Qoǵam • 31 Jeltoqsan, 2019

Kodeks daýy: halyq nege kúdiktenedi?

81 retkórsetildi

Sońǵy kezderi messendjerler arqyly Parlamenttiń qaraýynda jatqan «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» jańa kodeks jobasyna qarsy petısııaǵa qol qoıýǵa shaqyrǵan málimdemeler jıi taraı bastady. О́ıtkeni kodeks jobasyndaǵy birqatar másele kópshilikti alańdatyp otyrsa kerek. Jurtshylyqty alańdatqan máselelerdiń biri – aǵza donorlyǵy bolyp tur. Túrli qaýeset te, áleýmettik jelilerdegi aıqaı-shý da osy másele tóńireginen shyqty.

Daýly baptar

Parlament Májilisiniń qaraýynda jatqan «Halyq densaýlyǵy jáne den­saýlyq saqtaý júıesi týraly» kodeks joba­synyń 24-taraýy «Donorlyq jáne trans­planttaý» dep atalady. Bul taraý­da «qan jáne onyń komponentteriniń donorlyǵy», «Aǵzalardy (aǵzalardyń bóligin) jáne (nemese) tinderdi (tinniń bóligin) transplanttaý», «Adamnyń aǵzalaryn jáne tinderin, gemopoezdik diń jasýshalaryn (súıek kemigin), qan jáne onyń komponentterin, adam­nyń jasýshalarynyń, tinderiniń, bıo­lo­gııa­lyq suıyqtyqtary men sólde­ri­niń úlgi­lerin ákelý, áketý» dep atalatyn úsh taraý bar. Áńgimeniń bári de osy taraý­lardan shyǵyp otyr. Whatsapp messend­je­ri arqyly taraǵan úndeýde osy másele kóterilgen. Buqara adam aǵzasyn ruqsat­syz alýǵa hám shetelge áketýge qarsy shy­ǵyp otyrǵan jaıy bar. Alaıda biz­diń elde adam aǵzasyn týystarynyń ruqsa­tyn­syz alý 2009 jyly engizilgen.

Iаǵnı, adam kózi tirisinde donorlyqtan bas tartpasa, onyń dene múshelerin ózge adamnyń ómirin arashalap qalý úshin paıda­lanýǵa elimizde ruqsat etilgen. Muny ádette «prezýmpsııa kelisimi» deı­di. Den­saýlyq saqtaý mınıstri Eljan Bir­tanov baspasóz máslıhatynyń birinde bul jaıdy aıtqan edi. «Bizdiń eldiń mádenı ereksheligine saı, donorlyqtyń azdy­ǵyna baılanysty problema bar. Dárigerler transplantasııany júrgizýge qor­qady, óıtkeni týǵan-týystary buǵan qarsy. Tipti dárigerlerdi sotpen qýdalaý jaǵdaıy da tirkelgen. Zań boıynsha, tiri kezinde adam aǵzasyn donorlyqqa berýden bas tartpasa, kóptegen eldegi tájirıbege saı, onyń donorlyqqa kelisim bergenin bildiredi. Dese de, halyq ishinde tıisti túsindirý jumystaryn júrgizý kerektigin uǵyp otyrmyz», degen edi.

Al Kodeks jobasynda qaıtys bol­ǵan adamdardyń dene múshelerin donor­­lyq úshin paıdalaný máseleleri qa­ras­­tyrylǵan. Alaıda, whatsapp arqy­ly taraǵan aqparattarda Kodeks jo­ba­syn­da­ǵy baptardy qate túsiný kezdesip qa­la­dy. Máselen messendjerlerde «215 baptyń 8 tarmaǵynda týystaryńyzdyń siz ómirden ótken soń dene múshelerińizdi do­nor­lyqqa alýyna kedergi keltirý múm­kin­digin joıý qarastyrylǵan. О́ıtkeni adam kelisimin tiri kezinde berý kerek» degen maǵynadaǵy mátin tarady. Al Kodeks jo­ba­synda «Eger alý kezinde densaýlyq saqtaý uıymyna osy adam tiri kezinde nemese zańdy ókilderi ol ólgennen keıin onyń aǵzalaryn (aǵzalardyń bólikterin) jáne (nemese) tinderin (tinniń bólikterin) ýákiletti organ aıqyndaıtyn tártippen resıpıentke transplanttaý úshin alýǵa kelis­peıtinin málimdegeni týraly ha­bar­­lanǵan bolsa, máıitten aǵzalardy (aǵzal­­ardyń bólikterin) jáne (nemese) tinderdi (tinniń bólikterin) alýǵa jol berilmeıdi» delingen. Iаǵnı, báribir qaıtys bolǵan adamnyń týystarynyń sózi she­shý­shi ról oınamaq. Demek qaıtys bolǵan adam­dardyń aǵzasyn donorlyqqa paıdalaný máselesine qatysty tarap jatqan aqpa­rat­tarda shyndyqtan góri qaýeset basym.

Ekinshi qaýeset Kodekste qazaq­stan­dyq­tardyń aǵzasyn shetelge áketýge qa­tys­ty tarap otyr. Whatsapp-ta «Sizder bi­le­sizder me, endi QR-dyń qaıtys bol­ǵan azamattarynyń aǵzalaryn trans­plan­ta­sııa kezegin kútip otyrǵan shetel­dik­ter úshin alyp ketý múmkindigi týady. Jobanyń 222 baby, 2 taramaǵy, 1 bólimi» degen aqparat tarady. Al Kodeks jobasynyń týra sol tusynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń sheginen tys jerdegi Qazaqstan Respýblıkasynyń azamatyna, sondaı-aq shetelde turatyn jáne transplanttaýdy kútip júrgen resıpıent­­­terge medısınalyq kómek kórsetý qa­jet bolǵan kezde» aǵzany shetelge alyp ke­týge bolatyny kórsetilgen. Den­saý­lyq saqtaý mınıstrligi baspasóz qyz­me­tiniń birqatar mass-medıaǵa bergen tú­siniktemesinde «Qaıtys bolǵan aza­mat­­tardyń aǵzalary men tinderin shetelge áketý (222 bap, 2 tarmaq, 1 bólim) máselesine kelsek, Kodeks jobasynda qaıtys bolǵan azamattardyń aǵzalaryn tek qana qazaqstandyq azamatqa salý qarastyrylǵan» delingen. Mınıstr de áleýmettik jelilerde týra osylaı dep jazdy. Mınıstrliktiń bul ustanymyn «О́mir syıy» respýblıkalyq qoǵamdyq bir­lestiginiń prezıdenti Sandýǵash Oryn­­­­baeva da qoldaıdy. Ol óziniń ál­eý­­­mettik jelidegi akkaýntynda «Qa­zaq­standa qaıtys bolǵan adamnyń aǵza­la­ry eshqashan sheteldikke salynǵan emes, ári aldaǵy ýaqytta da salynbaıdy. Transplantasııaǵa kóptegen adam qatysady: aǵzany alýǵa ruqsat berilgen QR-daǵy stasıonarlar, transplantasııa boıynsha respýblıkalyq úı­lestirý ortalyǵy, aımaqtardaǵy úı­les­tirýshiler, transplantasııa orta­lyq­tary, qan ortalyqtary, lısenzııa­sy bar kóptegen emhanalar, sanavıasııa, qysqasy munyń barlyǵy qaıtys bol­ǵan adam aǵzasy donorlyǵy arqyly qa­zaq­standyqtardy qutqarý maqsatynda qy­zmet etedi. Qaıtys bolǵan 1 donor azamat ólim men ómir shekarasynda tur­ǵan 5-6 qazaqstandyqty qutqarýy múmkin» dep jazdy. Sonymen qatar ol «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» Kodeks jobasy boıynsha ótken qoǵamdyq tyńdaýda da óz ustanymyn aıtty. «Whatsapp arqyly tarap jatqan málimetterdiń barlyǵy haıptan basqa eshteńe emes. Adamdar máseleniń mánin túsinbesten, onda ne aıtylǵanyna nazar aýdarmastan whatsapp-ta tarap jatqan málimdemelerdi qoldap, petısııa jazyp jatyr. Qazir elimizde 3128 pasıent aǵza transplantasııasyn kútip otyr. Bul olardyń jalǵyz úmiti», dedi Sandýǵash Orynbaeva.

 «Estigenimdi aıtaıyn ba, kórgenimdi me?»

Daýly Kodekske qatysty qaýesetti taratýshylar qujatty oqymaǵany baıqalyp turady. Aıtalyq, jobanyń 170 babynda bıologııalyq ólimdi anyqtaý máselesi bar. Onda dárigerler adamnyń mıy múldem jumysyn toqtatsa jáne ózge de ólim belgileri baıqalsa bıologııalyq ólimdi tirkeıtini kórsetilgen. Alaıda, adam mıy ólgenimen keıde ózge organdar arnaıy qurylǵylardyń kómegimen jumys istep turýy múmkin ekenin eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Mundaıda adam tiri sııaqty kóringenimen, qaıtadan qatarǵa qosylýy múmkin emes. Bul týystary úshin úmit uıalatatyn jaǵdaı. Osyndaı sátte adamnyń tirshiligin qoldaý úshin arnaıy apparattar qosylatyny bar. Kodekstiń atalǵan babynda adam aǵzalarynyń tirshiligin qoldaý jónindegi jasandy sharalardy toqtatý nemese jalǵastyrý jaǵdaılary qarastyrylǵan. Osy baptyń 4 tarmaǵynda «aǵzalardyń fýnksııalaryna dem berý boıynsha jasandy sharalar aldymen transplanttaý maqsatynda máıitten aǵzalardy (aǵza­lardyń bólikterin) jáne (nemese) tin­der­di (tinniń bólikterin) alý týraly sheshim qabyldanǵan jaǵdaıda, sodan soń jaqyn týystarynyń jáne (nemese) zańdy ókilderiniń qarjylyq, onyń ishin­de denege kútim jasaý boıynsha shyǵyn­dardy óteýge kelisýi bolǵan kezde ǵana jalǵastyrylýy múmkin» ekeni kórsetilgen. Alaıda, dárigerler adamnyń mıy semip, endi ómir súrýge jaramaıtynyn aıtsa da álgi qurylǵylardan ajyratý úshin báribir týystarynyń kelisimi kerek. Kodekste solaı kórsetilgen. Aǵzanyń tirshiligin jalǵastyrý úshin paıdalanatyn apparattar transplantologııa úshin biraz ýaqytqa deıin qosýly bolǵan jaǵdaıda shyǵynyn memleket kóteredi. Al týystarynyń ótinishimen qosýly tursa shyǵynyn olar ózderi óteýi kerek. Kópshilik osy baptaǵy túrli apparattardy qosý, qospaý máselesiniń donorlyqqa qatysty bolýyna baılanysty qıly kúmán aıtyp júr. «Komada jatqan adam­dy óldi deıdi de, dene múshelerin al­ǵansha apparat qosyp qoıady» degen qaýeset osy baptan shyqty. Odan bólek 172 baptyń da «syıy» bar eken. «Anatomııalyq syı» dep atalatyn bapta adamnyń kózi tirisinde dene múshelerin ózi ómirden ótken soń donorlyqqa berý jaıly ósıet qaldyrýyn «anatomııalyq syı» dep kórsetken. Biraq osy baptyń 3 tarmaǵynda «О́sıet etilgen aǵzalardan (aǵzalardyń bólikterinen) jáne (nemese) tinderden (tinderdiń bólikterinen) basqa, tabylǵan kúnnen bastap on kún ishinde tanylmaǵan jáne suraýy bolmaǵan adamdardyń máıitteri de anatomııalyq syı retinde tanylady» degen ýájge qarsy shyǵýshylar bar. О́ıtkeni messend­jerlerde qaıtys bolǵan adam máıithanada 10 kún jatsa, ony ári qaraı «anatomııalyq syı» retinde dárigerler oqý oryndaryna, donorlyqqa jiberedi degen qaýeset taraǵan. Alaıda, adam aǵzasyn donorlyqqa paıdalanýdyń ózindik sharttary bar. Máıithanaǵa aparylǵan dene donorlyqqa jaramaıdy. Al máıitti zertteý jumystary úshin paıdalaný máselesine kelsek, «máıit máıithanada tek 10 kún saqtalady» degen qaýeset shyqqan. Medısına mekemeleri kim ekeni belgisiz máıitterdi 45 kún saqtaýǵa mindetti. Osy merzim ishinde týystary máıitti tanýy da múmkin. Jurttyń «10 kún ǵana saqtalady» dep júrgeni ózge másele. Onda máıitti bıologııalyq-medısınalyq zertteýler júrgizýge ǵylymı, ǵylymı-praktıkalyq jáne oqý maqsattarynda paıdalanylýǵa berý máselesi sot-medısınalyq saraptamadan keıin 10 kún ótken soń ǵana qarastyrylýy tıis ekeni eskerilgen. Daýdyń basy osy ǵana. Al is júzinde osy kúnge deıin elimizde eshbir adam óz denesin medısınanyń ıgiligi úshin «anatomııalyq syı» retinde bermepti. Bul derekti Ádilet mınıstrligi saraptama qyzmetin uıymdastyrý departamentiniń dırektory Asqar Úmbetalıev aıtty.

 Buqara neden seskenedi?

Bizdiń paıymdaýymyzsha, kópshilik transplantologııa isine sybaılastyq aralasady dep qaýiptenetin tárizdi. Ras, ázirge Qazaqstan azamatynyń aǵzasyn sheteldikterge salǵany jaıly derek joq. Alaıda, bıyl elimizde eki dáriger zańsyz transplantologııa jasaǵany jaıly kúdikke ilindi. Bireýi belgili transplantolog Ǵanı Quttymuratov bolsa, ekinshisi Shymkent qalasynyń №1 klınıkalyq aýrýhanasynyń bas dárigeri Abylaı Donbaı bolatyn. Olar shetel azamattarynyń aǵzalaryn zańsyz aýystyrýǵa qatysty dep aıyptalǵan. Máselen Ǵ.Quttymuratov kúdikti sanal­ǵan iste ózge qansha adam bar ekenin elimizdiń quzyrly organdary ja­rııalaǵan joq. Biraq atalǵan iske ýkraı­na­lyqtardyń qatysy bar syńa­ı­l­y. Ony Ýkraına ulttyq polısııasy tóraǵasynyń eks-orynbasary Vıacheslav Abroskın áleý­mettik jelilerde jarııalaǵan bolatyn. Ol: «Qazaqstanda birneshe adam tutqyndaldy, olardyń biri dáriger-transplantolog. О́z búırekterin satqan adamdardyń 20-sy ýkraınalyqtar. Olardyń árqaısysy óz búırekteri úshin 10-15 myń dolllar alǵan, al búırekterdi satyp alǵandardyń árqaı­sy­sy 150 myń dollar tólegen. Bul istiń artynda adam qasiretinen paıda taýyp júrgen halyqaralyq uıymdasqan qylmys tur», dep jazǵan edi.

Al mass-medıa A.Donbaıdyń ızraıl­dik­terge Qyrǵyzstan, Tájikstan, Ýkraına azamat­tarynyń aǵzalaryn salyp berdi degen kúdikke ilingenin jazdy. Ázirge tergeý aıaqtala qoımaǵandyqtan bul oqıǵa­lardyń búge-shigesi belgisiz. Alaıda, dári­ger­lerge qatysty mundaı derekterdiń shyǵýy buqarany alańdatatyny sózsiz. Bál­kim álgi whatsapp-taǵy petısııa osyndaı aqparattardyń negizinde shyǵýy múmkin.

Jalpy, messendjerler arqyly taraıtyn túrli derekter qoǵam múshelerin alańdatyp qoıatyny jasyryn emes. Adam azǵalaryn satý elimizde ǵana emes, jahandaǵy barlyq memlekette tyıym salynǵan is. Biraq messendjerler arqyly tarap jatqan derekterdiń barlyǵy adam aǵzasy saýdasymen aınalysatyn «qara bazar bar» degen kózqarasty qalyptastyrady. Árıne dárigerler bul pikirlerdi barynsha joqqa shyǵarýmen keledi. Biraq qalyń buqarany sendirip kórińiz.

 Túıin

Bir kezderi transplantasııa arqyly búıregin aýystyrǵan Marat Túsipov óz basynan ótken jaǵdaıdy eshkimge tilemeıtinin aıtty. «Kóp adamdar trans­­plantologııa salasynyń qyr-syryn bilmeıdi. Kóbine aıǵaıǵa sú­reń qosyp ketedi. Onyń ústine eki trans­plan­to­logtyń kúdikke ilinýi alań­da­ta­dy. Al is júzinde almastyratyn aǵzaǵa muqtaj adamdar kóp. Aqparatty du­rys taratpaýdyń da zardaby mol. Jemqorlyqtyń da zııany óte kóp bolyp tur», dedi ol.

Jalpy «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» Kodeks jobasyn qoǵam músheleriniń qyzý talqylaı bastaýynyń pozıtıvti qyry da bar. Ras, qaýeset taratyp, eldi eleńdetip qoıǵandar az emes, alaıda Kodeks jobasyna buqaranyń nazar aýdarýy halyqtyń eldegi zań shyǵarýshy, atqarýshy bıliktiń jumysyna kóńil bóle bastaǵanyn baıqatady. Iаǵnı, qazaqstandyqtar óz ómirlerine qatysty zań jobalaryn nazardan tys qaldyrmaýǵa daǵdylanyp keledi. Áıtpese densaýlyqqa qatysty quqyqtyq-normatıvtik aktiler buryn da qabyldanǵan. Al qazir basqasha. Endi Kodeksti talqylaǵan jurt densaýlyqty kútýge de salǵyrt qaramasa deımiz.

 

Sońǵy jańalyqtar

Beıqamdyqqa jol berilmeýi kerek

Rýhanııat • Keshe

Koronavırýssyz Qostanaı

Aımaqtar • Keshe

Kúrish eksportyna kedergi joq

Aımaqtar • Keshe

Álem únemdele bastady

Álem • Keshe

Uqsas jańalyqtar