń sózine sensek, keıingi eki jylda parnıktik gazdy shyǵarý kólemi artpasa, kemigen joq. Týnbergtiń sózimen ǵalymdar da, qoǵam belsendileri de kelisedi. О́ıtkeni jahandyq jylyný týraly másele áli kúnge deıin kelissózder alańynda laıyqty talqylanǵan joq.
О́tken aptanyń basynda jarııalanǵan «Kómirtegi bıýdjeti» dep atalatyn zertteý Parıj kelisimi qoıǵan mindettemelerdi álem elderi qalaı oryndap jatqanyn anyqtaǵan eken. Atalǵan qujatta parnıktik gazdy shyǵarý kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 0,6 paıyzǵa artqany aıtylǵan. Klımat áserin zertteý jónindegi Potsdam ınstıtýtynyń dırektory Ioan Rokstremniń sózine súıensek, keler jyldan bastap kómirqyshqyl gazyn azaıtýǵa kirisý qajet. Keıin kesh bolýy ábden múmkin.
Jıynda ne talqylandy?
Áıtse de sammıt barysynda osy máselege qatysty birqatar kelissóz júrgizildi. Ázirge kómirtegi gazyn shyǵarýdy azaıtý boıynsha alǵashqy qadamdar jasaldy. Biraq áli de túıini tarqamaǵan túıtkilder jeterlik. Máselen, parnıktik gazdy shyǵarý kólemi qalaı eseptelýi tıis? Nemese óz mindetin oryndaǵan memleketter keleshekte qalaı áreket etýi kerek?
Jalpy, bul suraqtardyń mańyzy zor. О́ıtkeni óz mindetin oryndaǵan memleketter aýaǵa kómirqyshqyl gazyn bólýdiń kóbeıýine janama áser etip otyr. Mysaly, Germanııa, Ulybrıtanııa jáne Fransııa sekildi damyǵan elder parnıktik gazdy shyǵarý kólemin aıtarlyqtaı azaıtty. Osylaısha «Tumandy Albıonnan» tuman tarqap, Eıfel munarasyn tútin baspaı, nemister taza aýamen tynystaı bastaǵan. Alaıda atalǵan elder tutynatyn taýarlar álemniń basqa bóligindegi kómirqyshqyl gazynyń artýyna sep bolyp otyr. Máselen, Parıj kelisiminen keıin Batys Eýropa elderiniń Qytaıdan satyp alatyn taýarlary kúrt artqan. Bul óz kezeginde Qytaıdyń parnıktik gazdy kóp shyǵarýyna jol ashty. Sondyqtan eldiń geografııalyq shekarasynan ǵana shyǵatyn kómirqyshqyl gazyn ǵana emes, sol memleket tutynatyn búkil taýardy óndirýden shyǵatyn parnıktik gazdyń kólemin anyqtaý óte ózekti.
Sonymen qatar sammıt barysynda Parıj kelisiminiń 6-babynda aıtylǵan «kómirtegi naryǵy» kelissózine qatysty qarar qabyldanbady. Bul másele tolyqqandy sheshilmese, keleshekte talaıǵa deıin jyr bolmaq. Memleketter kómirtegin azaıtýǵa emes, onyń tehnıkalyq jaǵyna nazar aýdaryp ketti. Iаǵnı, parnıktik gazdy shyǵarý kólemi burynǵy qalpynda qala bermek. Mundaı jaǵdaıda jahandyq jylynýdyń odan ári qarqyn ala beretini belgili. Al ǵalymdar jedel shara qabyldaý qajet ekenin aıtyp dabyl qaǵyp otyr.
Sammıt barysynda jalpy quny 37 trıllıon dollarǵa teń ónerkásipterge basshylyq etetin 631 ınvestor klımattyń ózgerýimen kúresip, Parıj kelisiminde kórsetilgen maqsatqa jetý úshin álem elderiniń basshylaryn áreket etýge shaqyrdy.
Basqalar ne deıdi?
Negizi BUU-nyń sammıti Chılıde ótýi tıis-tuǵyn. Alaıda el astanasy Santıagodaǵy jappaı sherýdiń saldarynan jıyndy Pıreneı túbegine aýystyrýǵa týra keldi. The Guardian basylymynyń málimetinshe, tehnıkalyq turǵydan is-sharany ótkizýshi Chılı sanaldy. Sammıtke qatysty búkil qujatta Chılıdiń logosy men belgileri bar. Oǵan qosa, Chılıdiń ókili Kerolına Shmıdt búkil mańyzdy jıynǵa qatysyp, keıbirine tóraǵalyq etti.
Sonymen qatar bul sammıtke muhıt tazalyǵy týraly másele kóterip júrgen belsendiler de kelgen-tuǵyn. Olar shekten tys balyq aýlaýǵa tyıym salý, plastıkalyq qoqysty, hımııalyq jáne basqa da qaldyqtardy muhıtqa aǵyzbaý kerek ekenin aıtady. Olardyń paıymdaýynsha, bul teńiz túbindegi balyqtar men jándikterdi qorǵap, muhıtqa táýeldi mıllıard adamǵa paıda ákelip qana qoımaı, klımattyń ózgerýin retteýge úles qospaq. О́ıtkeni muhıt sýy taza bolǵan jaǵdaıda ǵana kómirqyshqyl gazyn kóbirek sińiredi.
Shartarap kóshbasshylarynyń nazaryn aýdarýdy kózdegender Ispanııa astanasynyń túkpir-túkpirine túrli sýretter salyp jatyr. WWF jáne Prado óner galereıasy tanymal kartınalardy ózgertip, jahandyq jylynýdyń saldaryn kórsetýge tyrysqan. Máselen, dańqty sýretshi Dıego Velaskes salǵan Ispanııa koroli IV Fılıpptiń portreti ózgertilip, patshanyń aty moınynan sýǵa batqany keıpinde beınelengen.
Utatyn kim, utylatyn kim?
BUU sammıtine 190 elden ókil qatysýda. Áıtse de jahandyq jylyný týraly sóz qozǵalǵanda, eki qurlyqty erekshe atap ótý kerek. Onyń biri – Aýstralııa. BUU-nyń parnıktik gazdy shyǵarý jónindegi esebine súıensek, qazirgi tańda máńgi jasyl qurlyqqa álemdik lastanýdyń 1,3 paıyzy tıesili. Iаǵnı, lastaýshylar tiziminiń 16-satysyna jaıǵasqan. Áıtse de, 40 elge qaraǵanda kómirqyshqyl gazyn artyq shyǵarady. Sondaı-aq jan basyna shaqqandaǵy parnıktik gaz kólemi jóninen álemde birinshi orynda tur.
Aýstralııa kómir satý boıynsha eshkimge des bermeıdi. Bul óndiristiń parnıktik gazdy kóp bóletini belgili. Osyǵan baılanysty Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy elder atalǵan máseleni ońtaıly sheshýge ynta tanytpaı júrgen Aýstralııa basshylyǵyn synǵa aldy. Alaıda el bıligi klımattyń ózgerýine qatysty ekiushty kózqaras ustanady desek qatelespeımiz. Bir jaǵynan óz mindetin tolyqqandy oryndaýǵa asyqpasa da, ekinshi jaǵynan kelissózderge belsendi aralasyp keledi.
Jahandyq jylyný áser etetin ekinshi qurlyq – Afrıka. Bul qurlyqty mekendegen elýge jýyq eldiń jalpy kómirqyshqyl gazyn shyǵarý kólemi 4 paıyzǵa jeter-jetpes. Alaıda BUU-nyń málimetine saı, klımattyń ózgerýine qatty áser etetin aımaq ta osy Afrıka.
Álemniń basqa buryshynda parnıktik gazdy azaıtý máselesi talqylanyp jatsa, munda jahandyq jylyný saldarynan týyndaǵan apattardyń aldyn alý mańyzǵa ıe. Sondaı-aq kómirqyshqyl gazyn az paıdalaný arqyly ekonomıkany damytý da nazar aýdarýdy talap etedi. Biraq bul eki máselege kóp qarjy kerek. Al Afrıka elderiniń basym bóligi kedeıshilikte ómir súretini belgili. Iаǵnı, qara qurlyq úshin qarajat tabý qıyn bolyp tur.
BUU-nyń esepteýine súıensek, Sahara mańyndaǵy elder jahandyq jylyný saldarymen kúresý úshin jyl saıyn 50 mıllıard dollar qajet etedi. 2017 jyly damyǵan elderdiń klımat ózgerýimen kúresýge qatysty bólgen qarajaty 54,5 mıllıard dollarǵa jetken. Alaıda damýshy elderdegi jemqorlyq sekildi túıtkilder kesirinen bólingen qarjy kózdelgen maqsatqa jetpeı jatady. Al Tabıǵat ana adamzat jemqorlyqty qashan jeńedi eken dep qarap otyrmaıtyny aıtpasa da belgili. Onyń saldary anyq baıqalady. Qazirdiń ózinde Afrıkada shól, tasqyn, sıklon kúrt kóbeıgen.
Qysqasy, Madrıdtegi BUU-nyń klımattyń jylynýyna qatysty kezekti sammıti álem nazaryn aýdarǵanymen, naqty iske kelgende qaýqarsyzdyq tanytty. AQSh, Qytaı sekildi alpaýyt elderdiń bıligi jahandyq jylynýdy jete túsinbeı, máseleni túpkilikti sheshý neǵaıbyl. Osylaısha jahandyq jylynýdyń jaǵdaıy kelesi jıynǵa deıin qaz- qalpynda qala bermek.
