Ekonomıka • 31 Jeltoqsan, 2019

Atqarylǵan iste aıtarlyqtaı nátıje bar

15 retkórsetildi

Jyl sońynda ár saladaǵy atqarylǵan jumystardy, qol jetkizilgen kórsetkishterdi saralap, qorytyndylaıtyn dástúr bar. Jeltoqsannyń orta sheninde negizgi áleýmettik-ekonomıkalyq nátıjeler belgili bola bastaǵan-dy. Sonyń birqataryna kóz júgirtip kóreıik.

IJО́ ósimi – 4,4 paıyz

Resmı derekke súıensek, kórset­kishke kóńil tolǵandaı. IJО́ ósimi 11 aıda 4,4 paıyzǵa jetti. Halyqtyń ta­bysy 6,4 paıyzǵa joǵarylady. Qu­rylys sektoryndaǵy ósim 12,1 pa­ıyzdan, saýda – 7,5 paıyz, kólik sala­syndaǵy ósim kórsetkishi 5,6 paıyz, óńdeý sektory, onyń ishinde mashına jasaýdaǵy ósim 19 paıyzdan asty.

Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Ulttyq qordyń aktıvi 60,5 mlrd-qa jetkenin habarlady. 11 aıda res­­pýblıkalyq bıýdjetke 9595,7 mlrd teńge kiris kirip, Premer-Mı­­nıstr Asqar Mamın ony «Bıýd­jet­tiń kiris bóligi boıynsha bıyl­ǵy jospar asyra oryndaldy» dep baǵalady. Jeltoqsan aıyn qosa al­ǵandaǵy kórsetkishter áli tol­yq qorytyndylana qoıǵan joq. Degen­men ósim qarqyny jyl boıy báseń­demegenin eskergen Úkimet byltyr­ǵydan asyp túsetinine senimdi.

Dońyz jyly áleýmettik salaǵa buryn-sońdy bolyp kórmegen mol qarajat jumsalǵanyn aıta keteıik. Byltyr oǵan 2,6 trln teńge bólinse, bıyl 2,9 trln-ǵa jetti. Bekitilgen 3 jyldyq bıýdjet jospary boıynsha keler jyly 3 trıllıonnan asyp túsetini taǵy bar.

2010 jyly bastalǵan «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasynyń ekinshi besjyldyǵy bıyl márege jetken bolatyn. Osy baǵdarlama aıasynda qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde Qazaqstan Dúnıejúzilik banktiń Doing Business reıtınginde 25-orynǵa, ıaǵnı 2015 jylmen salys­tyrǵanda 16 pozısııaǵa kóterildi.

«Nurly jol» ne berdi?

Prezıdent Q.Toqaev halyqqa Joldaýynda «Atqarýshy bılik organdary «Nurly jol» baǵdarlamasyn tolyq jáne sapaly iske asyrýǵa basa mán berýi kerek. Bul strategııalyq joba. Sonyń arqasynda kólik ınf­ra­qurylymy jańǵyrtylady. Úkimet buǵan deıin de kóp qarajat bólgen bolatyn, biraq onyń kóbi qumǵa sińgen sýdaı joq bolyp ketti. Ashy­ǵyn aıtsaq, sheneýnikterdiń qal­ta­synda ketti, al taza sý joq jáne basqa da ınfraqurylymdardyń jaǵ­daıy áli sol kúıinde» degen bolatyn.

Prezıdent Joldaýynan keıin 3 aıǵa jýyq ýaqyt ótkende «Nurly joldyń» 5 jyly qorytyndylandy. 5 jylda kólik salasyna shamamen 5,8 trln teńge jumsaldy. Onyń 2 trln 540 mlrd teńgesi bıýdjetten bólinse, qalǵan 3 trln 274 mlrd-y memleket-jekemenshik áriptestiginiń úlesinde. Qarjynyń negizgi bóligi avtomobıl joldary men temir jol jobalaryna baǵyttalyp, nátıjesinde, 3 myń sha­qyrym respýblıkalyq mańyzy bar avtomobıl joly salyndy, rekonstrýksııalandy. Sonyń ishinde 15 myń shaqyrym oblystyq jáne aýdan­dyq mańyzy bar avtomobıl joly jóndelip, 1,4 myń shaqyrym jańa temir jol paıdalanýǵa berildi. 5 jyl­da 400 myńnan astam jumys or­­ny qu­ry­lyp, IJО́-degi kólik sala­sy­nyń úlesi 8,3 paıyz boldy. Kon­teı­­ner­ler­diń jalpy tranzıti – 3 ese, tran­­zıtten túsetin kiris – 4,3 ese, júk tasy­maly tranzıtiniń kólemi – 1,5 ese, tran­zıttik avıajolaýshylar sany 4 ese ósti.

Buǵan qosa Qytaımen shekaradaǵy termınaldardyń ótkizý qabileti jylyna 40 mln tonnaǵa deıin ulǵaıdy. Aqtaý porty keńeıtilip, Quryq porty salyndy, sóıtip Kaspııdegi port ınfraqurylymynyń qýaty jylyna 27 mln tonnaǵa deıin artty.

Aqyly joldar degen túsinik qara­paıym júrgizýshilerdiń de, avtota­symaldaýshylardyń da sanasyna birshama berik ornyqqan syńaıly. Bıyl joldan jınala­tyn qarjy 4 mlrd teńgeden asqa­nyn aıta ketý kerek. Qazaqstan­daǵy aqyly joldardyń uzaqtyǵy 700 sha­qyrymǵa jýyqtaıdy. Olar: «Nur-Sultan – Shýche» – 211 km; «Nur-Sultan – Temirtaý» – 134 km; «Almaty – Qapshaǵaı» – 42 km; «Al­maty – Qorǵas» – 295 km. Keler jyly «Nur­ly joldyń» 2020-2025 jyldarǵa ar­nal­ǵan jańa kezeńi «Nurly jol» baǵ­dar­lamasynyń ekinshi kezeńi bastalady. 

Bıyl «Bıznestiń jol kartasy­nyń» alǵashqy kezeńi márege jet­kenin joǵaryda aıtyp óttik. Osy ba­ǵ­dar­lamanyń negizgi maqsaty jáne jáne orta bıznestiń rólin arttyrý ekeni málim. 5 jyl ishinde IJО́-degi sha­ǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 28 paıyzdan artyq ulǵaıdy. Búginde ShOB sýbektileriniń sany – 1,3 mln. Bul baǵdarlama bastalǵan 2015 jylǵy kórsetkishten 400 myńǵa kóp.

«Bıznestiń jol kartasy-2020» aıa­synda bıýdjetten 282 mlrd teńge bólindi. Sonyń nátıjesinde 16 myń­nan astam shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileri qarjylandyryldy, 100 myńnan astam kásipker oqytyldy, 15,5 trln teńgeniń ónimi óndirildi, 1 trln teńge shamasynda salyq tólendi.

Úkimet baǵdarlamanyń 2025 jyl­ǵa deıingi jańa jobasyn ázir­legenin aıta keteıik. Resmı derek boıynsha ony júzege asyrýǵa 421 mlrd teńge qarastyrylǵan. Qarjylandyrý ótken besjyldyq kezeńge qaraǵanda bir jarym esege ulǵaıady. 2025 jylǵa deıin IJО́-degi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesin kem degende 35%-ǵa, óńdeýshi ónerkásiptiń úlesin keminde 13,4%-ǵa jetkizý kózdelgen.

Syrtqy saýda serpini

Qańtar-qyrkúıek aılarynda jalpy syrtqy saýda aınalymynyń kólemi 70,3 mlrd dollarǵa jetti. Bul byltyrǵy kórsetkishten 1,9 pa­ıyz­ǵa joǵary kórsetkish. Eksport kóle­mi ımportpen salystyrǵanda bir jarym esedeı joǵary – 42,7 mlrd jáne 27,6 mlrd. Esesine bıyl elge syrttan kelgen ımport kólemi byltyrǵydan ulǵaıǵany baıqalady. Sarapshylar ony birinshi kezekte shıki munaı eksporttaý kóleminiń tómen­degenimen baılanystyrady. Syrtqy saýdanyń jartysynan kóbi – 57,1 paıyzy «qara altynnyń» úle­sinde. Degenmen munaı eksporty byl­­tyr­ǵymen salystyrǵanda (61,9 pa­ıyz) tó­mendegenin de aıta ketý kerek.

Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderimen saýda aınalymynyń úlesi bir jylda 21 paıyzǵa jetip, qańtar-qyrkúıek aılarynda 70 mlrd dollardan asty. Alaıda, odaqtas elderdiń arasynda Qazaqstannyń ımporttaýshy retindegi róli basymdaý. EAEO elderinen ımporttaıtyn taýar eksporttan 2,3 ese kóp. 11 aıda odaqtas el­derden 10,3 mlrd dollardyń taýaryn alyp, 4,4 mlrd dollardyń ónimin eksportqa shyǵaryppyz.

Jalpy, Qazaqstannyń eń aýqym­dy taýar aınalymyn ornatqan 10 memlekettiń beseýi Eýropa memle­keti, úsheýi – Azııalyq el, qalǵan ekeýi TMD-daǵy kórshilerimiz (2019 jyl­dyń 11 aıy). Oǵan jekeleı toqta­lar bolsaq, alǵashqy oryn Reseıge tıesili: eksport – 12 mlrd 245 mln dollar. Qazaqstannan eksporttalatyn taýar kólemi boıynsha odan keıingi oryndarda: Qytaı 9,205 mlrd; Italııa – 6,774 mlrd dollar; Ońtústik Koreıa – 4,397 mlrd; Fran­sııa – 3,02, mlrd; Nıderlandy – 2,9 mlrd; Túrkııa – 2,1 mlrd dollar; О́zbekstan – 1,9 mlrd; Ispanııa – 1,8 mlrd; Shveısarııa – 1,5 mlrd dollar. Bıyl Qazaqstannyń eksport naryǵyndaǵy elderdiń sany 119-ǵa kóbeıip, taýar nomenklatýrasy 800-ge jýyqtady.

Saýda jáne ıntegrasııa mınıstr­ligi taratqan resmı derekke júginsek, bıylǵy 11 aıda elimiz jalpy somasy 300 mıllıon dollardan asatyn 61 eksporttyq kelisimge qol jetkizipti. Mınıstr Baqyt Sultanovtyń aıtýyna qaraǵanda, aldaǵy ýaqytta Qytaı, AQSh, Eýroodaq elderiniń naryǵyna basym kóńil bólinbek.

 «Astana» HQO-nyń adymy

El ekonomıkasynyń ósimin qam­ta­ma­syz etetin basty quraldar­dyń biri bolýǵa tıis delingen «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy alańy arqyly bıyl 130 mln dollar ınves­tısııa tartyldy. Álemniń 35 eli­niń 350 kompanııasy elordadaǵy qar­jy ortalyǵyna tirkelip, jos­­par­­lanǵan meje artyǵymen oryn­dal­dy. Ystanbul, Varshava, Býda­pesht, Máskeý jáne Baký qala­laryn artta qaldyryp, Shyǵys Eýropa men Ortalyq Azııadaǵy qarjy orta­lyqtarynyń arasynda alǵash­qy orynǵa kóterildi. Qarjy orta­lyq­tarynyń Jahandyq ındeksinde (GEFI`26) 104 ortalyqtyń arasynan 51-orynǵa kóterildi. Naryq kapıtaly, aktıvterdi basqarý, jeke tulǵalardyń dáýletin basqarý, qarjy tehnologııasy, ıslam qarjysy, «jasyl» qarjy syndy 6 negizgi baǵyt boıynsha jumys isteıtin «Astana» HQO «Beldeý jáne jol» bastamasy aıasynda halyqaralyq ASIAMONEY jýrnaly tarapynan «Jyl jobasy» dep tanyldy.

7,7 mıllıon adamdy qamtıtyn joba

Bıyl bastaý alǵan «Aýyl – el besigi» jobasyn aıtpaı kete almaımyz. Búginde el halqynyń 7,7 mıllıony, ıaǵnı 42 paıyzy aýyldyq jerde turady. Jańa jobanyń aıasynda 6443 aýyldyń ishinen damý áleýeti bar 3 477-si iriktelip alyndy. Spýtnıktik aýyldardy damytýǵa aldyn ala esepteýler boıynsha 900 mlrd teńge kerek. Úkimet bul somanyń 70 paıyzyn, ıaǵnı 630 mlrd teńgeni respýblıkalyq bıýdjetten, qalǵan 270 mlrd-ty jergilikti bıýdjetten bólýdi josparlap otyr.

«Aýyl – el besiginiń» aıasynda 7 jylda 7 mıllıon adamnyń tur­­my­syn jaqsartý kózdelgen. 7 myń sha­qyrymnan astam kentishilik kó­she salynyp, barlyǵyna aýyzsý jet­kiziledi, áleýmettik nysan­dar jańǵyrtylady. 17 myń mamanǵa aýyl­dyq jerden turǵyn úı satyp alýǵa jeńildetilgen nesıe beriledi. Qazir 700 myńdaı adam turatyn 53 aýyl­da 30 mlrd teńgeniń ınfraqu­ry­lymdyq jumysy bastalyp ta ketti.

 

Sońǵy jańalyqtar

Mańǵystaýda «ANTIKOR ORTALYGY» ashyldy

Rýhanııat • Búgin, 11:38

Tennıs: Elena Rybakına fınalda

Tennıs • Búgin, 08:52

Basty aqparat (21.02.2020)

Vıdeo • Keshe

Uqsas jańalyqtar