Bilimdi el – bilikti el

О́rkenıetti 50, sodan keıin 30 eldiń qataryna qosylý mura­tyn usyndy. Ony júzege asy­ratyn ozyq oıly, ǵylymy men bilimi damyǵan el bolý qajet boldy. Sondyqtan da ege­men­diktiń, Táýelsizdiktiń al­ǵash­qy qadamdarynan bastap N.Nazarbaev ǵylym men bilim salasyn qatar damytý qajettigin aıtty. Bilim júıesin reformalaý arqyly Qazaqstannyń naqty zamana suranystaryna jaýap bere alatyn memleketke aınalatynyna senim bildirdi. Ekonomıka men qoǵamdy modernızasııalaý úshin eń áýeli bilim júıesin naryqtyq qatynastarǵa beıimdep daıarlaý qajet edi. Osylaı, Táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap bilim men ǵylym memlekettik saıasattyń basym ba­ǵyttaryna aınaldy.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezı­denti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Táýelsizdik jyldaryndaǵy bilim men ǵylym júıesin damytýdaǵy rólin túsiný úshin, ony kezeń-kezeńdermen qarastyrǵan jón bolar dep paıymdaımyn.

Birinshi kezeń, HH ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynan bastalady. Eń aldymen, derbes memleket qurý, qoǵamdy ortaq ulttyq murattarǵa jeteleý, ekonomıkany túbegeıli qaıta qurý máselesi sheshilýi tıis boldy.

Ekonomıkanyń qıyndyǵy­na qaramastan osy syn saǵatta, El­basynyń berik erik-jigeri­niń ar­qa­synda bilim salasynda álem­de teńdesi joq joba jú­zege asy­ryla bastady. 1993 jy­ly «Bolashaq» baǵdarlama­sy qabyldandy. Qazaqstannyń talantty qyz-jigitteri álemniń eń ozyq ýnıversıtetterine oqýǵa jiberildi. Olar táýelsiz mem­le­kettiń bolashaq kadrlyq saıa­satynyń arqaýyna aınaldy.

Bul baǵdarlamaǵa kezinde sekemdene qaraǵan adamdar da, oı-pikirler de boldy. Prezıdent N.Nazarbaevtyń sol kezdegi kemel oıynyń nátıjesi qazir aı­qyn kórinip otyr. «Bolashaq» baǵ­­darlamasyn bitirip kelgen 13 myńnan astam qyz-jigit bú­ginde respýblıkanyń saıa­sı-eko­nomıkalyq, ákimshilik bas­qarý júıelerinde abyroımen eńbek etip júr. Joǵarydaǵy ke­zeńde 1992 jyly «Bilim týraly», «Joǵary bilim týraly» zań­dar qabyldandy. Osylaı bilim salasynda mańyzdy ınstı­týsıonaldyq qadamdar jasaldy.

Bilim salasynda jekemenshik oqý oryndary ashyldy. Qysqa merzim ishinde bilim berý qyz­meti qalyptasty. Naqty báse­ke­les­tik paıda boldy. Bilim me­ke­meleriniń derbestigi men at­qarý­shy bıliktiń quzyreti naq­tylandy.

Ekinshi kezeń, ótken ǵasyr­dyń 90-jyldary men jańa ǵasyrdyń alǵashqy bes jyl­dyǵyn qamtıdy. Bul kezeńde jańa strategııalyq bastamalar ómirge keldi. 1997 jyly El­ba­sy N.Nazarbaev elimizdiń 2030 jylǵa deıingi damý strategııa­syn ja­rııalady. Bilim berý júıesi bul jobada memlekettiń básekege qabiletti bolýynyń mańyzdy baǵyttarynyń biri retinde qaras­tyryldy.

1997-2002 jyldardaǵy orta bilim berý salasyn aqparat­tandyrý júıesi baǵyty boıyn­sha memlekettik baǵdarlama oı­daǵydaı júzege asyryldy. Sondyqtan tehnıkalyq jáne kásibı bilim berý salasy da 2001 jyly tolyqtaı aqparattandyrý qalpyna kóshti. Shyndyǵyna kelgende, Qazaqstan TMD elderi ishinde 2001 jyly-aq mektep­terdi 100 paıyz kompıýtermen qam­tamasyz etti.

Dál osy jyldary taǵy bir Prezıdenttik joba qabyldandy. Talantty balalardy qoldaý úshin «Daryn» baǵdarlamasy ómirge keldi. Osylaı Qazaqstanda talantty oqýshylar úshin júzden astam «Daryn» mektepteri jú­ıesi qalyptasty.

1999 jyly qabyldanǵan táýelsiz testileý saıasaty talap­ker­lerdiń bilimine qaraı oqýǵa qabyldanýyna jáne grant­tyq qarjylandyrýǵa iligýine múm­­kindikter berdi. Bul ádil, ashyq tańdaýdyń arqasynda tur­­ǵylyqty jerine qaramastan stý­dentter shoǵyryn jasaqtaýǵa múmkindik berdi. Saıyp kelgende tuńǵysh qa­byldanǵan memlekettik baǵdar­lamalar ulttyq bilim berý jú­ıesin modernızasııalaýǵa jol ashty. Bul 2005-2010 jyldardy qamtydy.

Úshinshi kezeń, 2006 jyl­dan búgingi kúnge deıingi kezeńdi qam­tıdy. Bul kezeńde Qazaqstan qoǵamynyń búkil júıesi ózge­riske ushyrady. Jańa zama­naýı talaptarǵa sáıkes qoǵamnyń bar salasy jappaı damı bas­tady. Bilim berý salasy da oń ózgeristerge bet burdy. Álemdik brendti jańa ýnıversıtet qurý qajet boldy. 2006 jyly Tuńǵysh Pre­zıdent N.Nazarbaevtyń Jar­lyǵymen «Nazarbaev Ýnıver­sıtet» shańyraq kóterdi. Bul kún­de ol álemniń tańdaýly oqý oryn­darynyń birine aınaldy. «Oksford», «Kembrıdj», «Sorbonna», «MGÝ» sekildi brend­ke ıe bolǵan ýnıversıtet túlek­­teri bilim men ǵylym salasynda abyroıly eńbek etip júr.

2010 jyly Qazaqstan Bolonıa deklarasııasyna qol qoıdy. Bul eýropalyq bilim júıesiniń Qazaqstanda orny­ǵýyna, qalyptasýyna jol ashty. Qazaqstan joǵary oqý oryndary úsh satyly bilim berý jú­ıesine tolyqtaı kóshti. Bakalavr-magıstr-PhD.

Orta bilim berý salasy da ońdy ózgeristerge ushyrady. «Nazar­baev zııatkerlik mektep­teri» qalyptasty. Bul qazaq­standyq mektepterdiń bolashaqta úlgi bolarlyq júıesine aınaldy. Mine, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń orta mektep pen joǵary bilim berý júıesin modernızasııalaýy nátıjesinde qazaqstandyq bilim berý júıesi halyqaralyq talaptar deńgeıi­ne kóterildi. Oǵan myna mysaldardy aıtsaq ta jetkilikti. IýNESKO-nyń bilim berý ın­deksi boıynsha Qazaqstan 2007 jyly 4-orynǵa, 2008 jyly 7-orynǵa, 2009 jyly 1-orynǵa, 2010 jyly 4-oryn­ǵa ıe boldy. Al 2010-2019 jyl­dar­daǵy kórsetkishter de qýanarlyq.

Qazaqstandyq oqýshylar pán­dik olımpıadalarda altyn medaldarmen marapattalýda.

Árıne, Táýelsizdik Qazaq­standaǵy bilim berý salasyn álem­dik deńgeıge kóterýge múm­kindik berdi. Bul júıe de odan ári damı túsýde.

Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaev, Qazaqstannyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Nazar­baevtyń senimdi saıası serigi retinde qalyptasqan dástúrdi odan ári jalǵastyrýǵa kúsh salýda. Mine, saıasattyń jalǵastyǵy, biriz­diligi mektep pen joǵary mek­teptiń odan ári damýynyń altyn arqaýy bolyp otyr.

Zaman ózgermeı turmaıdy. Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaev bilim sapasyn kóterýge erekshe mán berip otyr. Ásirese, aýyl mek­tebi men qala mektepteriniń deń­­geıin kóterý, muǵalim már­tebesin ulyqtaý, joǵary mek­teptiń jaýapkershiligin arttyrý máselesine erekshe nazar aýdar­dy. Ol óziniń Qazaqstan halqy­na Joldaýynda bilimdi el ǵana álem­dik dodaǵa tótep bere alatyn mem­leket qura alatynyn atap ótti.

Bul kúnde Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Prezıdent qoıǵan joǵary talaptardy júzege asyrý úshin mańyzdy uıymdastyrý sharalaryn bastap ta ketti.

Respýblıka boıynsha mu­ǵalim­der daıarlaıtyn 85 joǵary oqý ornyn 20-25-ke deıin azaıtý josparlanýda. Bul sany bar, sapasy joq peda­gogtik j­o­ǵary oqý oryndaryn refor­ma­laýǵa múmkindik beredi. Bir aımaqtyq joǵary oqý ornynda 20-25 myń stýdent bar. Mundaı jaǵdaıda qandaı oqý sapasy bolýy múmkin?! Sapaly maman sapaly bilim alǵan qyz-jigit­terden ǵana qalyptasady. Muny álemdik úrdis dáleldep otyr. Sondyqtan da shekteý qoıý kerek. Aımaqtyq joǵary oqý oryn­darynyń árqaı­sy­syn­da 10 myń stýdent bolsa jetkilikti.

Bilimdi el – bilikti el. Táýel­sizdik – Qazaqstan bilimin álemdik suranysqa jaýap bere alatyn bilimdi, bilikti adam kapıtalyn qa­lyptastyryp otyr. Oqýy oz­ǵan, ǵylymy damyǵan el ǵana ór­kenıetke jete alady.

Baqytjan JUMAǴULOV,

Parlament Senatynyń depýtaty, UǴA akademıgi