Ulttyq keńes músheleri ne deıdi?

Adam quqyqtaryn qorǵaıtyn qadam

Jemis TURMAǴAMBETOVA,

 «Adam quqyǵy hartııasy» qoǵamdyq qorynyń atqarýshy dırektory, Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń múshesi:

– Ulttyq qoǵamdyq senim keńe­siniń birinshi otyrysynan keıin Keńes músheleri úsh topqa bólindik. Zańnamalyq máseleler men quqyqqa qatysty top bolmaǵandyqtan, men saıası reformalar boıynsha toptyń quramyna qosyldym. Toptar óz jumysyn bastamas buryn Memleket basshysy beıbit mıtıng ótkizý bo­ıynsha ıdeıalarymen bólisken edi. Búginde jumys nátıjesi kórinip, qandaı ózgeristerdiń engiziletini naqtylanyp otyr. 

Mıtıng ótkizýge baılanysty ózgerister kópti qýantqany belgili. Biraq eń aldymen, eki taraptyń da mindetterin naqtylaý kerek. Mıtıng uıymdastyrýshylar ǵana emes, quqyq qorǵaý uıymdarynyń da atqaratyn qyzmetteri bar. Olar­dy aldyn ala belgilep, erejege engizý qajet. Bul jaǵdaıda me­niń «kelisim polısııasy» boıyn­sha usynysym iske jaraıdy dep sene­min. Meniń oıymsha, erejelerdi basynan jazǵan durys bolady.

Ekinshiden, saıası modernızasııa turǵysynan qarasaq, partııany tirkeý úshin partııa músheleriniń sanyn azaıtý da jaqsy sheshim dep bilemin. Bul, álbette, elimizde saıası partııalardyń sanyn aıtarlyqtaı ósiredi deýge kelmeıdi. Alaıda jańa partııa quramyn degenderge jaqsy múmkindik bolmaq. Bul jerde de naqty erejeler, jańa zań daıyndalýy qajet. Al «Saılaý týraly» Zańǵa ózgertý engizýdi qoldaımyn. Endigi kezekte tek partııa men bir­les­tikterdiń atynan emes, jeke tul­ǵalardyń da saılaýǵa qatysýyna múmkindik berý durys sheshim dep esepteımin. Bul proporsıonaldy-majorıtarly júıege alyp keledi. Jastar men áıelderdiń saıasatqa aralasýyna da múmkindik ashylmaq. Depýtat korpýsyndaǵy áıelder men jastar sanyn 30 paıyzǵa jetkizý de qýantty. Bul aıtylǵan ózgeristerdiń barlyǵyna ımpýls qajet, jańa zańdar qabyldanýy kerek. Ulttyq keńestiń músheleri qabyldanǵan zańdarǵa ózgeris engizýdi memlekettik organdardyń qolyna berip qoımaı, jumys toptaryna qosylýy kerek, basy-qasynda júrýi shart.

О́lim jazasyn alyp tastaý da elimizdiń demokratııany qoldaı­tynyn, demokratııalyq memleket ekenimizdi kórsetedi dep oılaımyn.

30 qazanda Prezıdentpen kez­des­kenimde quqyq qorǵaý uıym­daryndaǵy áriptesterimmen daıyn­daǵan usynystarymyzdy tabys­tadym. Sol usynystardyń birazy qa­byldanyp otyr. Atap aıtar bolsam, sherý, saıası partııalar týraly oılarymyz eskerilgen. Bul ózgerister qabyldanǵannan keıin aldyńǵy qatarly demokratııalyq memleketterdiń biri bolamyz dep senemin. Bul da adam quqyqtarynyń qorǵalýyna, saıası ózgeristerge qatysty jasalǵan qadam dep oılaımyn.

Qoǵamnyń talap-tilegi eskeriledi

Alýa JOLDYBALINA,

QSZI Áleýmettik-saıası zertteýler bóliminiń basshysy:

– Ulttyq keńestiń ekinshi oty­rysy men birinshi otyrys arasyn­daǵy ýaqyt qysqa bolsa da árbir ju­mys toby óz baǵyttary boıynsha usynystaryn bergen. Sol usynys­tardyń basym bóligi reformalardyń qataryna kirgen. Iаǵnı, bul jumys osymen toqtap qalmaı, jalǵasyn tabady degendi bildiredi. Prezıdent birqatar tapsyrma berý arqyly qoǵamnyń talap-tilekterin eskerip otyrǵanyn kórsetti.

Saıası júıede «múddelerdiń artıkýlıasııasy», «múddelerdiń agregasııasy» degen túsinik bar. Iаǵnı, saıası júıe ózin qorshaǵan qoǵamnan ártúrli ımpýls – talap-tilekter alady. Onyń bári jınalyp múddelerdiń artıkýlıasııasyna aınalady. Mysaly, Prezıdenttiń aıtqan tapsyrmalary, usynystary qoǵamdaǵy áleýmettik toptardyń, qoǵamdyq uıymdardyń, azamattyq qoǵam sektorynyń múddesin eskergenin kórsetedi.

Prezıdent saıası jańǵyrýǵa kóbirek toqtaldy. Bul – alǵashqy nátıje ǵana. Áleýmettik sala bo­ıynsha aıtar bolsaq, kóp balaly otbasylarǵa tólemaqy kiriske baılanysty emes, balanyń sanyna baılanysty beriledi. Bul bılik­tiń ataýly áleýmettik kómek bo­ıynsha ketken olqylyqtardan oı túı­gen­dikterin, ustanymdaryn kór­se­tip otyr. Kez kelgen engizil­gen jańǵyrtý ári qaraı ózgeredi, jańarady. Sebebi bılik te ketken olqy­lyqtan qorytyndy shyǵara­tynyn, ári qaraı jumys isteýge da­ıyn ekenin kórsetip otyr. Úkimetke atqarýshy bılik retinde kóp mindet, jaýapkershilik júkteledi. Barlyq reformalardy daıyndaǵan kezde zańnama ázirlep, is-sharalardy qamtyp, bıýdjetke ózgeris engizý kerek. Munyń bári Úkimetke úlken mindet artylady degendi bildiredi.

Partııalardyń básekelestigin kúsheıtedi

Marat SÁRSEMBAEV,

zań ǵylymdarynyń doktory, professor:

– Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń par­­­tııa­lardy tirkeý úshin onyń músheleri sanynyń tómen­gi shegin eki esege, ıaǵnı 40 myń­nan 20 myń adamǵa deıin azaıtý usynysyn tolyq qoldaı­myn. Saıası partııalar eldegi túıt­kildi máselelerdi túbegeıli sheshýge túrtki bolýy tıis. Son­­­dyqtan bul usynys eń al­dy­­men otandastarymyzdyń saıası belsendiligin arttyryp, aza­­mattyq kózqarasyn qalyp­tas­tyrýǵa jol ashady.

Árıne elimizde halyqtyń baryn baǵamdap, joǵyn joq­tap júrgen partııalar az emes. Deıturǵanmen olar­dyń sany áli de arta túsýi qa­­jet dep esep­teımin. Nege? Sebebi azamat­tardyń pikir­leri saıası turǵyda bolsyn, ekonomıkalyq salaǵa qatysty bolsyn, eń bastysy, partııa arqyly aıtylsa – paıdasy anaǵurlym kóp bolar edi. Sol sebepti de saıası partııalar sany kóp bolǵany tıimdi.

Saıası partııa kommer­sııa­­lyq uıym, ne bolmasa jeke ujym emes. Iri saıası qoz­­ǵaý­­shy kúsh bolyp sanalatyn par­tııa­nyń kúrdeli máselelerdi sheshýge múmkindigi zor. Par­tııa­nyń mıssııasy da – osy! О́zge uıym­dar men ujym­dar­dyń ba­ǵyt-baǵdary – bas­qa. Sol sebep­ti de saıası partııa­lar­­dyń sany ne­ǵur­lym kóp bol­ǵany ıgi. Bul – bir.

Ekinshiden, partııa qataryna saılanatyn azamattar tiziminde áıelder men jastar úshin min­detti 30 paıyzdyq kvotany en­gizý de oń qadam bolmaq. Par­­­lamentte, memlekettik, jer­gi­likti atqarýshy organdarda bol­­syn, áıel azamattardyń sa­nyn arttyrýǵa den qoıý qajet. Olardyń da múddeleri es­k­erý­siz qalmaýy tıis.

Solaı bola tura 30 paıyz­dyq kvotany engizý kerek eken dep, jappaı taǵaıyndaý júr­­gizilmegeni jón. Irikteý máse­le­sin de umytpaý qajet. San da, sapa da mańyzdy. Sol ar­qy­ly áıelderdiń de múddesi es­ke­riledi, qoǵamdyq túıtkildi má­seleler de oń sheshimin tabady.

Ortalyq saılaý komıssııa­synda qyzmet etken kezimde árip­tes áıel azamattar kóp bol­dy. Olardyń memlekettik qyz­mettegi atqarǵan isterin kúni búginge deıin aýyz toltyryp aıta alamyn. Sondyqtan durys irikteý júrgizilip, sapa jaǵyna mán beretin bolsaq, memlekettiń damý máselesi de baǵytynan jańylyspaıdy.

Birer jyl buryn Qyzyl­orda, Aqtaý aımaqtarynda bolyp, jastarmen áńgimelestim. Sondaǵy túıgenim – elimizde saıası saýatty, uıymdastyrý qa­bi­leti joǵary jastar kóp. Ondaı jastarǵa qoldaý kór­setip, damýyna dańǵyl jol sala bilsek, olardyń elge sińi­rer eńbegi men berer paıdasy da zor bolmaq. Olardy qoǵam­dyq-saıası jumystarǵa tartyp, kómek kórsetý baǵytynda ju­mys atqarylýy kerek. Mu­ny memleketimizde belsendi jas­tar­dyń kóp ekendigine kóz jet­kizip baryp aıtyp otyrmyn.

Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń ekinshi otyrysynda zań shyǵarý organyndaǵy saıası azshylyqtyń quqyǵyn bekitetin zańnamalyq norma engizilýi, tıisinshe, túrli partııa ókilderiniń Parlamenttegi keı­bir komıtetterdi bas­qarýy­na múmkindik beretini tý­ra­ly da aıtyldy. Bul da osy kúngi ózekti máseleniń biri. Parlamentte bolsyn, jergi­likti organdarda bolsyn, túrli partııa ókilderi sanynyń arta túsýi – memleket damýy úshin asa paıdaly bolmaq. Olar ózge partııa ókilderiniń nazarynan tys qalyp jatqan ózekti máselelerdi kóterip, or­taǵa oramdy oı tastaıdy, tyń ıdeıalarymen bólisedi.

Túptep kelgende, tirkeý úshin partııa músheleri sany­nyń tómengi shegin eki esege azaıtý, partııa qataryna saıla­natyn azamattar tiziminde áıel­der men jastar úshin min­detti 30 paıyzdyq kvotany, zań shyǵarý organyndaǵy saıa­sı azshylyqtyń quqyǵyn beki­te­tin zańnamalyq normany en­gizý máseleleri – otandas­ta­ry­myzdyń belsendi­ligin art­tyrýǵa serpin bolady dep senemin.