Álem • 05 Qańtar, 2020

Taıaý Shyǵys shıryǵyp tur

172 retkórsetildi

Taıaý Shyǵys taǵy da dúrlikti. AQSh áýe kúshteriniń soqqysynan Irandaǵy bedeldi tulǵalardyń biri, general Kassem Sýleımanı qaza tapty. О́z kezeginde parsylar kek qaıtaratynyn málimdep, AQSh-qa ses kórsetip otyr. Taıaý Shyǵysty dúr silkindirgen bul oqıǵanyń sońy qalaı aıaqtalatynyn eshkim dóp basyp aıta alar emes.

 

Oqıǵa qalaı órbidi?

K.Sýleımanı Baǵdadtaǵy áýe­jaıdyń mańynda ajal qushty. General bastaǵan bir top ıran­dyq áskerıler mingen kólikke birneshe snarıad tıgen. Sha­býyldy AQSh-tyń áýe kúshteri dron arqyly júrgizipti. Oqıǵa sal­darynan 10 adam qaza tapqan. Olardyń arasynda K.Sýleıma­nıdan bólek Iraktyń ásker basylarynyń biri Abý Mahdı ál-Mýhandıs te bar.

«The Guardian» basyly­my­nyń habarlaýynsha, áýe soqqy­syn jasaýǵa AQSh prezıdenti Donald Tramp tikeleı tapsyr­ma beripti. «General Sýleı­manı Iraktaǵy jáne óńirdegi amerı­kalyq dıplomattar men ókilderge qastandyq jasaý josparyn belsendi ázirlep keldi. Bul shabýyl Irannyń aldaǵy josparyna jol bermeýge baǵyttalǵan», delingen Pentagonnyń resmı málimdemesinde. Aq úı áýe soq­qysyn «qorǵanys áreketi» dep sıpattap, «prezıdenttiń tapsyrmasymen oryndalǵanyn» aıtty.

Oqıǵanyń bulaı órbýine birneshe jaǵdaı áser etti. 2019 jylǵy 28 jeltoq­sanda Kırkýk mańyndaǵy Iraktyń áske­rı bazasyna zymyran túsken-di. Jary­lystan amerıkalyq bir jaýynger qaza taýyp, AQSh pen Iraktyń birneshe sar­bazy ja­ra­lanǵan-dy. AQSh tarapy oqıǵaǵa Hezbolla Kataıb to­by jaýapty dep esepteıtinin jet­kizdi.

Osylaısha 30 jeltoqsanda atalǵan uıymnyń Irak pen Sırııa shekarasy mańyndaǵy bes qosynyna áýeden soqqy jasal­dy. Al 31 jeltoqsanda Baǵdad­ta­ǵy sherýshiler Iraktaǵy AQSh el­shiligine basyp kirip, ǵıma­rat­ty qıratqan. Sondaı-aq ıran­dyq­tardy qoldaý maqsatynda «Ame­rıkaǵa ólim kelsin» dep aı­qaılaǵan.

Osy oqıǵaǵa, ıaǵnı elshilikke shabýyl jasalýyna baılanysty AQSh Memlekettik hatshysy M.Pompeo Ortalyq Azııaǵa jáne Qazaqstanǵa josparlanǵan saparyn keıinge shegerdi.

 Kassem Sýleımanı kim edi?

K.Sýleımanı Irandaǵy Alı Ha­­me­neıden keıingi ekin­shi yq­paldy tulǵa. Ge­neral K.Sý­­leımanı Iran áskerı is-qımy­lynyń negizgi tiregi sanaldy. Ol strategııalyq mańyzdy sheshimder qa­byldap otyrdy. Sonymen qa­tar Sı­rııada, Irakta, Lıvanda, Ie­mende de yq­pal­dy tulǵaǵa aınal­dy.

Joǵaryda aıtyp ótkeni­miz­­deı, Va­shıng­­ton generaldy qorǵa­nys maqsa­tyn­da óltir­genin alǵa tartady. AQSh-tyń Mem­lekettik hatshysy Maık Pom­peonyń sózine qara­ǵanda, Aq úı oqıǵanyń bulaı órbýin qalamaǵanyn, alaıda adamdardyń ómirin saqtap qalý maqsatynda áýe soq­qysyn jasaǵan ári bári zańǵa saı kóri­nedi. Fox News arnasyna bergen suh­batynda ol: «Biz Iranmen soǵysýdy qala­maımyz. Alaıda amerıkalyqtardyń ómiri­ne qaýip tóngende qarap tura da almaımyz», dedi.

Te­geran men basqa da qala­larda myń­da­­ǵan ırandyq kó­shege shyǵyp, AQSh áre­­ke­­tine narazylyqtaryn bildirdi. Osy oqı­­ǵalardan keıin munaı baǵasy kúrt ósti.

Irannyń bas kósemi Alı Ha­me­neı shabýylǵa jaýapty­lar­­dan kek alynatynyn má­­lim­­­dedi. Onyń sózine qaraǵanda, ge­n­e­raldyń ólimi AQSh pen Iz­­raılge degen qarsy­lyq­ty kúsheı­te túspek.

Iran prezıdenti Hasan Rý­ha­nı da mindetti túrde kek qaıta­rylatynyn jetkizdi. Al Syrtqy ister mınıstri Djavad Zarıf oqıǵany «memlekettik terrorızm áreketi» dep aıyptady.

Keı sarapshylardyń paıym­daýynsha, bıyl AQSh-taǵy pre­zıdenttik saılaýda D.Tramp taǵy da jeńiske jetýden úmitti. Biraq keıingi saýaldama nátıjeleri onyń tanymaldylyǵy tómendep bara jatqanyn kórsetedi. En­de­she, osyndaı qadam arqyly D.Tramp abyroıyn saqtap qalý­dy kózdeýi múmkin, deıdi.

 Endi ne bolmaq?

Va­shıngton tarapy kóp­tegen amerıka­lyqtyń qany K.Sýlmeımanıdiń moınynda dep esepteıdi. Generaldyń terrorıst, «Ál-Qudstyń» terrorıstik uıym qataryna jatqyzylǵanyn joǵaryda aıttyq. Sondyqtan Aq úıdiń paıymdaý­ynsha, onyń óltirilýi zańǵa saı.

Alaıda kóptegen sarapshylar halyqaralyq quqyq turǵy­synan qaraǵanda AQSh-tyń shabýyly negizsiz dep sanaıdy. Notr Dam zań ýnıversıtetiniń professory Merı Ellen O’Konnelldiń pikirinshe, qorǵanys maqsatynda qastandyqpen kisi óltirý zańsyz. «Iran generaly Kassem Sý­leı­manıdi dron arqyly óltirý AQSh-qa jasalǵan qarýly shabýyldan qorǵaný emes. Iran esh­qashan AQSh-tyń terrıtorııasy­na basyp kirgen joq. Bul jaǵ­daı­da AQSh sotsyz adam óltirip qana qoımaı, Irak aýmaǵynda zań­syz shabýyl jasady», deıdi ol.

Qalaı bolǵanda da, bul keıbir sarapshylar aıtyp jatqandaı taǵy bir soǵysqa syltaý emes. Bir jaǵynan, Reseı men Qytaı sekildi alpaýyt memleketter bul oqıǵaǵa pikir bildirgenmen, beıtarap qalýy yqtımal. О́ıtkeni K.Sýleımanıdiń ólimi Iran, Irak, AQSh-qa ǵana qatysty. Ekin­shi jaǵynan, oqıǵa Taıaý Shyǵys­tyń keleshegi men óńirdegi Vashıng­tonnyń yqpalyna áser etetini anyq. Tipti buǵan deıin basy pispeı kelgen memleketterdiń ortaq ymyra jasaýyna jol ashýy da múmkin.

K.Sýleımanıdiń ólimi bárinen buryn Irakqa qıyn tıip tur. Birinshiden, Irannyń betke ustar generaly Baǵdad mańynda qaza tapty. Bul – halyqaralyq deńgeıdegi janjal. Ekinshiden, Irak AQSh-pen de, Iranmen de arazdaspaýdy kózdeıdi. Budan bólek, eldegi amerıkalyq áskerı bazalar bılik­tiń tikeleı ótinishi bo­ıynsha salynǵany taǵy bar. Qysqasy, tyshqan jyly Taıaý Shyǵys úshin tynyshsyz ótetin syńaıly.

Sońǵy jańalyqtar

Qazaqy as: dástúr men dám

Rýhanııat • Keshe

Terezeden qarama...

Rýhanııat • Keshe

Qyzmet barysynda qaza tapty

Rýhanııat • Keshe

Bozingendi ıdirgen kúı edi...

Rýhanııat • Keshe

Aǵa men ini

Qoǵam • Keshe

Ysqaq qajy áýlıe

Rýhanııat • Keshe

Qaban, Táńki jáne Bydyq

Rýhanııat • Keshe

Qaıyq kútken kún

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar