Jeltoqsan aıyn 61-62 dollar arasynda bastaǵan barrel baǵasy aı sońynda 68 dollardan bir-aq shyqty. Jyl boıy ortasha baǵa 65 dollardyń aınalasynda boldy. Byltyr el bıýdjetinde munaı baǵasy 55 dollarmen eseptelgen-di, 2020 jyly da Úkimet osy kórsetkishti mejelep otyr. Jalpy, 2020 jyly munaı baǵasyna áser etetin negizgi úsh faktor atalady. Ol Taıaý Shyǵystaǵy ahýal, AQSh-Qytaı qatynasy jáne OPEK+ kelisimsharty. Alǵashqy ekeýi AQSh-taǵy prezıdenttik saılaýǵa tikeleı qatysty.
AQSh-taǵy saılaýdyń áseri
Byltyr jazda Saýd Arabııasyndaǵy munaı óńdeý zaýyttaryna qarýly shabýyl jasalyp, artynsha Parsy teńizinde qaqtyǵystar bolǵanda munaı 70 dollarǵa deıin qymbattaǵany esimizde. Bıyl bul aımaq salystyrmaly túrde tynysh bolýǵa tıis. Qandaı da bir teketirester bolsa da, AQSh máseleni jyly jaýyp qoıa salady. Sebebi Aq úı saılaý kezinde syrtqy máselelerge alańdaǵysy kelmeıdi.
Sonymen qatar 2016 jylǵy prezıdenttik saılaýda eldegi munaı naryǵyn shekteýge ýáde bergen demokrattar kerisinshe munaı kompanııalaryna erkindik berip, óndiristi ulǵaıtyp, baǵany túsirýdi kózdegen respýblıkalyqtardan utylyp qalǵany belgili. Tramptyń prezıdenttiginiń alǵashqy kúninen beri olardyń OPEK-ti baǵany qoldan kóterip otyr dep aıyptap kele jatqany sonyń aıǵaǵy. Aq úı basshysy úshin shıkizat quny áli de bolsa qymbat, degenmen OPEK naryqta tepe-teńdik ornaǵanyn aıtady.
Saılaýdyń álemdik ekonomıkaǵa taǵy bir yqpaly AQSh-Qytaı arasyndaǵy ázirge bitispes saýda soǵysynan kórinis tappaq. Proteksıonıstik saıasatty bastaǵan Tramp Qytaımen «soǵysyp» tyndy. Qazir eki el myńnan astam taýar túrine baj salyǵyn salyp nemese ósirip jibergen. Aldaǵy birer jylda til tabysa qoıatynǵa uqsamaıdy. Tipti saýda soǵysy kádimgi qarýly qaqtyǵysqa ulasýy múmkin degendi aıtýshylar da bar. Onyń ústine erkin naryqty qoldaýshy demokrattar da Qytaımen aradaǵy saýdaǵa qatysty pikirlerin ózgertken. Sarapshylardyń pikirinshe, demokrattar atynan prezıdentikke úmitker Maıkl Blýmberg pen Elızabet Ýarrenniń baǵdarlamalarynda Qytaı áriptes retinde emes, qater retinde kórsetilip, ekeýi bul máselege qatysty Tramptan da qatal qarap otyr.
Álemdik shıkizat naryǵyna AQSh-taǵy prezıdenttik saılaýdyń nátıjesinen góri saılaý naýqanynyń áseri kúshtirek bolmaq. Saılaýaldy naýqan barysynda geosaıası ahýal turaqty bolsa da, Qytaıǵa qarsy qatań rıtorıka munaı baǵasyn tómendetip jiberýi múmkin.
OPEK+ óz degenine jetti me?
2016 jyldan beri ózara kelisip óndiristi azaıtyp kele jatqan OPEK-ke múshe elder men uıymǵa kirmeıtin munaı eksporttaýshy elderdiń áreketi jemis bere bastady. Qor naryǵy munaı baǵasyn áli de ósedi degen senimde. Alaıda, taıaýda Reseıdiń energetıka mınıstri Aleksandr Novak bıyl Reseı OPEK uıymynan shyǵýy múmkin ekenin aıtyp qaldy. OPEK elderiniń óndirisiniń úshten birine ıe Reseı uıymnan shyǵyp ketse, demek óndiristi azaıtý týraly shartty da oryndaýy neǵaıbyl degen sóz. Árıne munyń bári – naryqqa qosymsha qysym. Novaktyń ózi bul baǵaǵa áser etpeıtinin málimdegenimen, naryqtaǵy saýdagerler oǵan sene qoımady.
2016 jyldyń sońynda munaı eksporttaýshy elder uıymy men uıymǵa kirmeıtin ózge de memleketter Venada ózara kelisip, munaı óndirisin táýligine 1,8 mln barrelge azaıtýǵa ýaǵdalasqan edi. Salystyrý úshin aıta keteıik, Qazaqstan táýligine dál osyndaı kólemde munaı óndiredi. Al kelisim boıynsha táýligine 40 myń barrelge azaıtý mindettemesin aldy.
Aleksandr Novaktyń pikirinshe, munaı naryǵy 2016 jyldan beri turaqtaldy. Qazir burynǵydaı naryqta usynys suranystan kóp emes. Sondyqtan OPEK+ kelisimsharty úzilgen kúnniń ózinde de shıkizat quny ári ketse 60 dollarǵa tómendeýi múmkin. Reseıdiń energetıka mınıstri osylaı dep sendirgenimen, naryqtyń mundaı qadamdarǵa tym konservatıv keletini jasyryn emes. Mınıstrdiń osy málimdemesiniń ózi keshe munaı baǵasyn 67 dollardan 66 dollarǵa tómendetip jibergenin aıta ketý kerek.
Jalpy, OPEK+ kelisimi 2020 jyldyń 1 sáýirine deıin dep bekitilgen edi. Eger oǵan deıin múshe memleketter ortaq sózge toqtaı alsa, baǵany áli de bolsa ustap turýǵa bolady. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda shynymen de qara altyn quny 60 dollardan da túsip ketýi múmkin.
Teńgeniń baǵamy bulyńǵyr
2019 jyly dollardyń teńgege shaqqandaǵy baǵamynyń tómendeýine barlyq alǵyshart boldy. Munaı bir jylda 10 paıyzdaı qymbattap, 60 dollardan 66 dollarǵa deıin ósti. Ekinshiden, AQSh Federaldy rezerv júıesi dollardyń bazalyq mólsherlemesin úsh ret qatarynan tómendetip, jyl basynda 2,0-2,25 paıyz aralyǵynda bolǵan bazalyq mólsherleme jyl sońynda 1,5-1,75 paıyz aralyǵyna deıin tústi. Nátıjesinde kóptegen damýshy elderdiń valıýtalary nyǵaıdy. Máselen, Reseı rýbli 9 paıyz, Meksıka pesosy 4,1 paıyz, Indonezııa rýpııasy 3 paıyz, Ońtústik Afrıka randy 2,2 paıyz nyǵaıdy. Ulttyq banktiń málimetinshe, teńge baǵamy 1 paıyz kúsheıgen. Degenmen jyl basynan bergi dınamıkaǵa kóz júgirter bolsaq, dollardyń teńgege shaqqandaǵy baǵamy kerisinshe 377-den 380 teńgeniń ústine deıin kóterilip ketti.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, keler jyly shıkizat naryǵy bıylǵyǵa qaraǵanda turaqsyzdaý bolatynǵa uqsaıdy. Olaı bolsa, ulttyq valıýta úshin de jaqsy jańalyqtar kóp bolmaýy múmkin. Eger elde qolǵa alynǵaly jatqan ekonomıkalyq reformalar qarqyn alyp, sonyń ishinde óńdeýshi ónerkásipke syrttan qarajat salyna bastasa, tól valıýtaǵa suranys artar edi. Degenmen, bıznesti qarjylandyrý syrttan emes, bıýdjetten júrgizilýde.
Qoldan jasalǵan ınflıasııa
Úkimet pen Ulttyq bank ınflıasııany 2021 jylǵa deıin 3-5 paıyz aralyǵyna deıin tómendetýge tyrysyp jatqanymen, bıyl ınflıasııa 2019 jylǵydan tómen bolmaýy múmkin. Ulttyq banktiń aldyn ala málimetinshe, byltyr teńgeniń qunsyzdanýy, ıaǵnı taýarlardyń qymbattaýy 5,7-5,8 paıyzdy qurady. Keler jyly da osy kórsetkish saqtalady dep boljanýda.
Jalpy, 2019 jylǵy ınflıasııa «ózimizden boldy». Syrtqy faktorlardyń bári salystyrmaly túrde qolaıly edi. Az da bolsa munaı qymbattap, dollardyń teńgege shaqqandaǵy baǵamy eń turaqty jyl boldy. Onyń ústine eń basty saýda áriptesimiz Reseıdiń valıýtasy joǵaryda atalǵandaı 9 paıyzdan astam nyǵaıdy. 4-6 paıyz dep bekitilgen ınflıasııanyń dálizden shyǵyp kete jazdaǵany eń aldymen ishki áleýmettik ahýalǵa baılanysty. Byltyr áleýmettik saıasat kúsheıip, jalaqy men áleýmettik tólemder aıtarlyqtaı ósip, halyqtyń satyp alý qabileti artty. Nátıjesinde kúndelikti tutyný taýarlary qymbattady.
2020 jyly josparly kóbeıtý bolǵanymen, 2019 jyldaǵydaı halyqtyń tutyný qabileti jappaı kóterilmes. Tıisinshe ınflıasııaǵa kezekten tys sebep joq. Eń bastysy, jergilikti atqarýshy organdar men monopolııaǵa qarsy organ tıisti jumys istep, Ulttyq bank saýatty fıskaldy saıasat júrgizse, ınflıasııa bekitilgen 4-6 paıyzdan shyqpaıdy.
