Qoǵam • 24 Jeltoqsan, 2019

Dala folklory men mýzykasynyń 1000 jyly

101 retkórsetildi

«Dala folklory men mýzykasynyń myń jyly» jobasy aıasynda bizge «Dala folklorynyń anto­logııasyn» jasaý kerek. Munda Uly dala mura­gerleriniń ótken myńjyldyqtaǵy halyq aýyz ádebıetiniń tańdaýly úlgileri – ertegileri, ańyz-áfsanalary, qıssalary men epostary jı­naqtalady. ...Uly dalanyń folklory men áýen­deri zamanaýı sıfrly formatta «jańa ty­nys» alýǵa tıis. Bizdiń mádenıetimizdiń negizgi sıýjetterinde, keıipkerleri men saryndarynda shekara bolmaıdy, sol sebepti ony júıeli zerttep, búkil Ortalyq Eýrazııa keńistigi men barsha álemde dáripteýge tıispiz»


N.Nazarbaev
(«Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynan)

 

Ulttyń ádebı murasyn zertteýmen aınalysatyn bas ǵylymı ortalyq M.Áýezov atyndaǵy Áde­bıet jáne óner ınstıtýtynyń mamandary «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý maqsatynda «Dala folklory men mýzykasynyń myń jyly» jobasy aıasynda «Dala folklorynyń antologııasy» on tomdyǵynyń 5 tomyn, «Uly dalanyń kóne saryndary» úsh tomdyǵynyń 1 tomyn jáne «Uly dala jaýharlary» bes tomdyq antologııasynyń alǵashqy tomyn kópshilik qaýymǵa tanystyrdy.

Sırek qorlardaǵy qoljazba muralar­dy ǵylymı aınalymǵa engizip, ásirese ós­keleń urpaqqa tanystyrýdy maqsat etken ıns­tıtýt ǵalymdarynyń bir jyl­­ǵa jýyq jınaqtaǵan osynaý eń­bek­teri maz­mundyq turǵydan alǵanda asa qun­dy. Instıtýt dırektory Ken­jehan Ma­tyjanov atap ót­kendeı, osy jyly 5 to­my jaryq kórgen «Dala folklorynyń antologııasy» batyrlar jyry, dastandar, ǵashyqtyq jáne tarıhı jyrlarmen erekshelenedi. Jınaqqa «Mádenı mura» baǵ­darlamasy boıynsha jaryq kórgen «Babalar sóziniń» 100 tom­dyq antologııasyndaǵy eń tańdaýly jaz­balar iriktelgen. Respýblıka boıyn­sha jınaqtal­ǵan qoljazbalar men tyń de­rek­terdi de osy jınaqtan tabýǵa bola­dy. Ǵalymdar zamanaýı qo­ǵam­nyń sıfr­ly suranysyn da basshylyqqa alǵan. Ult­tyq­ epostyń tańdaýly úlgileri alǵash irik­telip, túpnusqasymen salystyrylyp, teks­tologııalyq zertteýden ótken. Birinshi to­myna kóne epos jáne batyrlar jyry ense, ekinshi tomynda «Qyrymnyń qyryq batyry» jyrlar toptamasy, úshinshi tomynda tarıhı jyrlar, tórtinshi tomynda ǵashyqtyq jyrlar, besinshi tomynda das­tandar qamtylǵan.

Kenjehan Islámjanuly bú­ginde ınstıtýtta 5 myńnan astam papkige jınaqtalǵan qoljazba derekter bar ekendigin aıtady. Ártúrli kezeńdi qamtıtyn derek­terdiń ishinde arab qarpi, latyn, bertindegi kırıllısada jazylǵan qoljazbalar bar. An­tologııaǵa «Qobylandynyń» 20-dan astam úlgisinen jyrdyń eń kórkemi tańdap alynsa, qol­jazba qoryndaǵy 700 myń metr magnıttik taspadaǵy ánder de iriktelip, án maqamdary qal­pyna keltirilip, sıfrly júıe­ge kóshirilgen. Keńestik kezeńde ózgeriske ushyraǵan ha­lyq án­derin túpnusqa mátinge kel­ti­rip, jańa nusqasyn usynýda ǵalymdardyń kóp eńbektengeni belgili. Al buryn-sońdy jınaqy, júıeli túrde jarııalanbaǵan «Ejelgi dáýir ádebıetine» engen Fınlıan­dııa, Mońǵolııadan tabylǵan jazba es­kertkishteriniń ózi kúni búginge deıin ár­túrli nus­qada oqylyp kelgen. Sırek qorlardaǵy qoljazba muralardy saraptaı kelip, mamandar halyq ádebıetiniń janrlyq túrleri boıynsha eń tańdaýly úlgilerin júıelep, búgingi aýdıtorııaǵa qoljetimdi etip usynyp otyr.

«Ulttyq eposqa arnalǵan bul tom­dardyń kitap túrindegi nusqasy elimizdiń qoljazba qorlary men buryn jarııalanǵan jınaqtardyń, sondaı-aq alys-jaqyn shetelderdegi qazaq dıasporalarynyń materıaldaryn jete saralap, irikteý negizinde daıyndaldy. Jyrlar tekstologııalyq turǵydan qaıyra salystyrylyp, ǵylymı sarapshylar arqyly iriktelip, tili kórkem, sıýjettik qurylymy shymyr, mazmuny baı, jyrlaýǵa laıyqty saryndarymen birge tańdaldy. Árbir tom túrli-tústi sýrettermen, notalarmen, ıllıýstrasııa­larmen, fo­tolarmen t.b. bezendirildi, sondaı-aq epostyq jyrlardaǵy basty qaharman­nyń sýretshiler salǵan halyqqa tanymal beıneleri usynyldy», deıdi K.Matyjanov.

«Uly dalanyń kóne saryndaryna» da tań­daýly málimetter engen, deıdi joba jetekshisi, ınstıtýttyń mýzykataný bólimi­niń meńgerýshisi, ónertaný kandıdaty Aınur Qaztýǵanova. Arhıv, qor materıaldary negizinde jınaqtalǵan eńbekke 1935 jyldan bergi kezeńdegi aýdıojazbalar arqaý bolǵan. Eki taraýdan turatyn basylymnyń «Mýzykalyq folklor» bólimine ejelgi nanym-senimderge qatysty «Baqsy saryndary», ǵuryptyq ánderge jatatyn «Jar-jar», «Syńsý», «Kóris», «Betashar» sııaqty úılený ǵurypynyń saryndary, azalaý ǵurpyna baılanysty «Joqtaý», «Jubatý», «Daýys», «Kóńil aıtý», «Kórisý» úlgileri muraǵat materıaldarynan iriktelip alyndy, deıdi ǵalym. Jınaqqa sonymen qatar 2012-2014 jyldardaǵy issapar kezinde Qytaı jáne Mońǵolııany mekendegen qazaqtardan jazylyp alynǵan turmystyq ánder, balalar folklory «Besik jyry», «Tusaý kesý jyry», «Jumbaq óleń», kásiptik óleń-jyrlar «Tóıgeleý», «Shóreleý» úlgileriniń de saryndary engen.

Basylymnyń «Dástúrli án óneri» bólimine Arqa, Shyǵys Qazaqstan, Jetisý, Syr óńiri jáne Batys Qazaqstan aımaqtyq dástúrli mektepteri boıynsha halyq ánderi men kásibı ánshi-kompozıtorlardyń týyndylary toptastyrylypty. Dástúrli án óneriniń ókilderi, qazaq mýzyka mádenıetiniń klassıkteri Birjan sal, Aqan seri, Abaı, Shákárim, Jaıaý Musa, Muhıt, Balýan Sholaq, Áset, Mádı, Estaı, Jambyl, Kenen, Nartaı, Taıjan, Borash, Qaıyp jáne t.b. shyǵarmashylyǵyndaǵy tańdaýly ándermen qatar saqtalýy men nasıhattalýyna úles qosqan ánshilerdiń repertýary saralanyp, úsh tilde 140-tan astam ómirbaıan berilgen. Tańdamaly 335 ánniń notalyq jazbasy tuńǵysh ret aýdıo nusqasymen qosa qazaq, orys, aǵylshyn tilderindegi ǵylymı-tanymdyq túsiniktemesimen birge jarııalandy. Osynaý ıgi iske Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń ustaz-oqytýshylary men ónerpazdary, sonymen qatar óńirlerdegi dástúrli óner mektepteriniń jyrshy-oryndaýshylary qatysqan.

«Uly dala jaýharlary» serııasymen jaryq kórgen «Ejelgi dáýir ádebıeti antologııasynyń» mazmunymen tanys­tyryp ótken joba jetekshisi Tóráli Qydyr basylymǵa saq-ǵun zamanyndaǵy jáne Túrki qaǵanaty tusyndaǵy kóne jádigerler, sonymen birge IH-H ǵasyr­lardaǵy shyǵarmalar berilgendigin atap ótti. Atap aıtqanda, «Avesta», «Altyn jaryq», «Abyzdardyń qulshylyǵy», «Maıtrı sımıt nom bitig», sondaı-aq asa qundy ádebı jádigerlerdi daıyndaý barysynda Kúltegin, Bilge qaǵan týraly jyrlar men osy dáýirde jazylǵan «Buǵyty», «Ongın», «Tuı-uquq», «Úkkúli (Kúli) shor» jazba eskertkishteriniń mátinderi, Tonykók jyrlary men VIII ǵasyrdaǵy «Moıyn shor», «Terkin-tarıat», «Sýdji» ádebı jádigerleri jáne «Yryq bitik» tús kórý men tús jorý kóne jazba eskertkishterine tildik, tarıhı, etnografııalyq taldaý arqyly jańasha mátinnamalyq tujyrymdar jasaldy, deıdi ǵalym. Sondaı-aq Enıseı ólkesinen tabylǵan kóne dáýir kýálary – VII-VIII ǵasyrlardaǵy túrki jazba eskertkishteri – «Hemchık-chyrgaky», «Baı-býlýn», «Ýıýk-týran», «Chaa-hol», «Oznachennaıa» jazba jádigerleri, Talas rýna jazba eskertkishteri jáne Qazaqstanda tabylǵan «Esik jazýy», «Kúltóbe jazýy» jazba eskertkishteri, «Ertis» jazba eskertkishteri, «Jetisý» jazba eskertkishteri, «Áýlıeata» jazba eskertkishteri, «Aqtóbe-Balasaǵun» jazýlary, «Syrdarııa» jazba eskertkishi alǵash ret túpnusqadan qazaq tiline aýdarylyp berilgen.

«Antologııanyń alǵashqy tomyna túr­ki tildes halyqtarǵa ortaq kóne jazba es­kertkishterdiń biri – «Oǵyz-nama» ádebı já­digeriniń túpnusqaǵa jaqyn jasalǵan qazaqsha ǵylymı aýdarmasy ense, kóne túrki-soǵdy árpimen jazylǵan manıheılik duǵa – «Hýastýanıft» jazba eskertkishi túp­nusqadan qazaq tiline aýdarylǵan. IH-H ǵasyrlarda týyp, HV ǵasyrda hat­qa túsken kóne oǵyz-qypshaq mádenı eskert­kishi – «Qorqyt ata kitaby», Altyn Orda dáýi­rinde qypshaq tilinde jazylǵan kóne jazba eskertkishi – «Kodeks kýmanıkýs» sóz­diginde jarııalanǵan jumbaqtar alǵash ret­ tutas kúıinde toptastyrylyp otyr. HVI ǵasyrdaǵy armıan jazýly qypshaq jazba eskertkishi – «Dana Hıkar hıkaıa­sy» kitaby da engizildi», deıdi Tóráli Edilbaıuly.

Ult rýhanııaty úshin asa qundy basy­lymdardyń ár tomy qys­qasha ańdat­pa­men bastalyp, túsiniktemeler, orys, aǵylshyn tilderindegi túıin sózdermen tolyqtyrylǵan. Etnografııalyq sózdik túrli-tústi bezendirilgen sýretterimen erekshelenedi. On myń danamen jaryq kórgen basylymdar elektrondy formatqa kóshirýge qoılaıly ári QR kody kórsetilip, CD dısk túrinde de berilgen.

ALMATY

 

Sońǵy jańalyqtar

Basty aqparat (19.02.2020)

Vıdeo • Búgin, 18:52

Qyzylorda: Bıyl 10 iri joba júzege asady

Aımaqtar • Búgin, 18:52

Zańger kóp, kúzetshi joq

Qoǵam • Búgin, 17:49

Alysty jaqyndatatyn qurylǵy

Qoǵam • Búgin, 16:23

Qaıyrymdylyq – qasterli qasıet

Qoǵam • Búgin, 15:54

Almatydaǵy ıesiz jeliler qala balansyna beriledi

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:49

Almatyda 39 medısınalyq uıym ashylady

Medısına • Búgin, 15:31

Basylym basshylary - Nurlan ORAZALIN (1947)

Basylym basshylary • Búgin, 15:24

Memleket basshysy Dáýren Abaevty qabyldady

Prezıdent • Búgin, 15:08

Jaqsylyq júrek jylytady

Qazaqstan • Búgin, 15:07

Basylym basshylary - Ábish KEKILBAIULY (1939-2015)

Basylym basshylary • Búgin, 15:06

Mektep bitirýshi túlekter jol qurylysy salasymen tanysty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:03

Jetistikke jetken jandardy dáripteıdi

Aımaqtar • Búgin, 12:42

Inklıýzıvti qoǵam qurý úshin...

Qoǵam • Búgin, 12:21

Erikti jastar erkin formatta pikir almasty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 12:05

Almatyda qurylys qarqyndy júrip jatyr

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 11:33

Uqsas jańalyqtar