ZAMANA PERZENTI

Ulttyń Qaıta órleý dáýiri bo­latyndaı, memlekettiń de óz jo­lynda aıryqsha qarqynmen da­my­ǵan, bel-beles jetistikterge qa­rymdap emes, qaryshtap umtylǵan kezeńderi bolady. Áleýmettik turaqtylyqqa qol jetkizýde, saıası, ekonomıkalyq salalarda zamanaǵa saı beıimdep damytýda súbeli je­tis­tikterge jetý Tuńǵysh Prezı­dent, Elbasynyń qajyrly eńbe­giniń nátıjesinde áleýmettik mem­leketti quryp, damýdyń qazaq­stan­dyq jolyn qalyptastyra aldyq. Bul maqala – eńbek jolyn qarapaıym tergeýshilikten bastap Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýrory, Joǵarǵy Sot tóraǵasy dárejesine deıin kóterilip, keıingi jyldary óziniń úlken armany – us­taz bolýǵa bet buryp, Qazaq gý­ma­­nıtarlyq-zań ýnıversıtetiniń prezıdent-rektorlyǵyn abyroımen atqaryp kele jatqan belgili qoǵam qaıratkeri, zań ǵylymdarynyń dok­­­­tory, professor Maqsut Sul­tan­uly Nárikbaev týraly bolmaqshy. Maqsut Sultanuly soǵysta Otan úshin sheıit bolǵan qazaq jaýynge­riniń balasy. Sarań taǵdyr men sarabdal tarıh, kózin ashpaı ja­typ, ákesi soǵysqa attandy. Qań­qasy, súıegi qaıda qalǵany bel­gisiz (keıin tapty) qaıran ákele­rimizdiń, jesir­likten jerkúıik bop kete jazdaǵan aıaýly analary­myz­dyń surapyl soǵys saldarynan je­timdikten kózkúıik bolǵany bar­sha­myzǵa aıan. Besikten beli shyqpaı jatyp, ishtegi muńǵa syrttaǵy ala­paı ulasty. Qabyrǵasy qatpaı ja­typ joqtyq, jetimdik kórdi. Kó­ki­regindegi zardy baıqatpaı, kózindegi jasty kórset­peı, qasarysa júrip qaırat, alysa júrip aqyl jıyp ósti. Maqań túsken eńis qandaı tuńǵıyq bolsa, ol jet­ken jeńis son­­daı tym bıik. О́zinen basqa eshkim aıtyp jetkize almaıtyn ózindik taǵdyr-talaıy bar, onyń tuńǵıyǵyna tek ózi ǵana boılaı­tyn, ózindik ekzıstensııa, tylsym syrlary, mol ómirlik qory men ta­bıǵı daralyǵy, talǵampazdyǵy, ke­meldengen kelbeti, daýsyz moı­yn­dalyp otyrǵan úlken talant ıesi. “Kemshiligi joq adam – adam emes”, degen eken Baýyrjan Mo­mysh­uly. Kez kelgen adam kem­shi­lik­siz emes. Qaraqan basynyń qa­my­men ǵa­na kelip, sony túsinbediń dep ókpe­leıtinder de, eshteńeniń babyna bar­maı baıbalam salatyn­dar da, ádeıi joq jerden jaý taý­yp, ilik izdeıtin, ańysyn ańdap, eseppen keletin alakóńilder de boldy. Maqsut Sultanuly osynaý qıly-qıly kózqarastardy, túrli taǵdyrlardy salqynqandylyqpen qabyldap, máseleniń mánin, kelgen kisiniń janyn túsinip, baıybyna baryp, durysyn-burysyn saraptap alyp, sheberlikpen sheship otyrdy. Maqań qazaq saıası, quqyqtyq oılaý júıesiniń jańa belesterin qamtıtyn syndarly tolǵaýlar men saldarly maqalalar jazdy. Biz adamdardyń kemshilikterin kórgishpiz de, jaqsylyqtaryn moı­yndaýǵa kelgende múldem sarańbyz. Maqsut Sultanuly Joǵarǵy Sotqa tóraǵa bolysymen jıyrma bes kúnniń ishinde barlyq sýdıalarǵa mantııa kıgizgen. Elimizdegi belgili úlgishiler men sýretshilerdi qatys­tyra otyryp, konkýrs jarııalap, sýdıalardyń qazirgi kıip júrgen mantııasyn tańdap shyqqan. Astanadaǵy úsh bıdiń eskert­kishi, Almatydaǵy “Femıda” alańy da Maqańnyń tikeleı aralasýymen júzege asqan. Maqsut Sultanuly isimen iri, áreketimen aıdynyn asyrǵan, jan-jaqty kóńili júırik, kókjıegi keń, aınalasyndaǵylardan, ýaqyttan, ýa­qıǵalardan atyn ozdyryp, bede­lin bıiktetken azamat. Jaryq dú­nıeni jaryq dep biletin jáne ony jaryq etetin jany jaısań adam. Zııalyqtyń úlgisin, sańlaq­tar­dyń sabaǵyn ıgergen Maqań óziniń ósý joldarynda, bıikteý baspal­daq­ta­rynda adam baǵasyn, maman qadirin, ómir mánin, zaman zańyn saralady. Memleketshil, Otanyn oılaıtyn, Elbasy saıasatyn qol­daı­tyn jáne ony jan-júregimen múltiksiz oryn­daıtyn jansebil jan. Zamana úmitin aqtaıtyn, ári óz qadir-qasıetin saq­taıtyn, jaqsy­lyq pen jańalyqty jaqtaıtyn, halyq maqtaıtyn týra, turlaýly, kópshil, qamqor basshy. Ol “Ádi­let” partııasynyń kóshbasshysy. Ulttyń aqyl-oı áleýeti búginde bizde joǵary oqý oryndarynda ja­salady. Reformalardyń ómirsheń­digi sapaly bilim berý qyzmetterin usyný, mamandar daıarlaý, ınno­vasııalyq qaǵıdalardy engizý jáne sońǵy kezekte tıisinshe zańdyq qamtamasyz etý salasyndaǵy jeke­legen máselelerdi sheshýge tikeleı baılanysty. Bilimsiz bolashaq joq, elsizdi eldige, azdy kópke, joq­ty barǵa teńgeretin bilim men ǵylym. Qazaq jastary sapaly bilim alyp, ómir­den óz or­nyn tabýy kerek. Jas­ta­ry­myz basqalarmen tere­ze­miz teń bolýy úshin te­reń bilim alýǵa, el ıgi­ligine qyzmet etýge tıis. Jahandaný úrdisinen tys qala almaıtyn Qazaq­stan úshin básekege qarsy turar jan-jaqty daıar­ly­ǵy bar, bi­limdi de bilikti mamandar ke­rek. Eldiń bo­lashaǵy so­lar­dyń qo­lyn­da. Elbasymyz Nur­sultan Nazarbaev: “Bilim berý re­forma­sy­nyń basty ól­she­mi tıisti bilim men bilik alǵan elimizdiń kez kelgen aza­­maty álemniń kez kel­gen elinde qajetke jaraı­tyn ma­man bo­la­tyndaı deńgeıge kóterilý bo­lyp tabylady”, – dep qadap aıtqan. Qazaq gýmanıtarlyq-zań ýnı­ver­sıtetiniń mazmuny men for­ma­sy, onyń bolmysy – Maqsut Sul­tanuly Nárikbaevtyń búkil eli­miz­ge, qazaqqa saldyrǵan, qaldyrǵan eskertkishi. QazGZÝ túlep, túrlenip, onyń ǵıma­ratynyń ózi Astananyń kórkine kórik qosyp, jasanyp shyǵa keldi, onyń ári men mánin qosa keltirdi. Asta­na­nyń dastany sóz bolǵanda biz eń al­dy­men ba­tyrlarǵa tán batyl qadamǵa baryp, uly qalalardyń boı kóterýine ushan-teńiz úles qosqan azamat­tar­dy eske alyp, solarǵa erek­she taǵ­zym etkenimiz abzal. Saryar­qa­nyń saıyn dala, saǵymdy bel­derinde, Asta­namyzda Maqań záýlim oqý ornyn saldy. Astananyń sáni men mánin, mazmuny men turpatyn sal­ta­natty, kúmbezdi, munaraly sa­raı­­lar, alyp ǵımarattar, tarıhı tul­­ǵa­larǵa arnalǵan eskertkishter, gúl­zarlar, saıabaqtar, sýburqaqtar áshe­­keılese, sonyń biregeıi – bizdiń QazGZÝ. Uly kóshte jańa Astanaǵa Ma­qańnyń ózimen birge kelgen, senimdi serikteri shapaǵatyna bólendi. Bá­ri­mizdi qamqorlyqqa alyp, týys­qan­daı baý­lyp, kóńildiń qybyn, istiń jigin tabýǵa, qıyn túıinderdi sheber she­shý­ge umtyldy. Ol jaq­syny kórip súı­ingenin, jamandy kórip kúıin­genin jasyrmaıdy. Maqań júrgen jer ómir talǵamy, ol sóı­le­gen sóz ke­meldi oıdyń uıyt­qy­syna aınalady. Maqsut Sultanuly Qazaq­stan­nyń túkpir-túkpirindegi talantty ustazdarǵa ádeıi izdeý saldy, Alma­ty men Qaraǵandy, Shymkent pen Aqtóbe, Taldyqorǵan men Qy­zyl­ordadaǵy tarlandardy jınady. Ma­qań bárimizdiń rýhanı qamqor­shymyz bola bildi, joǵary bilim júıesin, zań ǵylymyn óte jaqsy biledi, basshy­lyq, uıymdastyrý­shy­lyq qabileti, adamgershilik qa­sıetteri, ustazdyq talanty, ýnı­ver­sıtet ujymynyń jaǵdaıyn, oqý-tárbıe jumystary­nyń sapasyn baqylap, taldap, oqý bólimderine kómek kórsetip otyrady. QazGZÝ-da stýdent úshin barlyq jaǵdaı bar. Erkindik, táýelsizdik, stýdent úshin qajetti aqparat ta, derek te, málimet te jetkilikti. Bú­gin­gi stýdent bilim alýmen qatar, bel­sen­di ómirlik ustanymy, ózindik kóz­qarasy bar, adamı qundy­lyq­tardy baǵalaıtyn, mádenıetti, pa­rasatty azamat bolyp qalyptasýy tıis. Maqańnyń qamqorlyǵymen bi­lim júıesinde kóptegen jastar ósip jetildi. Olardyń ishinde kórnekti qaı­ratkerler, iri ǵalymdar, zań or­yn­­darynyń, ǵylymı-zertteý or­ta­lyqtary men oqý oryndarynyń je­tek­shileri bar. Kóptegen shetel­derge shy­ǵady, olardan jınap-terip ákel­gen jańalyqtaryn elek­ten ót­ki­zip, saralap, eń mańyz­dylaryn QazGZÝ bilim júıesine engizip otyrady. Maqsut Sultanuly aldyna kel­gen adamnan aqyl-oıyn aıamaıdy. Oı-órisi keń kásibı maman, úlken qaıratker, bilikti basshy, joǵary mekteptiń iri uıymdastyrýshysy. Ol qarapaıym, kishipeıil, óte taza, adal, qaıyrymdy. Ádildikti súıedi, barlyq máselelerdi ádildikpen she­shýge ty­rysady. Onyń adamı bol­mysy, at­qarǵan qyzmeti, tyndyr­ǵan tirlikteri keıingi jastarǵa úlgi bolady, úlken tárbıelik máni zor. Maqsut Sultanulyn erekshe tolǵandyratyn másele – ulttyq múddeniń qaınarynda jatqan qun­dylyqtar – ana tilimizdiń búgingi kúıi. Álbette, táýelsizdik jyldary qazaq tiliniń memlekettik mártebege ıe bolýy baǵytynda kóp nárse júzege asty. Egemendiktiń alǵashqy jyldary memlekettik mártebege ıe bolǵan ana tilimiz 1995 jyly kon­s­tıtýsııalyq sheshimge ıe boldy. Ol til týraly zańda naqtylana tústi. Muny júzege asyrý baǵytynda Úkimettiń arnaıy qaýly-qararlary men memlekettik baǵdarlamalar qabyldanǵany belgili. Kóptegen jyldar teperish kórgen tilimiz keńistiginde oń ózgerister oryn alyp, jańa baǵyttar qalyptasty. Maqańnyń til taǵdyryn, dil degbirin, din taǵylymyn ushtas­tyrǵan ulaǵatty pikirleri men ur­ym­tal oılary júrekke uıalaıdy. Ol óz tilin, dinin, ultyn óte jaqsy kórip qur­met tutady. Qazaq tiliniń maıyn ta­myzyp sóılep, jazǵandaǵy saýa­tynyń ózinen bizder tánti bo­lyp, taǵ­ylym alyp jatamyz. Ol “Ja­zýshy” baspasynan shyqqan “Nemis jazýshylarynyń povesteri” atty jınaqtaǵy eki povestiń tárjima­shy­sy. “Tergeýshi” atty povesin jaz­ǵan. Sazger. “Jetisý-jeruıy­ǵym” jáne taǵy birqatar án­derdiń avtory. Sporttyq hobbıi – tennıs, jeńil atle­tıka, shańǵy, golf, atqa shabý. Ka­bıneti de, úıi de jınalǵan kitap­tarǵa toly. Olar jaı kitaptar emes, búkil ensık­lo­pe­dııalyq, kózdiń jaýyn alatyn álemdik injý-marjan týyndylar. Sonymen birge, qazaq­tyń klassı­kalyq aqyn-jazýshyla­rynyń kór­kem ádebıet­teri de jı­naqtalǵan. Kitaptardy jınap qana qoımaı, olardy oqyp, únemi izde­nis­te óz qajetine tıimdi paıdalanady. Qazaqtyń qamyn jeıtin, eldiń múddesin oılaıtyn, elimizdiń egemendigin talmaı nasıhattaıtyn, azamattyq, qaıratkerlik, qabilet-qarymy, bolmys bitimi adam tańyr­qarlyq perzenttik mahabbatpen aıalaǵan áke baqytty. Maqsut Ná­rikbaev syndy qamqor ákesi bolǵan balalar qandaı baqytty, so­nymen birge Talǵat, Qanat sy­qyldy tár­bıeli, ári daryndy ba­la­lary bol­ǵan áke de qandaı ba­qyt­ty. Súıikti ákeniń shynaıy aza­mattyq, ári adamı kelbetin uǵyný, onyń erekshe qasıetterine úńilý, ómiriniń ma­ńyz­dy da, qyzǵylyqty sátterin ba­ǵamdaý, ákeniń bitim-bolmysynan, dúnıeaýı beınesinen, ómirlik ekzıstensııalyq fıloso­fııa­synan nár alý qandaı baqytty. Áke men bala arasyndaǵy júrek eljireter qarym-qatynas bul. Maqsut Sultanuly – tereńnen tolǵar paıymmen, qoǵamǵa, ortaǵa, adamǵa degen qyraǵy kózqarasymen, shynshyldyǵy men shynaıylyǵy, kók semserdiń júzindeı baıypty, ny­sanaly sózimen halqymyzǵa ta­nyl­ǵan zamana perzenti, qazaqtyń bitimin tolyqtyryp, sapasyn art­tyryp, qýatyn sharyqtyryp turǵan Maqsut – dáıekti qubylys, fe­nomen, óshpes qazyna, asyl mura bolarlyq tulǵa. Zamana syryn jan-júregimen seziný, halyq tilegin tereń oımen barlaý – Maqsutqa tán qasıet. Maqsut – mańdaı al­dyńnan týyp, jolyńa ja­ryq tú­sirip turǵan, adastyr­maı­tyn – maqsat, zamana nysany. Sherhan aǵamyz: “Alpys – tal tús eken” dese, Ábish aǵamyz: “Tal­tústen keıin sary besin kelmeýshi me edi. Endeshe, jetpis jerdiń túbi emes, sol aıtqan sary besin. Alys joldaǵy jolaýshynyń az-maz at shaldyryp alyp, qaıtadan atqa qo­natyn kezekti aıaldamasy”, – degen. Halqyna bergeninen bereri áli kóp, jolyńyz, ıaǵnı jasyńyz uzaq, saraly saparyńyz sátti bolǵaı, Maqsut aǵa! Nurtas IMANQUL, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor.