Qoǵam • 05 Qańtar, 2020

Muǵaljar men Kóshim jylqylaryn ósirýge kóńil bólsek...

214 retkórsetildi

Elimizde asyl tuqymdy mal túrlerin ósirýge qatysty qabyldanǵan baǵdarlamalardyń alǵashqy nátıjeleri táp-táýir. Bul iste eń aldymen múıizdi iri qara jáne usaq mal sanatyndaǵy qoı-eshkini asyldandyrý jumystary oıǵa birinshi oralady. Jón-aq.

Áıtse de tórt túliktiń tóresi ispettes jylqy tuqymynyń jaı-kúıin jaqsartý máselesi aldyńǵy atalǵan túlikterdiń tasasynda qalyp keledi desek, shyndyqtan aýytqı qoımaspyz. Osy oraıda naqty derekterge súıensek, bıyl respýblıkamyzda asyl tuqymdy jylqynyń úlesi onyń jalpy sanynyń nebári 7,5 paıyzyn quraǵan eken. Qanaǵat tutar kórsetkish emes, árıne. Ras, respýblıkamyzdyń keı óńirinde, sonyń ishinde Aqtóbe jáne Batys Qazaqstan oblystarynda bul kórsetkish 18-20 paıyzdyń aralyǵynda bolyp otyr. Munyń ózi atalǵan oblys­tarda asyl tuqymdy jylqy sanyn arttyrý isinde ájeptáýir jumys qolǵa alynǵanyn kórsetse kerek. Sondyqtan da «altyn shyqqan jerdi belden qaz» degendeı, atalǵan oblystardyń mysalynda jylqy túligin asyldandyrý isine qatysty izdenister men irkilister jóninde áńgime qozǵaǵandy jón kórdik.

Jylqy eti men súti, ıaǵnı atalǵan túlikten alynatyn qymyz – ult den­saý­lyǵyna oń áser ete alatyn emdik taǵam men sýsyn ekendigi belgili. Bul búginde ǵylymı turǵydan dáleldengen. Tipti álemde jylqy eti men sútine degen suranys ósip keledi. О́nimdi mol beretin jylqy sharýashylyǵyn órkendetýdiń qajettiligi de osy tustan týyndaıdy.

Muǵaljar asyl tuqymdy jyl­qysyn ósirýmen shuǵyldanatyn «Aq­tóbe táji­rıbe stansasy» JShS jylqy sharýashy­lyǵynyń jetekshisi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Serikbaı Rzabaevtyń aıtýynsha, asyl tuqymdy jylqy ósirý ońaı sharýa emes. Bul janqııarlyq eńbekti qajet etedi. Tekti tuqym alýdyń bas­ty joly – atalyq malǵa baılanysty. Bul másele sheshimin tappasa, asyl tuqymdy jylqy ósirý múmkin emes, deıdi ol. Ǵalymnyń tujyrymy bo­ıynsha, atalyq maldyń, ıaǵnı aıǵyrdyń jańa tuqymyn shyǵarý kózdegen maqsat pen tabysqa jetýdiń basty kepili, jańa atalyq iz buǵan deıingi izasharlarymen salystyra qaraǵanda salmaǵy men syrtqy turqy jáne ónimdiligi joǵary bolýy tıis. Osy talap barlyq óńirdegi asyl tuqymdy jylqy sharýashylyqtaryna engizilse, bıylǵy 7,5 paıyzdyq kórsetkish birneshe ese óser edi, deıdi ol.

Bul baǵytta óńirdegi «Janqanat», «Jansaıa» jáne «Sát» sharýa qo­ja­lyq­tary asyldandyrý jumystaryn bir izge túsirdi. Al «Muǵaljar jylqylary» JShS atalǵan jaýapty iske ǵylymı kózqaras turǵysynan tereń mán bere bastaǵany baıqalady. Sharýashylyq baǵymyndaǵy Muǵaljar jáne Kóshim asyl tuqymdy jylqylary etti ári sútti bolýymen erekshelenedi. Atalǵan seriktestikte taza qandy, ónimdi mol beretin jylqy ósirý isi jan-jaqty oılastyrylǵan. Maqsat – burynnan bar tuqymdyq qasıetti odan ári jaq­sartý men jetildirý. Atalǵan úıirdegi «Bostandyq» degen ataý berilgen asyl tuqymdy aıǵyr 2012 jyldyń tóli bolyp shyqty.

Sala janashyrlary jylqy tuqymyn jetildirýge qatysty másele Úkimet deńgeıinde túbegeıli sheshimin tapsa, jylqy eti men sútine degen suranysty óteý múmkindigi týar edi deıdi. Shyntýaıtyna kelgende, asyl tuqymdy Muǵaljar jáne Kóshim  jylqylaryn ósirý isine orasan mol qarajattyń qajeti shamaly. О́ıtkeni atalǵan túlik túrleri alty aı qys boıy tebinde júrgen soń, arnaıy ázirlengen jem-shópti qajet ete bermeıdi. Qolda, mal qorada qamalyp turatyn sátteri óte sırek. Bul jylqylardyń taǵy bir ereksheligi – sýyqqa tózimdiligi. Aıtalyq, sekseninshi jyldardyń aıaq kezinde Saha elinen kelgen malshylar Aqtóbeden birneshe úıir Muǵaljar jyl­qysyn qalap, satyp alyp ket­keni este. Keıinnen olar aqtóbelik ma­man­darǵa 60 gradýs aqyrǵan aıazǵa da Muǵaljar jylqysynyń myńq et­pegenin súısine habarlapty. Sonymen birge bul jylqylar shalǵaı elde te­binge de jaqsy túsipti.

Al asyl tuqymdy Kóshim jylqy­synyń jaı-kúıine kelsek, bul túr «Býdennovskaıa», «Donskaıa» jáne «Vla­dımırovskaıa» sekildi salmaǵy aýyr, turqy iri reseılik asyl tuqymdy jyl­qylarmen jergilikti jylqy qanynyń aralasýynan paıda bolǵan. Bul túr de bap talǵamaıdy. Tebinde jaqsy jaıylady. Eti men sútiniń ónimdiligi Muǵaljar jylqysynan kem túspeıdi. О́sirý de kóp shyǵyndy qajet etpeıdi. Bul jóninde kezinde Kóshim tuqymdas jylqyny ǵylymı turǵydan negizdep bergeni úshin Memlekettik syılyqty ıelengen Aqjaıyq óńiriniń ardaqty aqsaqaly Ádilǵazy Nurǵalıev te aıtady. 

Búginde Aqtóbe jáne Batys Qazaqstan oblystarynda Muǵaljar jáne Kóshim tu­qymdas jylqylardyń sany ósip ke­ledi. Alaıda bul is at tóbelindeı, tipti saý­saqpen sanap alarlyqtaı sala jana­shyr­larynyń enshisinde qalǵandaı kórinedi.

Batys Qazaqstan oblysyndaǵy asyl tuqymdy jylqy ósirý isiniń kánigi sheberi, osy salanyń shyn janashyry, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Altaı Zaınýllın asyl tuqymdy jylqy ósirýmen aınalysatyn adamdardyń tókken teri men jumsaǵan shyǵyny ózin ózi múldem aqtamaıtynyn aıtyp berdi. Onyń oıynsha, mundaı esil eńbektiń óteýiniń basty joly – memleket tarapynan beriletin qarjylaı qoldaý, ıaǵnı atalǵan salany sýbsıdııa­laý bolmaq.

Elimizdiń túkpir-túkpirinde áli kúnge deıin bos jatqan aýyl sharýashy­lyǵy jerlerinde, sonyń ishinde 9 mıllıon gektar jaıylymdyq alqaptarda jylqy malyn kóbirek  ósirý isi jappaı qolǵa alynsa ıgi. Sondaı-aq el ishinde ıesiz qalǵan fermalar men burynǵy mal baǵý oryndarynyń tusynan bú­gingi zaman talabyna saı nysandar turǵyzylyp, qaıta jańǵyrǵan ınfra­qurylymdyq júıeler asyl tuqymdy jylqy sharýashylyǵyn órkendetýge laıyqtalsa, utarymyz kóp.

Elimizde asyl tuqymdy jylqynyń úles salmaǵynyń ósýi dúnıe júzi bo­ıynsha jyl saıyn ósip kele jatqan jyl­qy maly ónimderine degen sura­nysty óteý­ge negiz qalaıtyny kámil.

Bul baǵytta utymdy usynystar men ǵylymı jetistikterdi óndiriske engizýdiń de tıgizer paıdasy men shapaǵaty mol bolmaq. Tipti asyl tuqymdy jylqy ósirýdi oń jolǵa qoıa bilgen oblystar úshin jergilikti jáne respýblıkalyq bıýd­jetten qarjy bólý múmkindigin qaras­tyrǵannyń da artyqshylyǵy joq sekil­di.

 

Aqtóbe

 

Sońǵy jańalyqtar

Qazaqy as: dástúr men dám

Rýhanııat • Keshe

Terezeden qarama...

Rýhanııat • Keshe

Qyzmet barysynda qaza tapty

Rýhanııat • Keshe

Bozingendi ıdirgen kúı edi...

Rýhanııat • Keshe

Aǵa men ini

Qoǵam • Keshe

Ysqaq qajy áýlıe

Rýhanııat • Keshe

Qaban, Táńki jáne Bydyq

Rýhanııat • Keshe

Qaıyq kútken kún

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar