Rýhanııat • 30 Jeltoqsan, 2019

Aıdarhan Ádilbaev:Kóp aqsha suraıtyn rejısserlerden qaýiptenemiz

49 retkórsetildi

Ulttyq kınony qoldaý memlekettik ortalyǵynda jumys qyzý júrip jatyr. Jýyrda ǵana memlekettik qarjylandyrýdan úmitti fılmderdiń ekinshi baıqaýyna ótinish qabyldaý toqtatyldy. Qandaı jobalar tústi, olar qalaı irikteledi, nátıjesi qashan shyǵady degen syndy dástúrli saýaldarymyzdy «Ulttyq kınony qoldaý memlekettik ortalyǵy» kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamy tóraǵasynyń orynbasary Aıdarhan Ádilbaevqa qoıǵan edik.

– Aıdarhan Bolatuly, ekinshi pıtchıng týraly aıtýǵa áli erterek. Degenmen, kelip túsken ju­mystar arasynan «ulttyq fılm» márte­besine laıyq kartınalar qalaı irik­telýde?

– Iá, ashyq pıtchıng (kınojoba tanystyrylymy) keler jyldyń qańtar aıynyń sońynda ótedi. Naqty kúni áli jarııalanǵan joq. Irikteýden ótken jobalar sol kezde vedomstvoaralyq komıssııa músheleriniń qolyna túsedi. Oǵan deıin kelip túsken barlyq jobalar eksperttik keńeste irikteledi.

Birinshi pıtchıngte 109 ótinish túsken bolatyn. Osy joly da sol shamalas túsetin shyǵar dep oılaǵanbyz. Biraq biz kútkennen eki ese kóp – 215 jumys tústi. Bul joly ótinishterdiń basym bóligi kommersııalyq prokatty kózdeıtin kórkem fılmder bolsa, eń az bóligin avtorlyq arthaýstyq fılmder quraıdy. Odan bólek debıýttik, derekti, qysqametrajdy, anımasııalyq fılmder men ha­lyqaralyq ónim jobalary boıynsha da jumystar bar.

Bizdi otandyq kınematografıs­terdiń belsendilikteri qýantty. Olar­dyń ishinde bedeli men tájirıbesi jeterlik úlkender de, kıno álemine endi kelgen jastar da bar. Qazir ssenarıılermen, sınopsıstermen, smetalarmen tanysý jumystary júrip jatyr. Bul biraz ýaqytty alatyn qıyn sharýa. Sol úshin irikteý ýaqyty uzartyldy. Eksperttik keńestiń she­shimi de, tańdaýy da durys bolýy qajet. О́ıtkeni buǵan otandyq kı­nematografısterdiń bolashaǵy táýeldi. Bir jaǵynan osy baıqaýdyń sebebimen qandaı kıno túsirilý kerek, kórermenge ne usynylýy qajettigin kásibı mamandardyń sheshkeni de durys emes pe? Eksperttik keńestiń quramynda tájirıbeli rejısserler men kınosynshylar, mýltfılm mamandary, prokat mamandary, post-prodakshn stýdııalarynyń ókilderi de bar ekenin aıtqym keledi.

– Aıtýly deńgeıdegi úlken baı­­qaýǵa qatystyrýǵa jaramsyz sse­na­rıı­ler de bar ma álgi 215-tiń ishin­de?

– Árıne baıqaý bolǵan soń bári bolady. Ondaı ssenarııler otyz paıyzdyń aınalasynda. Ashyq pıtchıngtiń jumysyn jeńildetý ári kóp ýaqyt almaý úshin biz Eksperttik keńestiń otyrysyn aptasyna bir ret ótkizip otyramyz. Sol kezde qaraımyz, talqylaımyz, ashyq daýys beremiz. Nashar joba­lardy alyp tastap otyramyz. Sosyn avtorlarǵa hattama jiberiledi. Hat­tamada onyń fılmi ne úshin ótpe­geni jazylady. Fılmi ári qaraı jyljyǵan avtorlarǵa da bul hattamalar jiberiledi.

– Jobalardy qazirdiń ózinde bir sholyp shyqqan shyǵarsyzdar? Bul baıqaýda otandyq talantty rejısserlerdiń sapyna qosylatyn jańa esimder ashyla ma?

– Baıqaýǵa Eksperttik keńestiń músheleri múlde estimegen jas re­jıs­serlerdiń jobalary tústi. Ol jobalardyń ishinde mazmundy mezetter kóp. Álgi rejısserlerdiń táji­rıbesi az bolýy múmkin, ssenarıı­leriniń qurylymy álsiz ne túsiretin oryndy durys tańdamaǵan bolýy da múmkin. Biraq qandaı sátterge nazar aýdarý qajettigin, neni qalaı túsirý kerektigin olar biledi. О́z basym jańa esimder ashylady dep úmittenemin. Biraq mynandaı da jaǵdaılardy ashyp aıtqym keledi. Kóptegen úmitkerlerdiń jobalary mol bıýdjetti qajet etedi. Iаǵnı, olar kıno túsirý úshin memleket aqshany tóbelerinen quıý kerek. Bul jaǵdaıdyń nemen baılanysty ekenin men bilmeımin. Rejısserlerdiń bilimsizdigi men tájirıbesizdiginiń saldary ma, joq álde ádeıi bilip turyp istelgen nárseler me, anyq aıta almaımyn. Múmkin olar memlekette esepsiz kóp aqsha bar dep oılaıtyn shyǵar? Bul qaýiptendiredi. Tipti biraz renish aıtýymyzǵa da bolady. Iá, ssenarııler qyzyqty. Jas, talantty jigitter. Biraq bıýdjet anaý – úrlegen shar sııaqty. Mundaı adamdarǵa senýdiń ózi qıyn. Debıýt debıýt bolýy kerek qoı. Endi bastaǵan jas aldymen óziniń qabiletin kórsete bilýi kerek. Muny tipti kez kelgen bıýdjetpen jasaýǵa da bolady. Shaǵyn bıýdjetpen jaqsy fılm túsirýge bolatynyn Erjan Ádilhanov jaqsy kórsetip júr. Ol túsirgen fılmder festıvalderden de júldeli oralady. Qazaqstandyq jas kınematografıs­ter túsirip júrgen kommersııalyq fılmder de az aqshaǵa túsiriledi. Olardy da nashar dep aıta almaısyń. Tabystary da jaqsy. Al esepsiz kóp aqsha suraıtyndardy túsiný qıyn. Endi ǵana bastaǵan jas rejısser aqtalmaıtyn úlken aqsha suraýy kúdik týdyrady. Olar shyn máninde smetany qalaı qurý kerek ekenin bilmeıdi ne taýdaı ózimshil múddeleri bar. Sondyqtan men kıno túsirýge qulshynysty adamdarǵa naqty, shynaıy sıfrlardy jazyńyzdar dep aıtar em. Iá, memleket jaqsy múmkindik berip tur. Eger fılm áleýmettik mańyzy joǵary bolsa 100 paıyz shyǵyn memleket esebinen tólenedi. Prokattan túsetin qarjynyń 80 paıy­zyn prodıýser alady. Bul kınematografısterge jaqsy fılmder jasaý úshin taptyrmas múmkindik.

– Baıqaýǵa túsken fılmderdiń túrli janrlarda ekenin aıttyńyz. Sonyń ishinde halyqaralyq ónim­der degenge eleń ete qaldyq. Bul qan­­­daı ónimder? Iаǵnı, bıýdjeti qan­daı bolady? Qazaqstanmen bir­lesip kıno túsirýge múddeli bolyp otyrǵan qaı elder?

– Negizinen bul jobalar kóp emes. On shaqty ǵana. Tatarstannan, Iаkýtııadan qyzyqty ıdeıalar bar. Bul jobalardyń artynda Reseı kıno qorynan bólinetin qarjy da bar. Iаǵnı, bizge túsetin salmaq elý paıyz. Ol fılmder de irikteý satysynda. Qandaı fılmderdiń ótetini ázirge belgisiz.

– Sizderdiń ortalyq uıymdas­tyrǵan baıqaýdyń ereksheligi týraly aıtsańyz? Ekinshi ret qana uıymdastyrylyp otyrsa da sonsha kóp úmitkerdiń jınalýy neni bildiredi?

– Jas rejısserler turǵysynan aıtaıyn. Eger jas rejısser osy baıqaýǵa qatysýǵa ótinish bergen bolsa, eń kem degende onyń týyndysy elekten ótedi. Ol óz týyndysy týraly kıno mamandarynyń pikirin biledi. Qaı jerine jumys isteý kerek, qalaı tolyqtyrý kerek, bas keıipkerdi qaı qyrynan kórsetý kerek, qalaı aıaqtaý kerek degen máselede mindetti túrde kásibı mamandar keńes beredi. Iаǵnı, avtor eń mańyzdy nárse – keńes alady. Al eger onyń týyndysy túsiriletin fılmniń biri retinde tańdalsa, bul óte keremet nárse. Jas rejısser qosymsha kúsh alady, ózine senimdilik qalyptastyrady. Árıne ár avtor ózi jeke qarjyǵa túsire berýge de bolady. Biraq bul jerde baqylaý da, pikir de joq bolǵan soń sapa da bolmaýy múmkin. Árıne biz kommersııalyq fılmderdiń barlyǵy birdeı sapasyz deýden aýlaqpyz. Tipti onyń ishinde tabysty, jaqsy fılmderdiń de bar ekenin joǵaryda aıttyq. Biraq bul fılmder barlyq kezde tanymdyq-ıdeologııalyq emes. Kórermenderdi de jalyqtyryp alýyń múmkin. «Kelınka» sııaqty komedııa­lardy tyqpalaı berseń, tárbıelik jaǵy da álsireıdi. Nege biz áli kún­ge deıin keńes kezinde túsirilgen qa­­zaqtyń klassıkalyq kınolaryn kóz almaı kóremiz? Bul kınolardyń adamǵa berer áseri zor. Kınoda oı bolýy kerek. Eger kartına bizdiń balalarymyzdyń durys tárbıe alýyna áser etetin bolsa, óz basym sondaı jobaǵa daýys beremin.

 

Áńgimelesken

Aıgúl SEIIL,

«Egemen Qazaqstan»

 

Sońǵy jańalyqtar

Qyzylorda: Kásipkerler jaýapqa tartyldy

Aımaqtar • Búgin, 16:31

Jambyldyq eriktiler jarap tur

Aımaqtar • Búgin, 16:30

Avtovolonterler azyq-túlik jetkizýde

Qazaqstan • Búgin, 16:19

Sóz qasıeti – em qasıeti

Qoǵam • Búgin, 16:11

Ustalyq – kıeli kásip

Qazaqstan • Búgin, 16:05

Qarataýdy ańsaǵan qyran

Tanym • Búgin, 15:54

Áýlıeaǵash týraly áńgime

Tanym • Búgin, 15:38

Aqmola oblysynda karantın

Aımaqtar • Búgin, 15:22

Armannyń azamattyǵy

Aımaqtar • Búgin, 15:13

Jetisýda jetinshi adam indet juqtyrdy

Aımaqtar • Búgin, 15:08

Aınurdyń ádemi álemi

Rýhanııat • Búgin, 14:13

Atyraýda 700-ge jýyq ekspress-test bar

Aımaqtar • Búgin, 14:07

Memleket qoldaýy eńse kótertti

Aımaqtar • Búgin, 13:25

Qyzylorda: Naýqastardyń jaǵdaıy qalypty

Koronavırýs • Búgin, 13:21

«Barysqa» daýys bereıik!

Sport • Búgin, 13:15

Almatyda indet oshaǵy qaıta kóbeıdi

Aımaqtar • Búgin, 13:15

Sý tasqynyna qarsy áreketter bastaldy

Aımaqtar • Búgin, 13:00

Juqpaly aýrýlar jaıly jaýhar fılmder

Rýhanııat • Búgin, 12:50

Uqsas jańalyqtar