Partııany tirkeý talaby jeńildeıdi
Danııa ESPAEVA,
Májilis depýtaty, Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń múshesi:
– Ulttyq keńestiń alǵashqy otyrysynan beri úsh aı ótti. Osy ýaqyt aralyǵynda úsh jumys toby da óz usynystaryn berdi. Prezıdent Ákimshiliginde 17 kezdesý ótti. Bul kóp nárseni ańǵartady. Ásirese, ár jumys toby 30-dan astam usynys jasady. Memleket basshysynyń sózin estigende kóptegen usynystyń qabyldanǵanyn túsindim.
Men ekonomıkalyq baǵyttaǵy jumys tobynyń quramyna kiremin. Qýantatyny, shynynda bizdiń jumys tobymyz kótergen kóptegen máselege qatysty sapaly deńgeıde sheshim qabyldandy.
Eń bastysy, qoǵam damyp keledi, sondyqtan saıası reforma mańyzdy. Kópshilik úshin ózekti taǵy bir másele – partııalardy tirkeý. Búgin jaqsy jańalyq estidik. Endi partııany tirkeýge 20 myń qoldaýshy jetkilikti. Iаǵnı, partııa tirkeý talaby jeńildetildi.
Ekinshiden, partııaǵa qatysty mańyzdy qadam jasaldy. Endi, parlamenttik oppozısııa týraly zań jobasy qabyldanady. 2014 jyly «Aqjol» partııasy osyndaı usynys jasaǵan edi. Parlamenttik oppozısııa týraly zań jobasyn usynyp, bul zań jobasy EQYU tarapynan oń baǵasyn aldy. О́kinishke qaraı, sol kezde atalǵan zań jobasy qabyldanǵan joq. Búgin Prezıdent osyndaı zań jobasy qabyldanatynyn aıtty. Oppozısııalyq partııanyń músheleri tańdalýy múmkin, biraq eń bastysy olardyń daýysy estilý kerek. Ol úshin oppozısııa týraly zań qajet.
Bizdi saıası reformalar kútip tur
Tóleýtaı RAHYMBEKOV,
«Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy» kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamynyń basqarma tóraǵasy, Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń múshesi:
– Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń birinshi otyrysy kirispe ispetti bolǵan edi. Mine, úsh aı ótken soń nátıjege qol jetkizdik. Bul týraly jıyn barysynda Prezıdenttiń Keńesshisi Erlan Qarın baıandady. Odan keıin úsh toptyń – saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik toptardyń ókilderi atqarylǵan jumystarǵa toqtaldy.
Osynyń bárin qorytyndylaı kele, belgili saıasatker Erlan Saırovtyń sózin qaıtalaǵym keledi. «Memleket pen qoǵamnyń arasynda dıalog pen dıskýssııany qalyptastyrý – keleshektiń kepili». Osy dıalog pen dıskýssııany uıymdastyrǵan Ulttyq keńes jumysynyń qorytyndysy desek qatelespeımiz.
Qoǵammen birlese otyryp, memlekettik organdar ózderiniń usynysyn daıyndady. Aqordada, mınıstrlikterde, Úkimette qoǵam qaıratkerleri qatysqan kóptegen otyrys ótti. Sonda aıtylǵan usynystardy Prezıdent eskergenine kýá boldyq.
Jer máselesi, ulttyq valıýta, til, áleýmettik jaǵdaıy tómen azamattardy qorǵaý týraly ózekti máselelerdiń bárine toqtaldy. Sonyń ishinde erekshe nazar aýdaratyny – bizdi úlken saıası reformalar kútip tur.
Partııalarǵa qatysty zańǵa ózgeris engiziledi. Burynǵydaı 40 myń emes, 20 myń adam qoldasa jetkilikti. Odan keıin parlamenttik oppozısııa týraly aıtyldy. Munyń bári mańyzdy sheshim. Mıtıngter týraly zańǵa ózgeris engizilmek. Burynǵydaı ruqsat suramaı-aq, aqparat retinde ákimshilikterge eskertip alańǵa jınalýǵa bolady. Sondaı-aq Prezıdent ózi aıtyp ketkendeı, demokratııa – óte úlken mindet. Bul memlekettik organdarǵa da, azamattarǵa da artylǵan jaýapkershilik.
Ult upaıyn túgendegen Ulttyq keńes
Rasýl JUMALY,
qoǵam qaıratkeri, saıasattanýshy, Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń múshesi:
– Ulttyq keńestiń ekinshi otyrysyn joǵary baǵalaımyn. Kóptegen oılar, kókeıde júrgen máseleler qamtyldy. Áý basta Ulttyq keńes qurylǵanda onyń jumysyna qatysty kóptegen kúmándi oılar aıtylyp, sekem bildirgender boldy. Bos sózdiń sheńberinen shyǵa almaıdy degender de tabyldy. Buǵan deıingi jer komıssııasynyń, demokratııa isteri boıynsha komıssııanyń sátsizdigin qaıtalaıdy dep topshylady.
Ony da túsinýge bolatyn shyǵar. Osy tektes pikirler qoǵamda da, túrli saraptamalyq ortalyqtarda da aıtyldy. Nege túsinýge bolady deımiz? Joǵaryda aıtqanymyzdaı, buǵan deıingi basy bar, aıaǵy joq jobalar qur naýqanmen aıaqtalyp kelgen edi. Sonyń kesirinen birtalaı azamattardyń, sarapshylar men saıasatkerlerdiń kóńili qalǵany da jasyryn emes. Senimsizdiktiń syry da osynda.
Biraq Ulttyq keńeste áý basta alǵa qoıylǵan máselelerdi talqylaý bastamasy kóńilden shyǵady. Keńes aıasynda túrli máseleler kóterilip jatyr, áli de kóteriledi. Sebebi qoǵamda qordalanǵan máseleler – shash-etekten. Deı turǵanmen, Ulttyq keńestiń quzyreti aıasynda qysqa merzimde atqarylǵan ister az emes. Ony belgili bir dárejede qanaǵat etýge bolady. Bul týraly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta aıtyp ótti. Bir jyl emes, ondaǵan jyldar boıy qordalanǵan máselelerdi eki-úsh aıdyń muǵdarynda sheshý múmkin emes. Sebebi kez kelgen saıasat – qııal-ǵajaıyptar álemi emes, múmkindikter alańy. Sondyqtan utymdy oılar aıtylǵan áserli áńgimelesý boldy dep topshylaımyn.
Esterińizde bolsa, Ulttyq keńestiń bıylǵy qyrkúıekte ótken alǵashqy otyrysynda kóptegen usynystar jasaldy. Iаǵnı, saıası jańǵyrý máselesi boıynsha 5 zańǵa ózgerister engizý, Parlament, saılaý, saıası partııalar qurý, ózin-ózi basqarý isi, mıtıngter men sherýler, ıdeologııa, memlekettiń bolashaqtaǵy baǵyty máseleleri boıynsha naqty usynystar aıtyldy. Sonyń eń negizgisi – demokratııalandyrý.
Ekinshi otyrysta osy usynystar egjeı-tegjeı talqylanyp, osyǵan qatysy bar memlekettik organdarmen túrli konsýltasııalar ótkizý nátıjesinde aıtylǵan usynystardyń naqty tapsyrmalar men sheshimderge ulasqanyn kórdik. Iаǵnı, tek áńgime-dúken qurý emes, atqarylyp jatqan naqty istiń bar ekeni aıqyndaldy. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev el bıligine kelgende jalǵan naýqanshyldyqtan bas tartyp, sóz ben istiń arasynda sabaqtastyq kerek ekenin málimdegen edi. Ulttyq keńestiń ekinshi otyrysynda osy málimdemesiniń is júzinde qolǵa alynǵanyn kórdik. Saıası jańǵyrý turǵysynda naqty sheshimder qabyldandy. Áli de talqylanatyn másele bolsa da saıası partııalardy qurýǵa qatysty jeńildikter tilge tıek etildi.
Sondaı-aq mıtıngter men sherýlerdiń jańasha júrgizilýi, oǵan múmkindik berilýi, kóp balaly analarǵa, jastarǵa, mektep oqýshylaryna qatysty kóptegen áleýmettik jeńildikterdiń aıqyndalýy, jer máselesin retteýge, latıfýndızmge shekteý qoıylýy syndy jaǵymdy jańalyqtar bar. Naqty sheshimder qabyldanýda. Bul alǵa basý bar degen sóz. Naqty nátıjelerdi kórip otyrmyz. Birte-birte Ulttyq keńeske degen saraptamalyq ortalardaǵy, qoǵamdaǵy kúmándar da seıilýde.
Bul da úlken jetistik. Sebebi búgingi tańda qoǵamdaǵy úlken dert – senimsizdik. Bılik ne aıtsa, ne istese de senbeıdi qazir. Joǵalǵan senimdi qaıtarý ońaı sharýa emes. Jekelegen tulǵa emes, tutas bılik joǵaltqan senimdi qaıtarý ońaıǵa soqpaıdy. Qysqa merzimniń máselesi de emes bul. Sondyqtan Ulttyq keńestiń eń jaǵymdy tusy – osy! Bılikke degen qoǵam senimi paıda bola bastady.
Senim nyǵaıa tústi
Aısana SMAN,
«Turan Astana» ýnıversıtetiniń azamattyq-quqyqtyq pánder kafedrasynyń professory, Prezıdent janyndaǵy adam quqyqtary jónindegi komıssııanyń múshesi:
– Ulttyq senim keńesiniń birinshi otyrysy qoǵamdaǵy mańyzdy suraqtardy, problemalardy anyqtaýǵa arnalsa, ekinshi otyrysta sol anyqtalǵan máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan qadamdar, problemalardy retteıtin zań jobalaryn daıyndaý, saıası reforma jasaý reti talqylandy.
Prezıdent respýblıkadaǵy eń bıik laýazymdy qyzmet ıesi retinde, syrtqy jáne ishki saıasatqa jaýapty saıasatker retinde halyqaralyq tájirıbege súıene otyra bılik pen halyq arasynda dıalog ornatýdy jolǵa qoıyp otyr. Osy rette azamattyq qoǵamnyń pikiri tyńdaldy, olardyń daýysy estildi. Al azamattyq qoǵamnyń pikiri tyńdalyp otyrǵannan keıin, onyń ókilderi halyq jaǵdaıynan habardar, aýyl-aımaqtyń turmysymen tanys, problemalardan qulaǵdar bolýy tıis. Degenmen bul mindet bizdiń elimizde áli de Prezıdenttiń moınynda. Osy jaǵdaıdy retteý úshin ol azamattyq qoǵam ókilderin jınap, qoǵam men bılik arasynda kópir bolýdy, dıalog ornatýdy usynyp otyr.
Mundaı alańnyń, dıalogtyń qajet ekenin shetelderdiń tájirıbelerinen de kórip júrmiz. Qarym-qatynastyń qalaı qurylatynyn, bul baılanystyń qalaı jumys isteıtinin úırenýimiz kerek. Muny da Prezıdent kórsetip otyr.
Keshegi otyrysta kóp kózqaras aıtyldy, sheshimder qabyldandy. Solardyń biri – saıası partııalardyń jumysyna ózgeris engizý. Partııa qurý úshin talaptyń ózgertilýi partııanyń jumysyn ónimdi etedi dep oılaımyn. О́ıtkeni 40 myń adamnyń keıbiri formaldy túrde tirkelýi múmkin, al ony azaıtý arqyly naqty jumys isteıtin, maqsat-múddesi ortaq adamdardyń bir ortada jınalýyna múmkindik alamyz. Odan keıin beıbit mıtıng ótkizý boıynsha zań jobasy qabyldanatyny málim boldy. Bul da azamattyq qoǵamnyń bir tilegi edi. Azamattyq qoǵam jetkizdi, Prezıdent tıisti jaýabyn berdi. Endigi kezekte belsendilerge, oıyn aıtqysy keletin azamattarǵa ruqsat alýdyń qajeti bolmaıdy. Jergilikti mýnısıpaldy organdy eskertý jetkilikti. Bul da halyqtyń oıyn bildirýge múmkindik bermek. Qylmystyq kodekstiń 174-babyn qaıta qaraý da kópshiligimizdiń kóńilimizden shyqty. О́ıtkeni dál osy bap boıynsha jaýapqa tartylyp, odan sottalyp ketkender az emes. Osy bap boıynsha qylmystyq emes, ákimshilik jaýapkershilikke tartý durys dep esepteımin.
О́zgeristerdiń, reformalardyń barlyǵy qýantty. Zańger retinde zańnamalyq aktilerge nazar aýdarý keregin aıtqym keledi. О́ıtkeni elimizde bir zańdy júzege asyrý úshin birneshe quqyqtyq-normatıvtik aktiler daıyndalady. Bul jaǵdaıdy biraz qıyndata túsedi. Osy turǵyda úlken revızııa jasaý kerek dep oılaımyn.
Eń bastysy, halyq pen bılik arasynda dıalog ornatýǵa qadam jasaldy, ózgerister engizildi. Bul ózgerister azamattyq qoǵamnyń ilgerileýine úles qosa otyra memlekettiń damýyna da yqpal etedi.
Shynaıy demokratııalyq ınstıtýttar qurý quraly
Zarema ShÁÝKENOVA,
Prezıdent janyndaǵy QSZI dırektory, Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi:
– Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi (UQSK) qurylǵanǵa deıin el tarıhynda qoǵam men memlekettiń únqatysýyn qamtamasyz etýge jáne retteýge baǵyttalǵan túrli keńes berýshi organdar boldy. Olardyń qyzmetiniń negizi saıası qozǵalystar men partııalar ókilderiniń, qoǵam qaıratkerleriniń, memlekettik organdardyń ózara is-qımyly negizinde el damýyndaǵy strategııalyq maqsattar men mindetterdi ázirleý boldy.
Eldiń ornyqty damýy, Qazaqstandy odan ári damytý máseleleri boıynsha usynystar men pikirlerdi talqylaý, demokratııalandyrýdyń negizgi kontýrlaryn belgileý maqsatynda neǵurlym iri qoǵamdyq-saıası jáne áleýmettik toptardyń múddelerin kelisý tetikteri qurylýda. Dál osy úshin elde ártúrli suhbat alańdary quryldy: aldymen – Azamattyq qoǵamdy odan ári demokratııalandyrý jáne damytý jónindegi usynystardy ázirleý boıynsha turaqty jumys isteıtin keńes, sodan keıin – azamattyq qoǵamdy demokratııalandyrý jáne damytý máseleleri jónindegi Ulttyq komıssııa. Konsýltatıvtik-keńesshi organdar júıesi turaqty qozǵalysta. Mindetterdiń oryndalýyna qaraı jumys istep turǵan organdar qyzmetin toqtatady jáne jańa organdar qurylady. Tek 2019 jyly ǵana qurylǵan Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń mıssııasy – saıası jańǵyrtý men shynaıy demokratııalyq ınstıtýttardy qurý quraly men sharty ǵana emes, sonymen qatar jalpyulttyq konsensýs negizinde údemeli áleýmettik jáne ekonomıkalyq reformalarǵa qozǵaý salý.
Q.Toqaev Prezıdenttik laýazymyna kirisken alǵashqy kúninen bastap halyq pen memlekettik organdar arasynda tyǵyz ózara is-qımyl jáne ashyq suhbat ornatýdy basym baǵyt retinde qarastyryp keledi. Memlekettik sheshimderdi qabyldaý úderisinde ashyqtyq, transparenttilik jáne azamattardyń pikirlerin esepke alý – memlekettik basqarý tıimdiliginiń jáne demokratııalyq qaǵıdattarǵa beıimdiliktiń mańyzdy ındıkatorlarynyń biri. Kórip otyrǵanymyzdaı, UQSK-nyń ekinshi otyrysy Prezıdenttiń ashyq suhbatqa jáne «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdattaryna beıildiligin kórsetti.
Osyndaı qysqa merzim ishinde 18 jumys keńesi, UQSK múshelerimen 16 kezdesý ótkizildi. Saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik-mádenı jańǵyrtý jónindegi 3 jumys komıssııasy kóptegen talqylaýlar, otyrystar men onlaın-konferensııalar ótkizdi.
Prezıdent aıtqan reformalar, tapsyrmalar men usynystar paketi – kóptegen sarapshylardyń, mınıstrlikter men túrli vedomstvolardyń tyǵyz komandalyq jumysynyń nátıjesi. Reformalardyń osy paketi odan ári yryqtandyrýǵa, izgilendirýge jáne demokratııalandyrýǵa qadam.
Tapsyrmalar arasynda áıelder men jastar úshin mindetti 30% kvotany erekshe atap ótken jón. Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, kóptegen elder erikti partııalyq kvotalardy engizýde. Mysaly, «Keńes 90/Jasyldar» (Germanııa) partııasy jáne Avstrııalyq jasyldar partııasy partııalyq tizimde áıelderdiń keminde 50% bolýy tıis dep qarastyrady. Ispanııanyń Sosıalıstik jumys partııasy ózderiniń kandıdattarynyń tizimine áıelderdiń 40%-ynyń qol jetkizýin maqsat etip otyr.
Shvesııa áıelder ókildiginiń deńgeıi boıynsha álemde tórtinshi orynda jáne el parlamentinde 45%-dy áıelder alady.
Jalpy, partııalyq kvotalar eki tásilmen belgilenedi: partııanyń quryltaı qujattaryna, erejeler, jarǵylary men jınaqtaryna ózgerister engizý arqyly saıası partııalar erikti túrde qabyldanady nemese erikti kvotalar ádette kvotalaý týraly resmı zańdarda (saılaý, saıası partııalar jáne t.b. týraly zańnama) belgilenedi. Biz kórip otyrǵanymyzdaı, Qazaqstan partııalyq kvotalaýdyń ekinshi tásilin engizýde jáne Memleket basshysy Q.Toqaev atap ótkendeı, bul shara áıelderdiń saıasatqa, ásirese zań shyǵarý prosesine belsendi kelýin yntalandyrýy tıis.
