Azamattyq qoǵam myqty bolsa, memleket te myqty bolady

1. Elimizde azamattyq qoǵamnyń damý barysyna kóńilińiz tola ma?
2. Siz azamattardyń qoǵam ómirin­degi belsendiligin qandaı másele­lerge baılanysty baǵalaısyz?
3. Azamattyq qoǵamdy damytýǵa at­qarýshy bılik shyn máninde múddeli me?
4. Qazirgi tańda azamattyq qoǵamdy damytý isine qatysty memleket tarapynan qolǵa alynyp otyrǵan qandaı bastamalardy atap kórseter edińiz? Bul bastamalardan jaqsy nátıje kútesiz be?

Murat BAQTIIаRULY,

Senat depýtaty:

1. Azamattyq qoǵam eshqashan birden ornamaǵan. Biz totalıtarly qoǵamnan na­ryq­tyq qoǵamǵa óttik. Sol kezde aza­mattyq qoǵamnyń damýyna úles qosatyn ınstıtýttardyń jumysy kenjelep qaldy. Azamattyq qoǵamnyń jandanýyna úles qosatyn birden-bir qurylym – úkimettik emes uıymdar. Bizdiń elimizde olar 2000 jyldardan beri qaraı qalyptasa bastady.

Barlyq fýnksııasyn oryndap, tolyq ornady deýge erte, áli de ýaqytty qajet etedi. Jalpy azamattyq qoǵam degenimiz memlekettiń ishki máselelerine azamat­tardyń belsene aralasýy. Kóptegen shetel­de azamattyq qoǵam qalyptasqan, sátti nátıjelerin de kórip júrmiz. Tipti aýyl-aımaqtyń jumysy da halyqqa baılanysty. Bizde eń aldymen saıası mádenıetti qalyptastyrý kerek.

Asylbek QOJAHMETOV,

«Qazaqstannyń azamattyq Alıansy» zańdy tulǵalar birlestiginiń prezıdenti:

1. Kóńilim tolmaıdy. Birinshiden, biz áli Keńes Odaǵynan qalǵan saıası jú­­ıeniń «mańaıynda» júrmiz. Keńes Oda­­ǵy kezeńinde masyldyq ıdeologııa qalyp­tasty. Biz bárin memleketten kúttik. Mem­leket asyraý kerek dep uǵyn­dyq. Al qazir – HHI ǵasyr. Kásipkerlik ǵasyry. Kásip­ker­lik sana-sezim bolýy kerek. Bul sana-sezim «men kúshtimin, men bárin jasaı ala­myn. Tek qana, memleket maǵan keder­gi jasamasyn. Kómek kerek joq» degen qaǵı­daǵa negizdelgen. Mine, sondaı sana bolýy kerek.

Árıne, bizde ondaı sana múlde joq deı almaımyz. Bar. Biraq tolyǵymen qalyptasty deýge bolmaıdy. Keıbir bıznesmender osy qaǵıdany ustanady da. Alaıda olardyń úlesi tym az. Nebári 5%-dan asar-aspas. Al damyǵan elder­degi kásipkerlik sana-sezim 30-40%-dy qu­raıdy. Iаǵnı, biz mundaı adamdar sanyn on ese kóbeıtýimiz kerek. Kóńilim tol­maıtyndyǵynyń bir sebebi – osy.

Jurt bılikten kóp nárseni surap jatqany túsinikti jaıt. Odaq ydyraǵaly bergi otyz jylǵa jýyq ýaqytta bılik birinshiden adamdardy durys úıretpedi. Ekinshi jaǵynan, múmkinshilik bermedi. Úshinshiden, jaqsy mysaldar keltire almady. Sondyqtan osyndaı sana-sezim aldymen bılikte ózgerýi kerek. Solaı bola tura azamattyq qoǵam da keı kezde ózin-ózi damytýy tıis. Ol eń aldymen bilim arqyly keledi. Ýnıversıtettegi bilim men azamattyq bilimniń aıyrmashylyǵy – jer men kókteı. Máselen, joǵary oqý ornyndaǵy professor bizge joǵary deń­geıdegi ǵalym retinde kórinedi. Aqı­qatyn­da, sol professorlardyń ózi aza­mat­tyq bilimi jaǵynan deńgeıi tómen. Kóp ja­ǵ­daıda olar óz quqyǵyn qorǵaı almaı­dy. Táýeldilikten arylyp, óz quqy­ǵyn bil­geni abzal edi. Bizde bári keri­sin­she. Rek­tor professorǵa emes, profes­sor rek­torǵa táýeldi. Ǵylymı ataǵy as­pan­­dap turǵan ǵalymdarymyz bilim or­dasy bas­shylyǵynan «eńbekaqymdy ber, jumys isteıtin kabınet ber, turatyn páter ber» dep tómenshikteıdi. Ol múl­de durys emes. Jumys istep otyrǵan ortań­dy, jaǵ­daıyńdy, quqyǵyńdy óziń damytýyń tıis.

Mine, kózi ashyq, kókiregi oıaý, el kór­gen, jer kórgen ǵalymdarymyzdyń aza­mat­tyq kózqarasy osyndaı bolsa, aýyl­dardaǵy qarapaıym adamdardan ne talap etýge bolady? Aýyl turǵyndary «bilim alsyn, damysyn» dep balalaryn joǵary oqý oryndaryna jiberedi. Ata-ana úmitin aqtaımyz dep olar da talpynady, oqyǵan-toqyǵanymen professorlyq deńgeıge de jetedi. Biraq azamattyq sezimge jetpeıdi. Sondyqtan biz eń aldymen azamattyq sezimdi joǵarylatýymyz kerek. Azamattyq qoǵam myqty bolsa – mem­leket árqashan da myqty. Eger bılik myq­ty bolyp, azamattyq sezim tómen bol­sa, ondaı eldiń bolashaǵy bul­yńǵyr bol­­ǵany. Tıisinshe qaıratty, jiger­li aza­mat­tyq qoǵam qalyptastyrý – aza­mat­tyq qaýym­dastyqtyń basty mıssııasy!

Azamattyq qoǵam bılikke kómekshi emes, bılik azamattyq qoǵamǵa kómekshi bolýy kerek. Osy máseleni Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jaqsy aıtyp júr. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qalyptastyryp, azamattyq qoǵamdy damytýǵa jol salynbaq. Endi sony ári qaraı damytatyn da bılik bolýy tıis. Alaıda bıliktiń ortańǵy nemese tómengi býyndarynda azamattyq qo­ǵam máselesin túsinbeıtinder men qol­damaıtyndar kóp bolyp otyr.

Buǵan deıin bılik taraby «Bizde munaı kóp. Munaı kóp bolǵan soń aqsha da kóp. Bárin beremiz halyqqa» de­gen ustanymda boldy. Sóıte tura qara altynnan túsken paıda sybaılas jem­qorlyqtyń saldarynan halyqqa tolyq jet­ken joq. Munaı baǵasy quldyraı bas­taǵanda baryp bılik azamattyq qo­ǵamdy damytýdan ózge oń jol joǵyn uǵyndy. Qazir basqasha oılaı bastady. Barlyq damyǵan, demokratııalyq memleketter muny áldeqashan túısingen. Olarda qaıratty azamattyq qoǵam qalyp­tasqan.

Otandastarymyz «atqarýshy bılik ne anany, ne myna istegen joq» dep kóp min aıtady. Iá, istegen joq! Biraq bılikti eshkim, eshqashan bermeıtinin qaperimizde bolǵany jón. Bılikti árqashan alý kerek. Biz eń áýeli berilgen bılikti almaı júrmiz. Qalyptasqan minez bolmaı tur. Sonyń saldarynan «maǵan zeınetaqy ber, jumysqa ornalastyr, balabaqshadan oryn ber, bilim ber» deımiz. Bul degenińiz durys minez, durys sana-sezim emes. Alǵa baspaı otyrǵanymyz da sodan.

Japsarbaı QÝANYShEV,

Ǵylym komıteti Memleket tarıhy ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, saıası ǵylymdar doktory:

1. Shyndyǵyna kelsek, elimizdegi azamattyq ınstıtýttardyń jaǵdaıyna kóńilim tolmaıdy. Olardyń sıfrly kórsetkishteri bolýy múmkin, degenmen sapalyq jaǵynan áli de damytýdy qajet etedi. О́ıtkeni azamattyq qoǵam – demokratııa damýynyń kórsetkishi. Bul – halyqtyń qoǵamdyq-áleýmettik, mádenı-rýhanı jáne saıası mádenıeti. Ol belgili bir jaǵdaılarda, tájirıbede, qoǵamnyń áleýmettenýi barysynda azamattardyń boıyna sińip, olardy ózara baılanystyra túsedi. Azamattyq qoǵamnyń belgisi – halyqtyń «memleket bizge ne beredi?» dep kútýi emes, kerisinshe «biz memlekettiń damýy úshin ne isteı alamyz?» degen suraq qoıa alýy. Osy ıdeıa aıasynda birlesken, qurylǵan qoǵamdyq uıymdar – azamattyq qoǵamnyń kúre­ta­myry. Eger azamattyq qoǵam ıns­tıtýttarynyń jumysy damyǵan bolsa, jalpy azamattyq qoǵam túsinigi qalyptasqan bolsa, máselen, mektepterde áldeqashan jaǵdaı túzelip, mektep ujymy men ata-analardyń qatynasy tek is-sharalar uıymdastyrýmen shektelmeı, odan da tereń baılanystar qalyptassa, bilim sapasy men balalardyń sabaqqa degen yntasy men tárbıesi múldem basqasha bolar edi. Azamattyq qoǵamnyń jumysy kemeldengen kezde barlyǵymyzdyń ómirimiz mazmundy deńgeıge kóteriledi dep esepteımin.

Alýa JOLDYBALINA,

Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty Áleýmettik-saıası zertteýler bóliminiń basshysy, «Saıası ǵylymdar» mamandyǵy boıynsha PhD. doktory:

1. Elimizde azamattyq qoǵam áli de qalyptasý ústinde. Degenmen sońǵy 5-10 jyldyń ishinde elimizdegi úkimettik emes uıymdardyń sany artty, qamtıtyn baǵyttary birshama keńeıdi. Azamattyq qoǵam ınstıtýttaryna úkimettik emes uıymdardan bólek, saıası partııalar, eriktiler qozǵalysy men qaıyrymdylyq qorlar da jatady. Bul úrdis, aıtqanym­daı, damý ústinde. Búginde eń basty nazar­­ǵa alatyn, damytýdy qajet ete­tin másele – volonterler ınstıtýty. So­ny­men qatar azamattardyń sheshim qabyl­daýǵa belsendi qatysýyn qamta­masyz etetin sharalar men bastamalardy qolǵa alý kerek. Sol kezde azamattyq qoǵam memlekettiń seriktesi retinde kóptegen máseleni sheshýge tyrysady.

Eldos ABAQANOV,

Ekologııalyq uıymdar qaýymdastyǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary:

1. Keıingi jyldary memleket tarapynan qoǵamdyq uıymdardyń damýyna erekshe kóńil bólinip otyr. Prezıdent óz Joldaýynda el ekonomıkasyn damytýdy kúsheıtý úshin saıası modernızasııa jasap, sol arqyly osy qoǵamdyq uıymdardy jáne azamattyq sektordy kóbirek tartý qajettiligin alǵa tartqan bolatyn. Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi tarapynan da tıisti is-sharalar, arnaıy tujyrymdamalar qabyldanýda.

Sońǵy ýaqytta qoǵam belsendileri men úkimettik emes uıymdardyń arqasynda kóp máseleler áleýmettik rezonanstyq taqyryp retinde qarastyrylýda. Oǵan qoǵamdyq uıymdardyń belsendiligi dep qaraýǵa bolady. Sondyqtan azamattyq qoǵamnyń bir orynda turmaǵanyn aıtar edim.

Murat BAQTIIаRULY:

2. Azamattyq qoǵamdy qalyp­tas­tyrýdyń birden-bir joly – azamattardy úkimettik emes uıymdar men saıası partııalardyń jumystaryna, saıası prosesterge kóbirek aralastyrý. Olardyń úni estilýi kerek. Sońǵy eki jylda qoǵam­da sondaı ózgerister baıqalyp júr. Halyq úıde otyra bermeı, bılikpen bir­lese otyryp suraqtarǵa sheshim izdeýi kerek, sonymen qatar bılikke qatysty kóz­qarasyn da aıtyp otyrǵany jón.

Asylbek QOJAHMETOV:

2. Otbasy, oshaq qasynda ǵana keýde keretin, báıbishesiniń aldynda ǵana memleketke meılinshe syn aıta alatyn azamattar bar. As bólmesinen aspaǵan mundaı belsendilik kimge kerek? Al kúni erteń senbilikke shyǵyp, ekologııa­ny jaqsartýǵa kelgende adym attap baspaıdy. «El bolam deseń, besigińdi túze» degen emes pe Muhtar Áýezov. Besigiń – ol eń aldymen seniń úıiń, seniń páter ıeleri kooperatıviń. Kireberiste esik bolmasa turǵyndar birden ákimdikke qońyraý shalyp, dabyl qaǵady. Ondaı belsendilikti – belsendilik dep sanamaımyn. Aılap, jyldap aryz-shaǵym jazǵansha, sol kireberis turǵyndarymen bas qosyp, qarajatyn belgilep, bir-aq kúnde jasaýǵa bolady ǵoı. Áýeli ózińde sana, kórshilerińe degen yqpal bolýy kerek. Árıne, bes saýsaq birdeı emes. Kórshiniń de kórshisi bar. Biraq sál kóshbasshylyq etken adamnyń isi qashan­da berekeli bolady emes pe?

Keıin kórshi kireberis turǵyndary da úlgi alady. Kele-kele kópqabatty úı turǵyndary birigip, aýlada balalardyń oıyn alańyn da turǵyzýdy da qolǵa alar edi. Almaty qalasynda bir áıel solaı istep júr. Jobasy da bar. Qys mezgili kelgende aýlada balǵyndarǵa arnap muz aıdynyn turǵyzady. «О́zimiz jasaıyq, ózimiz qadaǵalaıyq, óz qamqorlyǵymyzǵa alaıyq» degen qaǵıdany ustanady. О́ki­nishtisi sol, osyndaı azamattar saýsaqpen sanarlyq. Páter jaldaǵan adamnyń psıhologııasy ústemdik quryp tur. Meniń úıim, meniń jerim dep sanamaıdy. Aqıqatynda, turǵyndar bar da, azamattar joq.

Bılikten bir nárse suraý úshin áýeli óziń bir nárse jasaýyń kerek. Tym bol­maǵanda, joǵaryda aıtylǵan balalar alańyn jasaýǵa bolady ǵoı? Iá, bı­lik jaman deıik. Al sen Otanyńnyń gúl­denýine nendeı úles qostyń? Ju­myst­an sharshap keldim dep teledıdar aldyna otyra qalmaı, aınalańa kóz sal. Qoqys bolsa, shyǵaryp tasta, synǵany bolsa túze, tozǵany bolsa syrlap qoı. Mine, bizge osyndaı sana-sezim, azamat­tyq belsendilik jetispeıdi.

Aýyldardy da jıi aralaımyn. Tur­ǵyndardyń sharbaǵy jyǵylyp, qora-qopsysy mújilip jatyr. Oǵan da bi­reý­di kinálaımyz ba? Qadasyn qaǵyp, shar­baqty turǵyzyp, qolda bar materıalmen qora-qopsyny da retteýge bolady. Esik aldyna shyqqanda kóziń súısinetindeı etý kerek qoı. «Bala aıtqanyńdy emes, kórgenin isteıdi». Keler urpaqtyń sa­na-sezimi durys jolǵa túsedi. О́z úıin, óz aýla­syna, óz aýylyna jaýapkershilikpen, súıispenshilikpen qaraı bastaıdy. «О́z úıimniń, óz aýylymnyń ıesimin» degen ondaı adam bılikke emes, bılik sol adamǵa táýeldi bolady. Jaýapkershilik arqalaı bilgen azamat bılikten de jaýap­kershilik kútedi, talap etedi. Atqarýshy bıik ol adammen sanasady.

Bılik kóp qarajatqa kásipkerlik sanamen emes, qazba baılyq arqyly kene­lip otyr. Kásipkerlik sanany, jaýap­ker­shilikti, ınnovasııalyq sana-sezimdi arttyrýdy oılamaıdy. Bul – halyq pen bılik arasynda dıalog ornamaýynyń bir sebebi. Bılik bárin berdik dep oılaıdy. Ásilinde, olaı emes. Bergen joq, tek baǵyttady.

«Memleket asta-tók qarajatyn nege úlestirmeıdi?» deımiz. Ol da múldem durys kózqaras emes. Sebebi bılikte bir tıyn qarajat joq. Onda tek halyqtan alǵan qarajat qana bar. Demek bılikte – halyqtyń qarajaty. Bizde sondaı sana-sezim bolýy kerek. Bálkim, bıliktegi azamattar qarajattyń halyqtiki ekenin túısinse, múldem basqa kózqarasta bolar ma edi? Halyqtyń qarajatyna jaýapkershilik te artar edi.

Qarapaıym adamdardyń qarajatqa qatysty sana-sezimi de ózgeshe. Bizge nesıe, sýbsıdııa arqyly qarajat berilse boldy, ony «bıliktiń aqshasy» kórip, barynsha tezirek jumsap jiberýge tyrysamyz. Túptep kelgende, ol óz aqshamyz ekenin uǵynbaımyz. Aspannan túsken qarajat dep qaraımyz. Kerisinshe, biz ony barynsha únemdi, tıimdi paıdalanýymyz qajet.

Jasyratyn nesi bar, qazaqstan­dyq­­tar­­dyń aı saıynǵy kirisi tym az. Biraq kirisi odan da tómen memleketter bar. Aıyr­­mashylyǵy – olar biz sekil­di toıǵa sha­shyl­maıdy. Kirisi az mem­le­ket­ter­diń azamaty bylaı tursyn, damy­ǵan, baı mem­leketterdegi azamattar da on­daı ysy­rapqa barmaıdy. Jýyrda ǵana Amerı­ka­dan keldim. Jıe­nim sol mem­le­ket­­tiń azamatyna tur­mysqa shyqty. Olar­­dy asa baı da, tym kedeı deýge de aýyz bar­maıdy. Birneshe shaǵyn kásibi bar. Solaı bola tura qonaqtar sany 110 adamn­an asqan joq. Azamattyq sana-sezim degenimiz – osy!

Japsarbaı QÝANYShEV:

2. Kez kelgen adamnyń maqsat-múddesi men armany bolady, olar oǵan jetkisi keledi, jaqsy ómir súrgisi, alǵa qaraı damyǵysy keledi. Bul – ómirlik zańdylyq. Adamnyń bir izben júrip-turýy tipten múmkin de, ol tipten mindetti de emes. Adam balasy basqalarmen úzdiksiz qarym-qatynasta bolady. Dál osy baılanysynyń ortaq múddege negizdelýi – azamattyq qoǵamnyń belgisi. Ár adam belgili bir qurylymdarmen, birlestikterge uıymdasyp, qoǵamnyń damýyna atsalyssa, qoǵamǵa kómektesý arqyly ózine, otbasyna kómektesken bolady. Ár azamat memleketiniń damýyna qolǵabysyn tıgizip, úlesin qossa, oǵan eshqandaı aqy talap etpese – azamattyq qoǵamnyń damyǵany. Árkim memleketke kómektesýdi ózine kómekteskeni ekenin túsinýi kerek. О́z kómegin azamattyq paryz dep túsinýi qajet jáne osy syndy máselelerde belsendi bolǵany abzal. Azamattardyń jasyna, ultyna, jynysyna qaramaı basyn qosatyn, biriktiretin ortaq maqsatqa, ıaǵnı memleket damýyn ilgeriletýge jumylǵan kelisimdi áreket kerek. Naqty istiń bolýy shart, óıtkeni bos aqyl aıtý, urys-keris eshqashan damýǵa alyp kelmegen. Azamattyq qoǵam – azamattardyń birligi. Elimizdiń bolashaǵy men turaqtylyǵy úshin, ósip-ónýine jaǵdaı jasaıtyn orta qalyptastyrý lázim. Mundaı or­ta­ny qalyptastyrýdyń taǵy bir sebebi – syrtqy faktorlar. Qazirgi kez­de, bárimiz biletindeı, álem elderi ózara básekelestik jaǵdaıynda ómir súrý­de. Bul da zaman talaby. Osyndaı báse­kelestikke ilese alýymyz úshin aldy­men azamattardyń belsendiligi men birtutastyǵy, ortaq múdde úshin keli­simdi jumys isteı alýy shart.

Alýa JOLDYBALINA:

2. Azamattardyń qoǵamdyq ómirdegi belsendiligin kórsetetin birneshe belgi bar. Árbir azamattyń qoǵamdyq ómirge atsalysýy, erikti retinde qanshalyqty jıi qyzmet atqaratyny mańyzdy. Sonymen qatar e-Gov portalynda ashyq quqyqtyq-normatıvtik aktiler, ashyq bıýdjet, ashyq dıalog bólimderi bar. Sol jerde azamattar óz usynystaryn, pikirin aı­ta alady. Bul da azamattyq qoǵamnyń bel­gisi. Mundaı halyq pikirin jınap, saıa­sı sheshim qabyldaý tásilin kraýdsor­sıng dep ataıdy. Búginde Almaty qalasynda jergilikti bıýdjetti talqylaý jumystarynda osy tásil qoldanylady. Halyq daýys berý arqyly qaı sektorǵa qansha qarjy bólý keregin sheshýge úles qosady.

Eldos ABAQANOV:

2. О́zim jumys isteıtin ekologııa salasyn qarastyraıyq. Bul salada iri jobalardy iske asyrmas buryn qoǵamdyq tyńdaýlar ótedi. Osy tyńdaýlarda jobanyń tabıǵatqa qanshalyqty áser etýi boıynsha arnaıy joba jasalady. Ol qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý dep atalady. Máselen, Semeı polıgony aýmaǵynda mys jáne altyn syndy tústi metaldardy óndiretin kenish ashylmaq boldy. Soǵan baılanysty qoǵamdyq tyńdaýlar ótip, onda bizdiń qaýymdastyqtyń bir múshesi qarsylyǵyn bildirdi. Kenish ornalaspaq bolǵan aýmaqtan 30 shaqyrym jerde aýyl bar ekenin alǵa tartyp, jer qoınaýynda qazba jumystary júrgizilgen jaǵdaıda radıasııa jel, topyraq borany arqyly aýyl turǵyndaryna áser etý qaýpi baryn jetkizdi. Osyndaı talqylaýlarǵa aza­mattardyń kóptep qatysýy jáne sol talqylaýlar negizinde jobalardyń toq­tatylýy – úkimettik emes uıymdardyń belsendiligi dep qarastyrýǵa bolady.

Osyndaı bir mysaldy Almatydaǵy Kókjaılaýǵa qatysty aıtar edim. 2011 jyldan bastap qala ákimdigi turǵyn­dardyń narazylyǵyn týdyrǵan jobany qolǵa almaq boldy. Alaıda qoǵam belsendileriniń arqasynda Kókjaılaýǵa zııan keltirilmeıtin boldy. Osy máselege Prezıdent te aralasyp, jobany toqtatý jóninde tapsyrma berdi. Keltirilgen mysaldar ekologııa salasynda jumys istep jatqan qoǵamdyq uıymdardyń kásibı belsendiligin aıǵaqtap otyr.

Murat BAQTIIаRULY:

3. Men buǵan deıin kóp jyldar boıy ákimdikte jumys istedim. Ákimdikter de mınıstrlikter sııaqty atqarýshy organǵa jatady. Aýdan, qala ákimi bolsyn, barlyq vedomstvolardyń óz erejeleri bar. Joǵarydan tómenge beriletin tapsyrmalar bolady. Tapsyrmalar­dyń oryndalýy qarjyǵa baılanysty. Sondyqtan kóp jaǵdaılarda ákimder de belgili bir sheńberden shyǵa almaıdy. Sońǵy kezderi azamattar óz pikirin ákim­dikterge jetkizip jatyr. Ákim­derdiń esep berýine qatysyp, olardyń jumystaryn synaı bastady. Munyń basty maqsaty – ákimderdi halyqtyń qalaýyna qaraı jumys istetý. Ákimniń taǵaıyndalatyny anyq, degenmen bári­bir halyqtyń pikirine qulaq asady. Basqasha múmkin emes, óıtkeni olardyń ústinen aryz jazylýy, syn aıtylýy múmkin, aqparat quraldarynda da habarlar taralýy ǵajap emes. Buǵan múddeli bolsyn, bolmasyn halyqtyń pikirine qulaq asýǵa týra keledi.

Asylbek QOJAHMETOV:

3. Bılikte el ıgiligi úshin durys jumys isteıtin adamdar qyzmet etýi kerek. Ondaı adamdarda qara bastyń qamy, baılyǵy, otbasy, týǵan-týysynyń jaǵ­daıy aldyńǵy orynda turmaýy tıis. Kezinde Alash qaıratkerleri qara basy­nyń qamyn oılaǵan joq. Bastaryn báı­gege tigip, ómirin eline arnady. Osyndaı azamattar búgin de bılik basynda otyrsa, eldi damytamyz dep janyn salatyn edi. Jalpy, janyma «memleket» sózinen góri «el» degen sóz jaqyn. Menińshe, memleket uǵymy bılikke jaqyn. Halyq pen memleket uǵymy úılesim tapqan kezde ǵana el dárejesine kóteriledi.

Bılik «Úsh tuǵyrly tildi» alǵa tartady. Quptaımyn. Biraq el basqaryp otyrǵan azamattar da úsh tilde sóıleı bilgeni ádil bolar edi. О́ıtpegeni qyz­metinen bosatylsyn. Deıturǵanmen, «bılikke táýeldimiz, bárine bılik kináli» degen túsinikti de quptamaımyn. Ol – zııaly qaýymǵa da qatysty. Qazirgi zııalylar bılikke táýeldi. Ataq, aqsha, baspana alamyz dep umtylady. Ondaı zııaly qaýym – zııaly qaýym emes. Sebebi halyqtyń sanasyn oıatatyn eń aldymen osy zııalylar bolýy shart edi. Ultqa úlgi bolatyn da solar. О́kinishke qaraı, olaı bolmaı tur. El bılikke emes, osy zııaly qaýymǵa táýeldi bolýy kerek edi. Bılik – ýaqytsha, zııaly qaýymnyń bedeli men etken eńbegi – ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasa bermek. Zııaly qaýymnyń ustanǵan baǵyty durys bolsa, bılik solarǵa qarap durys qadam jasaıdy. Zııaly qaýym bolmasa, bılik oıyna kelgenin isteıdi. Demek, bılikti ǵana kinálaı bermeı, ony jónge salatyn zııaly qaýymymyz qaıda degen suraqty da qoıa bilý qajet.

Zııaly qaýym keri ketkenimen, atqarý­shy bıliktegiler arasynda azamattyq qoǵamdy damytýǵa shyn máninde múddeli azamattar da bar. Joq dep aıta almaımyn. Dese de, jemqorlyqqa belsheden batqandary da bar ekenin moıyndaýymyz kerek. BAQ-ta, áleýmettik jelilerde shendilerdiń paraqorlyǵy týraly jıi aıtylady. Soǵan qarap halyq sanasynda ekiniń biri, egizdiń syńary para­qorǵa aınaldy. Kóbeıip ketkendeı kóri­nedi. Bizge ondaı úlginiń qajeti joq. Isine adal, sózine berik azamattardy da aıshyqtap otyrǵanymyz jón bolady. Ondaılardy qoldap-qolpashtap, qyz­metiniń joǵarylaýyna múddeli bolýymyz kerek. Elimizde merıtokratııa jetis­peıdi. Osy baǵytta jumys jasaǵan jón.

Japsarbaı QÝANYShEV:

3. Atqarýshy bılik azamattyq qoǵam­nyń damýyna múddeli emes deýge bolmaıdy. О́ıtkeni syrtqy qaýip-qaterler tek azamattardy emes, bılikti de oılandyrýy kerek. Búginde aqparat aıdynynda dúrbeleń shyǵarý ońaı, bárin oılap tabýǵa bolady. Sondyqtan azamattyq qoǵamnyń damýyna atqarýshy bılik organdary múddeli bolýy kerek. О́ıtkeni azamattyq qoǵamnyń damýy bıliktiń qolyn uzartady. Aýyl-aımaqtaǵy, jergilikti deńgeıdegi máselelerdi azamattyq belsendilik arqyly sheshýge múmkindik alady. Búginde «úshinshi sektor» sanalatyn úkimettik emes uıymdardyń negizgi maqsaty da osy bolýy qajet. Alaıda elimizdegi atalǵan uıymdar úkimetke táýeldi bolyp otyr. Eń aldymen, olar úkimettiń nusqaýymen emes, ózderi qurylýy kerek. Úkimettik emes uıymdar áleýmettik, mádenı máselelerdi sheshýge negizdelýi shart, olardyń jumysynyń saıasattandyrylmaǵany durys. Olardyń negizgi fýnksııasy – qoǵamdy áleýmettendirý, halyqty rýhanı saýyqtandyrý. Ol adam aǵzasyna jas qan júgirtkendeı, qoǵamnyń sanaly birigýine alyp kelýi kerek. Úkimetti synaı bergenshe, onyń qoly jetpeı jatqan mindetterdiń birazyn ózine alýy kerek.

Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna Jol­daýynda aıtqan «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasy da qoǵammen baıla­nystyń mańyzdy ekenin kórsetip otyr. Bul formýladan halyqpen keri baıla­nystyń mańyzdy ekenin, azamattarmen keri baılanys arqyly olardyń senimine ıe bolatynymyzdy kórip otyrmyz.

Halyqtyń saıası mádenıetine keler bolsaq, egemendi el bolǵanymyzǵa 30 jylǵa jýyq ýaqyt boldy. Halyq sanasynda áli de áleýmettený prosesi júrip jatyr. Bizdiń qoǵamda ala da bar, qula da bar. Sondyqtan bul úlken ári uzaq joldy júrip ótýdi talap etedi. Osyǵan daıyn, tolyq pisip-jetildi demesek te, qazirgi kezde keıbir máselelerge qatysýǵa, olardy túsinýge shamamyz kelip qaldy. Barlyǵy sheshim qabyldaýǵa tireledi. О́ıtkeni qoǵamdyq máselelerdi talqylaýlarda pikiri eskerilmegennen, sheshim qabyl­danǵannan keıingi áreketterdiń jan-jaqty oılastyrylmaǵandyǵynan aza­mattardyń bul úderiske sekemdenip, senimsizdikpen qaraýǵa eti úırenip ketti. Sondyqtan olar belsendilikke kóp jaǵdaıda qulshynys tanytpaı, qalys qalyp otyrdy.

Alýa JOLDYBALINA:

3. Árbir memleket, onyń ishinde at­­­qarý­shy organ azamattyq qoǵamdy damytýǵa múddeli. О́ıtkeni azamattyq qoǵam – seriktes. Ásirese sheshim qabyldaý kezin­de kóptegen balamaly kózqarasty usynady. Al seriktes retinde sheshimniń ári qaraı júzege asýyna kómektesedi. Memlekettik organnyń barlyǵy belgili bir máselege birdeı qaraýy múmkin, al azamattyq qoǵam ınstıtýttary bilim, medısına, áleýmettik qorǵaý sııaqty ártúrli sala­daǵy toptar bolǵandyqtan jan-jaqty kózqarasta. Sonymen qatar olar jer­gilikti máselelerdi jaqsy biledi. Osy­laısha dıalog arnasy retinde úki­metke, memleketke aqparatty tez jetkize alady. Atqarýshy organ mundaı toptardy balamaly aqparatty alý, ortaq sheshim qabyldaýǵa paıdalana alady.

Eldos ABAQANOV:

3. Búginde memleket tarapynan esep berý júıesi qalyptasty. Iаǵnı, úki­mettik emes uıymdar osyǵan jaýapty mınıstrlikke qaı baǵytta jumys istep jatqany jóninde arnaıy bazaǵa erikti túrde esep berip otyrady.

Bul jumys elimizde «Úkimettik emes uıymdar týraly» Zańǵa sáıkes júr­gi­ziledi. Iаǵnı, barlyq úkimettik emes uıym­dar osy zań aıasynda jumys isteıdi. Negizgi maqsat – atalǵan uıymdardyń zań, jarǵy aıasynda jumys júrgizýin retteý. Sondyqtan memleket tek úkimettik emes sektordy qoldaı alady der edim. Son­dyqtan memlekettiń úkimettik emes sektordy qoldaýy – atqarýshy bılik­tiń azamattyq qoǵamdy damytýǵa degen múddeliligin ańǵartady. Biraq myna ispen aınalysýyna bolady, al myna ispen aınalysýyna bolmaıdy dep kesip-pishýin durys dep eseptemeımin.

Murat BAQTIIаRULY:

4. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, ákimder jylyna keminde 4 ret esep beredi. Halyqtyń aldyndaǵy esebi bylaı qalǵanda, máslıhattardyń, qoǵam­dyq keńestiń aldyndaǵy esebi bar. Búginde elimizde qoǵamdyq keńes jumys isteıdi. Tańdaýly qaıratkerler bas qosqan qurylym arqyly da óz pikirin, máselesin jetkizip jatqan azamattar az emes. Degenmen, sońǵy kezde onyń ózi de synǵa ushyrap júr. Olardyń quramyn mınıstrlikterdiń nusqaýymen bekitti degen narazylyqtar joq emes. Sondyqtan qoǵamdyq keńestiń múshelerin de halyq tańdaýy kerek.

Qoryta aıtar bolsam, álemde azamat­tyq qoǵamnan artyq qoǵam joq. Eń jaqsy qoǵam – azamattyq qoǵam. Bılik azamattardyń kózqarasyna, pikirine táýeldi bolýy kerek.

Asylbek QOJAHMETOV:

4. Azamttyq qoǵamdy damytpaı – Qazaqstandy gúldendirýdiń ózge joly joq. Azamattyq qoǵamdy damytpaıtyn memleketter de bar. Ol memleketterdegi halyqtyń ekonomıkalyq jaǵdaıy tym nashar. Ondaı memleketter Azııa men Afrıkada kóp te, Eýropada az. Ońtústik Amerıkada kóp te, Soltústik Amerı­kada az. Sodan-aq azamattyq qoǵamnyń artyq­shylyǵyn ańǵarýǵa bolady.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev­tyń Qazaqstan halqyna Joldaýyn joǵary baǵalaımyn. Kópten kútken oılar aıtyla bastady. Tolyq aıtyldy demeımin, biraq basqasha baǵyt ańǵa­rylady. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy men bı­lik pen qoǵam arasynda turaqty dıa­log ornatý máselesi, azamattyq qo­ǵam­ǵa qoldaý kórsetý men azamattyq qo­­ǵam­nyń múmkindikterin keńinen qol­daný qajettiligi aıtyldy. Barlyq oń qadam durys sózden bastalady. Endigi kút­keni­miz – naqty qadamdar.

Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi qu­ryldy. Onyń ózi qoǵamdyq senimniń joq­tyǵyn aıǵaqtap tur. Senim bolǵan bol­sa, keńes qurýdyń qajeti ne edi? Dese de, «aýrýyn jasyrǵan óledi» degen bar. Muny «aýrýyn jasyrǵan el damymaıdy» dep túrlendirer edim. Aýyrý – aıtyldy. Qoǵamdyq senim joq. Tıisin­she joǵaryda aıtylǵan keńesti qurdyq. Endigi rette atalǵan keńeske mú­shelik etýge azamattar shaqyryla bas­tady. Keıbiri «senim joq, bedelim tómendep qalady» degen jeleýmen bas tartty. Kelmegen, ty­rys­paǵan adamnan ne kútýge bolady? Elin súıgen azamat abyroıyn emes, Otany­nyń gúldenýin oılamaýshy ma edi?

Men osy keńestiń múshesimin. Alǵash­qy otyrys oıdaǵydaı ótip, asa mańyzdy degen 64 usynys jasaldy...

Jalpy, bılik pen qoǵam arasynda jaqsy dıalog jolǵa qoıylyp ke­ledi. Oǵan dálel retinde Ulttyq qoǵam­­dyq senim keńesi qurylýyn, «Halyq úni­ne qulaq asatyn memleket» tujy­rym­damasyn alǵa tartýǵa bolady.

Japsarbaı QÝANYShEV:

4. Memleket tarapynan qolǵa alynyp otyrǵan bastamalarǵa keletin bol­saq, 2016 jyly «Volonterlik qyzmet týraly» Zań qabyldanyp, 2017 jyly ótken EKSPO halyqaralyq kórme­sinde eriktiler jumys istedi. Elbasy N.Nazarbaev 2019 jyldy Jastar jyly dep belgilep, al Prezıdent Q.Toqaev 2020 jyldy Volonter jyly dep jarııalap otyr. Volonterlik – naǵyz demokratııalyq úderistiń kórinisi. Kórip otyrǵanymyzdaı, bul mádenıetti qalyptastyrý jastardan bastalýy quptarlyq jaıt. Qazir kóp jastarymyz shetelderde oqyǵan, ǵalamdyq aq­pa­rattyq keńistikte ómir súrip jatyr. Jas­tar bárin túsinedi, tek olarǵa durys baǵyt berý kerek. Olardyń boıynda demokratııa mádenıetin qalyptastyryp, sonyń zańymen ómir súrýge baǵdarlaý kerek. Demokratııa oıyńa kelgendi isteý emes. Demokratııa – naǵyz eńbek ekendigin myqtap uǵynyp alǵan durys. Ol basqa azamattardyń quqyqtary men bos­tandyǵyna nuqsan keltirmeı ómir súrýdi, til tabysýdy bildiredi. Demokratııa – memleketińdi ózińniń jáne basqalardyń ómir súrýine jaıly etip damytýǵa, osy­ǵan saı keletin qoǵam qurýǵa úles qosý.

Basqa memleketterde, máselen Malaı­zııada, eriktilik pen skaýttyq qozǵalysty úılestiretin mamandardy ýnıversıtetterde arnaıy daıarlaıtyn. Iаǵnı, ýnı­versıtetterdiń qurylymynda adamǵa kómektesýdi úıretetin, olardy azamattyq belsendilikke tárbıeleıtin, bilikti mamandar daıarlaıtyn fakýltetter bar. Ár mektepte osyndaı qozǵalystar men uıymdar jumys isteıdi. Ony osyndaı arnaıy mamandyqty ıgergen adamdar úı­lestirip otyrady. Bizge de azamattyq qo­ǵam­nyń damýyna úles qosatyn daǵdy­lar­dy úıretýdi osy turǵyda qolǵa alý kerek. Odan keıin, óz saraptamasyn ja­sap, usy­nys bildirýshilerdiń pikirin tyńdap, bı­lik organdary olardy yntalandyryp, seriktesi retinde qabyldaǵany jón. Sol kezde ǵana qoǵam alǵa basyp, onyń aza­mat­tarynyń belsendiliginiń artary anyq.

Alýa JOLDYBALINA:

4. 2020 jyl elimizde Volonter jyly dep belgilendi. Volonterlerdiń ınstıtýty, jalpy olardyń memlekettegi jumy­sy azamattyq pozısııanyń, azamat­tyq sananyń oıanǵanynyń belgisi. Qazir de kóptegen qaıyrymdylyq shara­lary bar, oǵan qatysty zańnyń qabyldanýy bul saladaǵylardyń áleýmettik jaýap­kershiligin kórsetedi. Memleket tarapynan úkimettik emes uıymdarǵa granttar, úlken kólemde qarjy bólinedi. Atalǵan bastamalar azamattyq belsendilikti kóteredi. Búgingi eń basty másele úkimettik emes uıymdardyń naqty bir baǵyt boıynsha mamandanyp jumys isteýi. Sonymen qatar forýmdar men talqylaýlar bar. Halyqty, jergilikti halyqty sheshim qabyldaýǵa jumyldyrý kerek.

Eldos ABAQANOV:

4. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı re­sýrstar mınıstrligimen jańa eko­lo­gııa­lyq kodeks jasalyp jatyr. Atal­ǵan kodekste qoǵamdyq baqylaý, saraptama jáne monıtorıng quraldary kúsheıtilýde.

Máselen, buǵan deıin ekologııa týraly zańnama buzylsa memlekettik emes uıymdar ekologııa departamentine ótinim jazady, ol ótinim prokýratýrada tirkeledi, sodan keıin baryp qana zań buzǵan kásiporyn qyzmetine quzyrly organ sanalatyn ekologııa departamenti aralasatyn edi. Budan bylaı memlekettik emes sektordan ótinim tússe, ol ótinim prokýratýrada tirkelmeı, birden tekserý jumystary júrgiziledi. Joǵaryda aıtylǵan qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý jobasy buǵan deıin jobalaý-smetalyq qujattyń bir bóligi retinde ǵana qarastyrylǵan bolsa, endi budan bylaı kodekstiń arnaıy baǵyty retinde eskeriletin bolady.

Kodekste ekologııa jónindegi aqparat­tyń ashyqtyǵy men qoljetimdiligi de nazar­dan tys qalmady. Sonyń ishinde av­tomat­tandyrylǵan baqylaý quraldary da bar. Osynyń barlyǵy qoǵamnyń qatysý prın­sıpin jańa deńgeıge kóterip otyr. Aza­mattardyń, úkimettik emes uıymdardyń quqyǵy bekitildi. Iаǵnı, ekologııa salasyna qatysty azamattyq sektordyń bel­sen­diligin yntalandyrý máselesi eske­ri­lýde. Nátıjesinde, qorshaǵan ortany las­taýshy iri kásiporyndar qoǵamdyq baqylaý quraly bar ekenin eskerip, birinshiden zań buzbasa, ekinshiden, sol kásiporyndarda jańǵyrtý jumystaryn júrgizedi.

Jazyp alǵandar

Raýan QABIDOLDA,

Svetlana ǴALYMJANQYZY,

«Egemen Qazaqstan»