Ulttyń ádebı murasyn zertteýmen aınalysatyn bas ǵylymı ortalyq M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń mamandary «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý maqsatynda «Dala folklory men mýzykasynyń myń jyly» jobasy aıasynda «Dala folklorynyń antologııasy» on tomdyǵynyń 5 tomyn, «Uly dalanyń kóne saryndary» úsh tomdyǵynyń 1 tomyn jáne «Uly dala jaýharlary» bes tomdyq antologııasynyń alǵashqy tomyn kópshilik qaýymǵa tanystyrdy.
Sırek qorlardaǵy qoljazba muralardy ǵylymı aınalymǵa engizip, ásirese óskeleń urpaqqa tanystyrýdy maqsat etken ınstıtýt ǵalymdarynyń bir jylǵa jýyq jınaqtaǵan osynaý eńbekteri mazmundyq turǵydan alǵanda asa qundy. Instıtýt dırektory Kenjehan Matyjanov atap ótkendeı, osy jyly 5 tomy jaryq kórgen «Dala folklorynyń antologııasy» batyrlar jyry, dastandar, ǵashyqtyq jáne tarıhı jyrlarmen erekshelenedi. Jınaqqa «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha jaryq kórgen «Babalar sóziniń» 100 tomdyq antologııasyndaǵy eń tańdaýly jazbalar iriktelgen. Respýblıka boıynsha jınaqtalǵan qoljazbalar men tyń derekterdi de osy jınaqtan tabýǵa bolady. Ǵalymdar zamanaýı qoǵamnyń sıfrly suranysyn da basshylyqqa alǵan. Ulttyq epostyń tańdaýly úlgileri alǵash iriktelip, túpnusqasymen salystyrylyp, tekstologııalyq zertteýden ótken. Birinshi tomyna kóne epos jáne batyrlar jyry ense, ekinshi tomynda «Qyrymnyń qyryq batyry» jyrlar toptamasy, úshinshi tomynda tarıhı jyrlar, tórtinshi tomynda ǵashyqtyq jyrlar, besinshi tomynda dastandar qamtylǵan.
Kenjehan Islámjanuly búginde ınstıtýtta 5 myńnan astam papkige jınaqtalǵan qoljazba derekter bar ekendigin aıtady. Ártúrli kezeńdi qamtıtyn derekterdiń ishinde arab qarpi, latyn, bertindegi kırıllısada jazylǵan qoljazbalar bar. Antologııaǵa «Qobylandynyń» 20-dan astam úlgisinen jyrdyń eń kórkemi tańdap alynsa, qoljazba qoryndaǵy 700 myń metr magnıttik taspadaǵy ánder de iriktelip, án maqamdary qalpyna keltirilip, sıfrly júıege kóshirilgen. Keńestik kezeńde ózgeriske ushyraǵan halyq ánderin túpnusqa mátinge keltirip, jańa nusqasyn usynýda ǵalymdardyń kóp eńbektengeni belgili. Al buryn-sońdy jınaqy, júıeli túrde jarııalanbaǵan «Ejelgi dáýir ádebıetine» engen Fınlıandııa, Mońǵolııadan tabylǵan jazba eskertkishteriniń ózi kúni búginge deıin ártúrli nusqada oqylyp kelgen. Sırek qorlardaǵy qoljazba muralardy saraptaı kelip, mamandar halyq ádebıetiniń janrlyq túrleri boıynsha eń tańdaýly úlgilerin júıelep, búgingi aýdıtorııaǵa qoljetimdi etip usynyp otyr.
«Ulttyq eposqa arnalǵan bul tomdardyń kitap túrindegi nusqasy elimizdiń qoljazba qorlary men buryn jarııalanǵan jınaqtardyń, sondaı-aq alys-jaqyn shetelderdegi qazaq dıasporalarynyń materıaldaryn jete saralap, irikteý negizinde daıyndaldy. Jyrlar tekstologııalyq turǵydan qaıyra salystyrylyp, ǵylymı sarapshylar arqyly iriktelip, tili kórkem, sıýjettik qurylymy shymyr, mazmuny baı, jyrlaýǵa laıyqty saryndarymen birge tańdaldy. Árbir tom túrli-tústi sýrettermen, notalarmen, ıllıýstrasııalarmen, fotolarmen t.b. bezendirildi, sondaı-aq epostyq jyrlardaǵy basty qaharmannyń sýretshiler salǵan halyqqa tanymal beıneleri usynyldy», deıdi K.Matyjanov.
«Uly dalanyń kóne saryndaryna» da tańdaýly málimetter engen, deıdi joba jetekshisi, ınstıtýttyń mýzykataný bóliminiń meńgerýshisi, ónertaný kandıdaty Aınur Qaztýǵanova. Arhıv, qor materıaldary negizinde jınaqtalǵan eńbekke 1935 jyldan bergi kezeńdegi aýdıojazbalar arqaý bolǵan. Eki taraýdan turatyn basylymnyń «Mýzykalyq folklor» bólimine ejelgi nanym-senimderge qatysty «Baqsy saryndary», ǵuryptyq ánderge jatatyn «Jar-jar», «Syńsý», «Kóris», «Betashar» sııaqty úılený ǵurypynyń saryndary, azalaý ǵurpyna baılanysty «Joqtaý», «Jubatý», «Daýys», «Kóńil aıtý», «Kórisý» úlgileri muraǵat materıaldarynan iriktelip alyndy, deıdi ǵalym. Jınaqqa sonymen qatar 2012-2014 jyldardaǵy issapar kezinde Qytaı jáne Mońǵolııany mekendegen qazaqtardan jazylyp alynǵan turmystyq ánder, balalar folklory «Besik jyry», «Tusaý kesý jyry», «Jumbaq óleń», kásiptik óleń-jyrlar «Tóıgeleý», «Shóreleý» úlgileriniń de saryndary engen.
Basylymnyń «Dástúrli án óneri» bólimine Arqa, Shyǵys Qazaqstan, Jetisý, Syr óńiri jáne Batys Qazaqstan aımaqtyq dástúrli mektepteri boıynsha halyq ánderi men kásibı ánshi-kompozıtorlardyń týyndylary toptastyrylypty. Dástúrli án óneriniń ókilderi, qazaq mýzyka mádenıetiniń klassıkteri Birjan sal, Aqan seri, Abaı, Shákárim, Jaıaý Musa, Muhıt, Balýan Sholaq, Áset, Mádı, Estaı, Jambyl, Kenen, Nartaı, Taıjan, Borash, Qaıyp jáne t.b. shyǵarmashylyǵyndaǵy tańdaýly ándermen qatar saqtalýy men nasıhattalýyna úles qosqan ánshilerdiń repertýary saralanyp, úsh tilde 140-tan astam ómirbaıan berilgen. Tańdamaly 335 ánniń notalyq jazbasy tuńǵysh ret aýdıo nusqasymen qosa qazaq, orys, aǵylshyn tilderindegi ǵylymı-tanymdyq túsiniktemesimen birge jarııalandy. Osynaý ıgi iske Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń ustaz-oqytýshylary men ónerpazdary, sonymen qatar óńirlerdegi dástúrli óner mektepteriniń jyrshy-oryndaýshylary qatysqan.
«Uly dala jaýharlary» serııasymen jaryq kórgen «Ejelgi dáýir ádebıeti antologııasynyń» mazmunymen tanystyryp ótken joba jetekshisi Tóráli Qydyr basylymǵa saq-ǵun zamanyndaǵy jáne Túrki qaǵanaty tusyndaǵy kóne jádigerler, sonymen birge IH-H ǵasyrlardaǵy shyǵarmalar berilgendigin atap ótti. Atap aıtqanda, «Avesta», «Altyn jaryq», «Abyzdardyń qulshylyǵy», «Maıtrı sımıt nom bitig», sondaı-aq asa qundy ádebı jádigerlerdi daıyndaý barysynda Kúltegin, Bilge qaǵan týraly jyrlar men osy dáýirde jazylǵan «Buǵyty», «Ongın», «Tuı-uquq», «Úkkúli (Kúli) shor» jazba eskertkishteriniń mátinderi, Tonykók jyrlary men VIII ǵasyrdaǵy «Moıyn shor», «Terkin-tarıat», «Sýdji» ádebı jádigerleri jáne «Yryq bitik» tús kórý men tús jorý kóne jazba eskertkishterine tildik, tarıhı, etnografııalyq taldaý arqyly jańasha mátinnamalyq tujyrymdar jasaldy, deıdi ǵalym. Sondaı-aq Enıseı ólkesinen tabylǵan kóne dáýir kýálary – VII-VIII ǵasyrlardaǵy túrki jazba eskertkishteri – «Hemchık-chyrgaky», «Baı-býlýn», «Ýıýk-týran», «Chaa-hol», «Oznachennaıa» jazba jádigerleri, Talas rýna jazba eskertkishteri jáne Qazaqstanda tabylǵan «Esik jazýy», «Kúltóbe jazýy» jazba eskertkishteri, «Ertis» jazba eskertkishteri, «Jetisý» jazba eskertkishteri, «Áýlıeata» jazba eskertkishteri, «Aqtóbe-Balasaǵun» jazýlary, «Syrdarııa» jazba eskertkishi alǵash ret túpnusqadan qazaq tiline aýdarylyp berilgen.
«Antologııanyń alǵashqy tomyna túrki tildes halyqtarǵa ortaq kóne jazba eskertkishterdiń biri – «Oǵyz-nama» ádebı jádigeriniń túpnusqaǵa jaqyn jasalǵan qazaqsha ǵylymı aýdarmasy ense, kóne túrki-soǵdy árpimen jazylǵan manıheılik duǵa – «Hýastýanıft» jazba eskertkishi túpnusqadan qazaq tiline aýdarylǵan. IH-H ǵasyrlarda týyp, HV ǵasyrda hatqa túsken kóne oǵyz-qypshaq mádenı eskertkishi – «Qorqyt ata kitaby», Altyn Orda dáýirinde qypshaq tilinde jazylǵan kóne jazba eskertkishi – «Kodeks kýmanıkýs» sózdiginde jarııalanǵan jumbaqtar alǵash ret tutas kúıinde toptastyrylyp otyr. HVI ǵasyrdaǵy armıan jazýly qypshaq jazba eskertkishi – «Dana Hıkar hıkaıasy» kitaby da engizildi», deıdi Tóráli Edilbaıuly.
Ult rýhanııaty úshin asa qundy basylymdardyń ár tomy qysqasha ańdatpamen bastalyp, túsiniktemeler, orys, aǵylshyn tilderindegi túıin sózdermen tolyqtyrylǵan. Etnografııalyq sózdik túrli-tústi bezendirilgen sýretterimen erekshelenedi. On myń danamen jaryq kórgen basylymdar elektrondy formatqa kóshirýge qoılaıly ári QR kody kórsetilip, CD dısk túrinde de berilgen.
ALMATY
