Qoǵam • 27 Jeltoqsan, 2019

Dıqannyń bar tilegi darııada

49 retkórsetildi

Munaıly óńirler qataryna qosylǵanyna 30 jyl­ǵa jýyqtaǵan Qyzylorda oblysynda aýyl sharýa­shylyǵy negizgi salanyń biri sanalady. О́tken ǵasyr­dyń toqsanynshy jyldary abdyrap qalǵan aýyldaǵylar kóp uzamaı es jıyp, ata kásipke qaıta kiristi. Memleket qoldaýyn tıimdi paıdalanǵandar tabysqa jetip, el tirshiligine edáýir ózgeris endi. Biraq jyl ótken saıyn agrosaladaǵylardyń alańyn kóbeıtip kele jatqan bir jaǵdaı bar. Bul – egis alqaptaryn sýlandyrý máselesi.

Sýdyń shýy bitpeıdi

Osydan 28 jyl buryn oblys­ta 286 myń gektarǵa jýyq sýarmaly egistik alqaby bolǵan. Jyl saıyn aıasy tarylǵan alqaptan qazir qalǵany 177 myń gek­tar­dyń shamasynda. Onyń da 25 myń gektary soń­ǵy 5 jyldyń kóleminde qaıta qosylǵan alqap. Aýyl ıesiz qalǵandaı kúı keshken keshegi kezeńde ınje­ner­lik júıege kel­tirilgen jerdiń kópshiligin sor ba­syp, dármeni quryǵan dıqannyń kóz aldynda tozyp ketti. Osydan da Elbasynyń aımaqtarda memleket-jeke­menshik áriptestigi aıasynda sýar­maly jerlerdiń kó­le­min arttyrý týraly bastamasyn aımaq agrar­shylary qýana qol­dady. Ar­naıy jumys toby sýar­maly jer­lerdi keńeıtý múm­kindigin zert­teýmen aınalysty. Tıisti qury­lymdar men aýdan ákim­deri­ne óńirdiń sýarmaly egin­shili­gin damytý jóninde jer kóle­­mi, sýarý tetikteri men joba­ny qar­jylandyrý kózderi kórse­tilgen is-sharalar josparyn ázir­leý tapsyryldy. Ju­mys toby ob­lystaǵy sýarmaly jer kóle­mine taǵy 51 myń gek­tar qosýǵa múmkindik baryn anyq­tady.

Osy baǵytta jumys bastalyp ta ketti. Oblysqa belgili «Melıorator» kompanııasy 1000 gektarlyq alqapta óz esebinen 11 shaqyrymdyq kanal qa­zyp, onyń boıyna 3 qondyrǵy saldy. Seriktestik osy jumystarǵa 211 mln teńge jumsapty. Budan bólek dúnıe­júzilik qarjy ınstıtýttary qarajatyna taǵy 15 myń gektar jer ashylady. Úsh kompanııa osy baǵyttaǵy jumysty jaz aıynda bastady. Aldaǵy ýaqytta Azııa damý banki men Dúnıejúzilik bank qarajatyna taǵy 172 myń gektardy ıgerý josparda tur.

Árıne sýarmaly alqaptyń keńeıgeni aımaq úshin jaqsy jańalyq. Biraq, olardy sýlandyrý máselesi qalaı bolmaq? Osy suraqqa jaýap izdep, mamandarǵa júgindik. «Qazsýshar» RMK oblystyq fılıaly dırektorynyń orynbasary, belgili sý mamany Jorabek Ernazarov bul baǵyttaǵy basty problemalardy taldap aıtty.

– Eń aldymen memleket-je­ke­­men­­shik árip­testigi negizinde qa­zylǵan kanal, ashylǵan jer­diń kim­niń ıeliginde bolatyny anyq­tal­maǵan. Sol jerdi ashqan kásipkerge berilse, ol jumsaǵan aqshasyn qaıtarý úshin sý tarıfin qymbattatýy kerek. Oǵan sýdy alyp otyrǵan dıqandar ońaılyqpen kóne qoımaıtyny anyq. Ekin­shi másele, «Basseınder jáne ob­lys­tar (respýblıkalyq mańyzy bar qala, astana) deńgeıinde 2016-2025 jyldarǵa arnalǵan sý paıdalaný lımıt­terin bekitý týraly» buıryq bar. Osy lımıt boıynsha bizdiń oblysqa 9 jyl­ǵa 5,4 mlrd tekshe metr sý bólinip otyr. Onyń 4,1 mlrd tekshe metri egis­tik al­qapqa, 1,2 mlrd tekshe metri eko­logııa­lyq qajet­tilik­terge arnalǵan. Osy kólemnen artyq sý alý múmkin emes, – deıdi maman.

 Jalpy, sý máselesiniń aına­lasynda qashanda talas bolatyn­dyǵy belgili. Osy bekitilgen lımıtke qa­tysty da óńirler arasynda syrt kózge kórinbeıtin tartys júrip jatyr. Mysaly, qazir Syr óńirine tıesili lımıtten kórshiles Túrkistan oblysyna úles berip, ońtústik jáne Aqtóbe óńirleri úshin kókónis, baqsha ónimderin egý týraly usynys aragidik estilip qalady. Árıne kókeıge qo­nymdy-aq usynys. Onyń ústine oń­tústik óńirdiń jeri de, klımaty da egiske ábden qolaıly aımaq. Tur­­ǵyndary da bul kásipke ábden tósel­gen.

Biraq sońǵy jyldary Syr óńi­rinde de baý-baqsha egýshiler qata­ry kóbeıip kele jatqanyn eskerýimiz kerek. Osy maqsatta Jala­ǵash aýdanynda 15 myń gektar ázirlenip jatyr. Jańaǵy usynys iske asa qalǵan jaǵ­daıda onyń óńirdegi basty daqyl – kúrish óndirisine de keri áser etetinin umyt­paǵan jón.

– Sońǵy 4-5 jyldyń kó­leminde aımaqtaǵy egistik al­qaptary aıtar­lyq­taı ulǵaıdy. Berilgen lımıt aıasynda olarǵa sý jetkilikti bólinip keledi, – deıdi Jorabek Ernazarov. – Biraq darııa arnasyna senim joq, keıbir jyldary deńgeıi tómendep ketetin jaǵdaılar kezdesedi. Mysaly, byltyr sýdyń tapshylyǵynan 1000 gektarǵa jýyq kúrish alqaby kúıip ketti.

 

Jer qadirin qashyryp otyrǵan ózimiz

«Qazsýshar» RMK oblystyq fı­lıaly 1993 jyldan bastap ár maýsymda sý jetkizip berý úshin sharýa­shylyqtarmen kelisimge otyrady. Qazir oblys boıynsha 840 sharýa­shylyqpen kelisim bar. Sonyń 320-sy Jańaqorǵan aýdanynyń aýmaǵynda ornalasqan.

Keshegi jekeshelendirý ke­zinde sharýa­shylyqtar bytyrap, burynǵy ishki sharýashylyq kanaldardyń kóp­shi­ligi ıesiz qaldy. Keńshardyń nemese ujym­shardyń jerin ıelengen aýyl­sharýa­shylyq qurylymdary kanal­dy qaraýsyz qaldyrdy. Mysaly, bir kanaldyń boıynda 5-6 sharýashylyq oryn tebýi múmkin. Biraq olarǵa sý jetkizip berip turǵan jańaǵy arna eshkimniń teńgeriminde joq. Osydan da kanaldar tazalanbaı, uıyq basyp, sý júrýi jyl saıyn qıyndap barady. Bul jeras­ty sýlarynyń kóte­rilýine, jerdiń sorlanýy­na, batpaq­tanýyna ákelip soqtyrdy. Sý alyp otyrǵan arnany tazalaýǵa qulyqsyz sharýashylyqtarǵa jerdi aǵymdaǵy jáne kúrdeli tegisteý jumystary týraly aıtyp, aýyz aýyrtýdyń qajeti joq. Aınalyp kelgende jerdiń de, sý­dyń da qadirin qashyryp otyrǵan ózimiz.

Mysaly, bıylǵy maýsymda egis­tik sýsyz qalǵan joq. Darııanyń negiz­gi arnasy ortaısa da, dán sebil­gen­nen bastap oraq túskenge deıin sekýn­dyna 228 tekshe metr sý ótkize alatyn Shirkeıli kanaly arqyly sharýa­shylyqtarǵa sý jetip turdy. Aımaq­taǵy kúrish alqabynyń 56 myń 500 gektary osy kanaldyń boıynda jatyr.

Ártaraptandyrý ádemi sóz ǵana emes...

Sońǵy jyldary kúrishtiń shyǵy­my jaqsy. Bıyl da ala jazdaı atyz ja­ǵa­laǵan dıqannyń tókken teri aqtalyp, 530 myń tonna Syr salysy jınaldy. Dán se­ber mezgilge qys boıy daıyndalatyn sha­rýalar alda kúrish kólemin kóbeıtýge nıettenip otyr. Mysaly, aldaǵy maýsymda Qarmaqshy aýdany 15 myń 600 gektar jerge kú­rish dánin seppek. Biraq «Úıdegi kóńildi bazardaǵy naryq buzadynyń» keri týmas úshin sý jaǵdaıyn da esker­genimiz jón. Bul aýdannyń jeri Shirkeıli kanalynyń aıaǵynda jatyr. Jańaǵydaı kólemdi sýlandyrý úshin kanal arnasyn keńeıtip, qosymsha qubyrlar salynýy kerek. Áıtpese dıqan eń­begi dalaǵa ketedi. Sondyqtan da «Qazsýshar» RMK oblystyq fılıaly mamandary sý jetkizýdi arna múmkindiginen asyrmaýǵa tyrysady. Jal­py, barlyq sharýashylyqtardyń egistik alqaptardy ár maýsym basynda maqul­danatyn kelisim paraǵyn­daǵy mólsherden asyrmaýy qatty qada­ǵalanady.

– Jyl saıyn sharýashylyq ókil­­de­rimen kezdesýde egisti árta­raptandyrý týraly ádemi áńgime aı­tamyz. Biraq kóbi sol aıtylǵan jerde qalady. Eń qıy­ny osy. My­saly, bıyl oblysta alǵash ret 50 gektarǵa soıa egildi. Táp-táýir ónim alyn­­­dy. Sharýashylyqtar osyn­daı jańa­lyqqa beıimdelý úshin olar­dyń jeri de, teh­nıkasy da sol egiske saıly bolýy kerek. Jańa­qorǵan aýda­ny úshin kúrishten gó­ri jońyshqa ek­ken tıimdi. Maýsymda eki márte orady, ónimin bizdiń óńirden bó­lek Túrkistan, Jambyl, Almaty ob­lys­­tarynan kelip alyp ketetinder bar. Osy­ny dıqandar arasynda ta­ratýymyz ke­rek. Múmkin sýdy meı­linshe az «ishetin» ónim­derge sýb­sı­dııany kóbeıtý arqyly, sha­rýalar qy­zyǵýshylyǵyn oıatýǵa bolar, – deı­di Jorabek Sharshybekuly.

Darııa jaǵalaýyndaǵy el ejelden eginshilikpen aınalysyp, urpaqtan-urpaqqa dıqanshylyq dástúrin amanat etken óńir. Sol iz joǵalmasyn desek, óńir­­diń kúretamyryna aınalǵan Syr­da­rııa­ sýyn tıimdi paıdalanýdyń jaıyn oı­­laǵanymyz jón. 

 

QYZYLORDA

 

Sońǵy jańalyqtar

Basylym basshylary - Ýálıhan QALIJAN (1948)

Basylym basshylary • Búgin, 16:57

Alysty jaqyndatatyn qurylǵy

Qoǵam • Búgin, 16:23

Qaıyrymdylyq – qasterli qasıet

Qoǵam • Búgin, 15:54

Almatydaǵy ıesiz jeliler qala balansyna beriledi

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:49

Almatyda 39 medısınalyq uıym ashylady

Medısına • Búgin, 15:31

Basylym basshylary - Nurlan ORAZALIN (1947)

Basylym basshylary • Búgin, 15:24

Memleket basshysy Dáýren Abaevty qabyldady

Prezıdent • Búgin, 15:08

Jaqsylyq júrek jylytady

Qazaqstan • Búgin, 15:07

Basylym basshylary - Ábish KEKILBAIULY (1939-2015)

Basylym basshylary • Búgin, 15:06

Mektep bitirýshi túlekter jol qurylysy salasymen tanysty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:03

Jetistikke jetken jandardy dáripteıdi

Aımaqtar • Búgin, 12:42

Inklıýzıvti qoǵam qurý úshin...

Qoǵam • Búgin, 12:21

Erikti jastar erkin formatta pikir almasty

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 12:05

Almatyda qurylys qarqyndy júrip jatyr

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 11:33

Tálimi zor, ǵıbraty mol jıyn

Aımaqtar • Búgin, 11:18

Danyshpan toıyna bir tamshy úles

Abaı • Búgin, 10:36

Habarsyz ketken kásipker izdestirilýde

Aımaqtar • Búgin, 10:24

Jumyrtqa nege qymbattaıdy?

Ekonomıka • Búgin, 09:27

О́ner mýzeıindegi ózgeshe kórmeler

Aımaqtar • Búgin, 09:12

Alısa – Arqa tósinde

Aımaqtar • Búgin, 08:03

Uqsas jańalyqtar