El ekologııasyn qorǵaý – Otandy qorǵaý

Qazaqstannyń ekologııalyq jaǵdaıy qoǵam nazaryn aýdaryp otyrǵan basty máselelerdiń biri. О́zimiz ómir súrip otyrǵan qor­sha­ǵan ortanyń tazalyǵy men saý­lyǵy barshamyzdy alań­da­ta­tyny anyq. Uly dalanyń kór­kine aınalǵan janýarlar dúnıe­siniń de jyl saıyn sırep bara jatqany jasyryn emes. Mem­leket basshysy Joldaýynda ult­tyq baılyǵymyz – tabıǵatty saq­taýdyń mańyzdylyǵyn erekshe atap ótti. Tıisti zańnamany qatań­datý jóninde shuǵyl sharalar qabyldaýdy tapsyrdy. Oǵan sebep te jetkilikti. Qa­zirgi ýaqytta brakonerlik uıym­das­qan qylmys túrine aınaldy. Ekologııalyq zańnamany óreskel buzý faktileri jıi qaı­ta­­lanyp otyrǵany jasyryn emes. Bıylǵy «Ohotzooprom» mem­lekettik meke­mesi ınspek­tor­­larynyń ólimi jáne Shyǵys Qa­zaq­stan obly­sy­nd­aǵy Marqa­kól kólindegi brakon­er­ler­diń qylmystyq áreketi sonyń dále­li.

Qazaq halqy ejelden tabı­ǵat­pen etene ósken halyq. Tabı­ǵat­pen jaras­­tyq­ta ómir súrip, bir tal shóp pen bir shybyqty da sebepsiz jul­maı­tyn el. Ur­paq tárbıesinde de «Kók shópti jul­sań kókteı solasyń», «Qus­tyń uıasyn buzba» dep úıret­ken. Erte­gi­le­rin­de qanaǵatsyz ańshy­lardyń aqyry jaman bo­la­ty­nyn únemi eskertip otyr­ǵan. «Qońyr ańnyń kıesi ursa ómi­ri­miz qaterge ushyraıdy» degen tú­si­nikti urpaq sanasyna bala ke­­zi­nen berik ornyqtyratyn bol­­ǵan. Ulttyń osy dástúrli eko­­­lo­gııalyq tárbıesin qaıta jań­­­ǵyrtý kerek-aq. Bul – árıne, el bolyp oılasatyn mańyzdy má­se­le. Eger, balalarymyzǵa tul­­­ǵalyq bolmysy qalyptasa bas­­taǵan kezinen osyndaı tanym­dy sińirsek, tabıǵatqa osynshama qatygezdik jasaýǵa dáti barmas pa edi degen oı jıi maza­laı­dy. Degenmen memlekettiń zań aıasynda atqaratyn tıisti ju­my­sy da qarqyndy jasalýy kerek. Ekologııa, geologııa jáne tabı­ǵı re­sýrstar mınıstrligi osy ba­ǵyt­­ta jumys júrgizýde.

Qoldanystaǵy ekologııalyq zań­namalardy qaıtadan qarap, olqy tustaryn pysyqtaý, Prezı­de­nt tapsyrmasyna sáıkes, ja­zany qa­taı­tý baǵytynda «Qa­zaq­stan Respýb­lı­ka­sy­nyń keı­bir zańnamalyq aktilerine agro­­óner­kásiptik keshendi retteý máse­­le­­le­ri boıynsha ózgerister men tolyq­­tyrýlar engizý týraly» Zańǵa ózge­ris­ter engizildi. Bul óz­ge­ristiń negizgi prın­sıpteri aza­mat­tardyń tabıǵat pen qor­sha­­ǵan ortaǵa keltirgen zııan­da­ryna jaýapkershilik pen jazany kúsheıtý arqyly zańsyz ań aýlaý, balyq aýlaý, aǵash kesý, t.b. qylmys kólemin azaıtý, tabı­ǵattaǵy tirshilik túrlerin saq­taý­dyń mańyzdylyǵyn túsindirý bolmaq. Qylmystyq kodekske orman, balyq sharýashylyǵy, jan­ýarlar dúnıesine keltirilgen zalal úshin mal-múlikterin tár­ki­leý, bas bostandyǵynan aıyrý merzimin uzartý, qylmystyq sara­laý belgilerin keńeıtý, aıyp­­pul kólemin aıtarlyqtaı ul­­ǵaıtý sııaqty ózgerister en­gi­­zildi. Mysaly, aqbóken derı­vat­tary men bekire balyq túr­­leriniń zańsyz aınalymy úshin jaza buryn 5 jyl bas bos­tandyǵynan aıyrý bolsa, qazir­gi zańda ony 12 jylǵa deıin uzar­t­ý kózdelgen.

Sonymen qatar, bıyl 5 jeltoq­sanda Parlament Sena­tynyń qaraýyna kirgen «Qazaq­stan Respýblıkasynyń keı­bir zańnamalyq aktilerine qyl­mys­tyq jáne qylmystyq is júr­gizý zańnamasyn jetildirý máse­le­le­ri bo­ıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasynda da el ekologııa­syn qorǵaý, tabıǵat dúnıesin saq­taý maqsatynda kóptegen baptar qa­ras­­tyrylǵan.

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, ulan baı­taq jerimiz ben sýy­myz­dyń ta­bı­ǵatyn qorǵaý, ony keler urpaqqa aman-esen tapsyrý bizdiń de ult aldyndaǵy boryshymyz bolmaq. Osyny eskere otyryp, biz zańsyz ań aýlaý men balyq aýlaý­dy qylmystyq quqyq bu­zý­­shylyq sanatynan qylmys sana­tyna aýystyrýdy kózdep otyr­myz. Buǵan deıin zańsyz ańshy­lar men balyqshylar 40 táýlikke deıin qamaý jazasymen qutylyp júrse, endi 3 jyl bas bostandyǵynan aıyrý jaza­syna kesilmek. Bıylǵy ınspek­torlardyń qylmyskerler qoly­nan qaza tabýy – qoǵamda úlken shý týdyryp, azamattardyń alań­­daý­shylyǵyn oıatty. Tabı­ǵat qorǵaýshylary ınspek­tor­lardyń qaýipsizdigi úshin ınspek­tor­­lardyń nemese olardyń ja­­qyn­darynyń qyzmettik min­det­­terin oryndaýyna baılanys­ty ómirine qol suǵýshylyq úshin, qyzmettik mindetterin oryn­da­ǵany úshin kek alý úshin 10 jyldan 15 jylǵa deıin bas bos­tandyǵynan aıyrý jazasy belgi­lendi.

Sonymen qatar memlekettik ıns­pek­torlardyń qyzmettik avto­kó­lik qural­da­ryn arnaıy kólik quraldarynyń sanatyna daýys zo­raıtqysh qurylǵy, arnaıy sıg­naldary sary jarqyldaýyq maıaktar jáne jasyl jolaqty tústi gra­fıkalyq shemalar qoıýdy jat­qy­za­myz.

Sondaı-aq el Úkimetiniń 2012 jylǵy 24 mamyrdaǵy №670 qaýly­sy­men bekitilgen erejelermen reg­la­mentteletin arnaıy quraldar men qyz­met­tik qarýdy qoldaný tártibin qaıta qaraımyz.

Inspeksııa qyzmetkerleriniń bilik­­tiligin arttyrý da mańyz­dy máse­le­lerdiń biri. Inspek­tor­lar­dyń kási­bı­ligi men joǵary deńgeıi olardyń qyz­metin minsiz atqarýyna ǵana emes, bede­line de tikeleı áser etetin faktor. Mınıstrlik bul tarapta da tıisti jumystar júrgizýde. Bıyl tamyz aıynda Ishki ister mınıstrliginiń aýmaqtyq bólimsheleri tarapynan «Ohotzooprom» memlekettik mekemesiniń ınspektorlary úshin quqyq buzýshylardy ustaý ne­­giz­deri boıynsha teorııalyq jáne praktıkalyq sabaqtar ótkizil­di. Az ýaqyt ishinde 135 ıns­pek­tor oqytyldy.

Mınıstrliktiń 2019-2020 jyl­dar­ǵa arnalǵan sybaılas jem­qorlyqqa qarsy jospary qabyl­dandy, onda memlekettik qyz­met­terdi avtomattandyrý jáne jetildirý, memlekettik ba­qy­l­aý men qadaǵalaý jónindegi is-sha­ra­lar naqtylanǵan; azamat­tar­dyń ótinishterin sapaly qaraý jáne basqalary. Osy jyl­dyń qyrkúıeginde Sybaılas jem­qorlyqqa qarsy is-qımyl agent­tigimen birge «Adaldyq alańy» jobasynyń Jarǵysyn maqul­dap, 11 qarashasynda agenttik basshylyǵynyń qatysýymen «Adaldyq alańy» jobasynyń tusaý­ke­seri ótti. Qazir «Adaldyq alańy» jobasy aıasynda qoǵam sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy kúres jáne sybaılas jemqorlyq táýekelderin anyqtaý pro­se­sine belsendi qatysýda. Jobalyq alań­da mınıstrliktiń, aýmaqtyq or­­ga­n­dardyń jáne vedom­s­tv­o­lyq baǵy­nys­taǵy uıym­dar­dyń qyz­meti týraly aqparat jı­naq­talady, halyqpen kez­desýler uıymdastyrylyp, jańa «ashyq alań» formatynda qabyldaýlar ótki­zi­ledi. Alynǵan málimetter taldanady, faktilerdi rastaý arqy­ly naqty adam­dar­ǵa sharalar qoldanylady.

Sonymen qatar azamattardyń pikir­leri men suraqtaryna oraı, Qazaqstan Respýblıkasy Ekolo­gııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi qurylǵan jarty jylǵa jetpeıtin ýa­qyt ishinde kóptegen jumys atqar­dy. Biz joǵaryda termelep ótken máseleler mınıstrlik jumy­synyń bir parasy ǵana. Týǵan otannyń baı tabıǵatyn qorǵaý, janýarlar dúnıesiniń alýan túrliligin saqtaý, ulttyq baılyǵymyzǵa aınalǵan Uly da­la­nyń ekologııasyn taza ustap, damyǵan memleket qurý bar­sha­myzdyń ıgi muratymyz ekeni daýsyz. Sondyqtan barsha­myz, ásirese Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıs­tr­li­giniń qyzmetkerleri elimizge qajy­maı qyzmet etedi. Bul bizdiń Otan aldyndaǵy jáne urpaq aldyn­da­ǵy abyroıly boryshymyz.

Sábıt NURLYBAI,

Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń jaýapty hatshysy