Naryq jaılaǵan zamanda, rýhanı qundylyqtar emes, ekonomıkalyq tıimdilik basty orynǵa shyqqan kezeńde jahandaný qurlyqtardan da, shekaralardan da attap, eshkimge de, eshnársege de boı aldyrmaı, baǵynbaı tur. Bul jahandanýdyń bolatyn, bolýǵa tıisti, eshqandaı memleket jaltaryp kete almaıtyn obektıvti damý sebebi. Sondaı-aq jahandanýdyń qorǵanýǵa bolatyn, soǵan oraı, aldyn ala qam jasaıtyn sýbektıvti óristeý sebebi de bar. Ol jahandanýdyń mádenı, tildik yqpaly. Biz bul ǵalamdyq qubylystyń osyndaı yqpalynan qorǵana alamyz. Álbette, oǵan memlekettik deńgeıde de, azamattardyń ózderi de múddelilikpen ynta tanytsa.
Árıne jahandanýdyń ekonomıkalyq yqpalynan shyǵa almaımyz, bul túsinikti, dáleldengen jaıt. Biz ekonomıkalyq qatynastar arqyly, elimizge, úıimizge, tórimizge shyqqan ǵalamdyq jahandanýǵa mádenıetimizge berik, tilimizge myqty bolý arqyly ǵana qarsylyq bildire almaqpyz. Qazirgi kezde ulttyq mádenıetimizdiń, memlekettik tilimizdiń jaǵdaıy jóninde áńgime etkende, osy qundylyqtarymyzǵa jahandanýdyń qandaı áseri bolmaq, osy turǵydan oılasqanymyz jón bolmaq. Al qazirgi kezde biz syrtqy áser bolyp tabylatyn jahandanýdyń tolqynyna qarsylyq bildirmek turmaq, óz ishimizge mádenıetimizdiń máıegin, tilimizdiń mártebesin sińire almaı júrmiz. Osyny aldymen ózimizdiń aǵaıyn oılanǵany, sóıtip mádenıetimdi qalaı saqtaımyn, tilimniń kósegesin qaıtsem kógertem dep tynym tappaǵany jón bolar edi. Dúnıe bıznes alańyna, qarym-qatynas, seriktestik, yntymaqtastyq kommersııalyq múddege qurylatyn zamanda jahandanýdyń yqpaly bizdiń elge de ájepteýir tımek. Budan shet qala almaıtynymyz da belgili. Sondyqtan bizdi ne saqtaıdy degende, eń aldymen, oıymyzǵa, álbette, tilimiz ben mádenıetimiz túsedi. Mádenıettiń ulttardy teńestiretin qural ekendigin osydan bir ǵasyrdaı ýaqyt buryn jaqsy uǵynǵan Ahmet Baıtursynuly: «Mádenıeti joǵary halyq – mádenıeti tómen halyqty az-kóbine qaramaı jem qylatyny aıdaı anyq, kúndeı jaryq aqıqat... Mádenıet jigin joǵaltpaı, óz jigin joǵaltý ońaı emes», dep jazǵan eken. Alash kósemi aıtqan osy oı áli de óz kúshinde, tipti myna jahandaný zamanynda onyń kókeıkestiligi artpasa, kemimeı tur. Qazirgi Qazaqstannyń jaǵdaıy HH ǵasyr basyndaǵy Ahańdar ómir súrgen kezeńnen áldeqaıda bilimi jaǵynan bolsyn, mádenıeti jaǵynan bolsyn, saıası jaǵynan bolsyn kemel dáýir emes pe?! Sondyqtan dúnıeniń mádenı báıgesinen qalmaý úshin biz eń aldymen ózimizdiń mádenıetimizdi, sol mádenıettiń negizi tilimizdi búgingi jıi qoldanatyn tirkespen aıtsaq, básekege qabiletti bolýyn qamdaýymyz qajet. Álbette, álemniń dıdaryn tanyp, syrttap qalmaýǵa búgingi keń taralǵan tilderdi de, mádenıetti de bilgenimiz, ıgergenimiz jón. Desek te, ózgelerdi uǵyný ózińdi umytý emes. Sol sebepti Alashtyń aqylmany, qazaq ǵylymynyń negizin salýshynyń eskertýin umytpaı, ulttyq mádenıetimizdiń ózgelermen teń bolaryn oılaǵanymyz abzal, sóıtsek qana naǵyz eldigimiz baıqalmaq, ózgeler bizdi tanymaq, qurmettemek.
Jahandanýdyń ózi álemdik ekonomıkalyq júıeniń qalyptasyp, oǵan barlyq elderdiń tartylýynda. Bul qazirgi álemniń buljymas qaǵıdasyna aınalǵany sonshalyq, osy júıeden tys qalǵan memleketter damý dańǵylyna túse almaı, ekonomıkalyq, áleýmettik jaǵynan artta qalǵan jurttardyń sanyn toltyrýda. Sondyqtan da álemdik ekonomıkalyq damýdan qalaı tys qalǵymyz kelmese, jahandanýdan da tys bola almaımyz. Biz sol sebepti de jahandanýdyń ózimen emes, ózimizdiń ulttyq bolmysymyzdy saqtap qalý úshin qandastarymyzdyń qazaqtyq rýhanı ımmýnıtetin qalyptastyrý, kúsheıtý úshin búgingiden de ári aýqymdy, ári baǵdarly nátıjesi bolarlyq jumystardy júzege asyrǵanymyz jón. Bul rette eń aldymen óskeleń urpaqtyń tárbıesine asa mańyzdy mán berý qajet. Urpaq tárbıesiniń kórigi de, besigi de balabaqsha men mektep. Sondyqtan barlyq qazaq balalarynyń, ózge de etnostar balalarynyń qazaq tilinde tárbıe alýyn, oqýyn qamtamasyz eterlikteı arnaıy memlekettik baǵdarlama qabyldanǵany abzal. Sonda ǵana mektep bitirýshilerdiń barlyǵy memlekettik tildi meńgerip, elimizde naǵyz qazaqtildi orta qalyptasatyn bolady.
Bizdiń oıymyzsha, jahandaný da otarshyldyqtyń búgingi zamanda damyǵan bir túri ekendigin biz tolyq sezine almaı júrgen sııaqtymyz. Kezinde saıası otarshyldyq ultshyldyqty týdyrǵany málim, búgin syrttan kelip jatqan áserlerge memleketshildik sana qajet. Qazirgi kezeńde bizdi elshil, otanshyl etetin osy jahandanýǵa degen rýhanı qarsylyq bolsa kerek. О́ıtkeni jahandanýdyń shynaıy sıpaty, aqıqat beınesi ol mádenı-rýhanı otarshyldyq. Mundaı otarshyldyq ta, álbette, óziniń bolmysy men baǵytyna sáıkes qarsylyq týdyrady. Bizdiń oıymyzsha, oǵan qarsy turarlyq qubylystyń aty – memleketshildik. HH ǵasyr basynda Alash zııalylary el bolý ıdeıasyn kóterip, elshildik jóninde aıtsa, qazirgi kezde qalyptasqan osy mazmundaǵy «memlekettik sana», «memleketshildik» uǵymdaryn jıi qoldanyp júrmiz. Qazaq eliniń «Qazaqstan Respýblıkasy» atty táýelsiz memleket bolýy – osy memleketti nyǵaıtatyn resmı jáne beıresmı sharalardy qalyptastyryp otyr. El Konstıtýsııasynda bekitilgen memlekettiliktiń mazmuny men qurylymy, Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy saıasaty osy memlekettilik ıdeıasyn qalyptastyrýǵa, tuǵyrlaýǵa arnalsa, osy jyldar ishindegi zııaly qaýymnyń kóterip júrgen din, dil, til, dástúr, mádenıet máseleleri de memlekettik sanany nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastalyp búgingi kúnge deıin bul salada aıtylyp kele jatqan máseleniń biri – ulttyq sana qalyptastyrý máselesi. Uzaq ýaqyt otar bolǵan Qazaqstan úshin ulttyq sana qalyptastyrý, álbette, asa kókeıkesti másele. Reseı otarshyldyq saıasatynyń, odan beride kommýnıstik dıktatýranyń asyl dinimizdi, rýhanı mádenıetimizdi, tilimizdi umyttyrýǵa baǵyttalǵan zorlyqshyl, saıası áreketteri ulttyq sanamyzdyń kenjelep qalýyna yqpal etkeni barshamyzǵa málim. Memleketke ataý bergen, osy eldiń baıyrǵy ári sany jaǵynan basym halqynyń ulttyq sanasyn qalyptastyrý, keıbireýler aıtyp júrgendeı, qazaq halqynyń ǵana emes, jalpy memlekettiń múddesi úshin asa qajet. Osy jerde san ǵasyrlar buryn memleket quryp, odan beride el men jerdi qorǵaǵan, otarshyldyq zamanynda da jerdiń tutastyǵyn, eldiń joǵalyp ketpeýi úshin kúresken halyq qurmet pen túsinistikke laıyq bolsa kerek.
Jahandaný qazanynda ózimizdiń ulttyq bolmysymyzdy, memlekettik kelbetimizdi saqtap qalý úshin, qazaq ta, basqa etnostar da qazaq tili men mádenıetiniń mańaıyna shoǵyrlanýy kerek. Biz qazirgi zamannyń naqty bolmysyn saralasaq, ózge ulttyń da, tildiń de, mádenıettiń de tóńiregine toptasýymyz múmkin emes, eger olaı múmkin deıtin otandastarymyz bolsa, olar ne búgingi kúnniń shyndyǵynan beıhabar, ne óz memleketiniń myqty bolýyna múddeli emester. Bizdi «Qazaqstan Respýblıkasy» degen memleket biriktiredi eken, endeshe osy memlekettiń baǵzy tarıhynan bastap búginge deıingi osy jerdi saqtap kelgen murattar jolynda tutasýymyz qajet, bizdiń bilim alýymyz, jumys isteýimiz, maqsattarǵa jetýimiz úshin elimizdiń ishki birligi, syrtqy qaýipsizdigi qaı-qaısysymyzǵa da qajet. Al osy ortamyzdyń amandyǵyna kepildik beretin memleket, ony umytpaǵanymyz jón. Eger bir memleket azamattarynyń árqaısysy qalaǵan tilinde sóılep, basqa memlekettiń mádenıetine elikteı berse, álbette, eldik sanaǵa da, memlekettik múddege de salqyny tıedi. Sondyqtan búgin «órkenıetti» dep eliktep júrgen memleketterdiń qaı-qaısysy da muny tereń túsingendikten memleketquraýshy ulttyń tiline, mádenıetine, qajet deseńiz dinine de ózge etnostardy engizedi. Búgingi Qytaı, Fransııa, Ispanııa, Germanııa, Italııa arǵy tarıhyna emes, HVIII-HH ǵasyrlardaǵy tarıhyna kóz salsaq, qanshama etnostardy negizgi ulttyń diline beıimdedi. Álemde mundaı úderister qazir údemese, baıaýlamaýda. Osy baǵyt, osy úderis óristeı bermek.
Fılosofııanyń zańy boıynsha eki birdeı nárse, qubylys bolmaıtyn sııaqty, bir tulǵanyń eki tildi dál birdeı bilýi de múmkin emes. Eki nemese odan da kóp til biletin kez kelgen adam úshin, áıteýir, bir til ústem bolady. Tabıǵı jaǵynan alǵanda, ádette, adam úshin óziniń ana tili basym bolýy kerek, bul jaratylys qaǵıdasy. Al qazirgi ǵalamdyq shyndyqqa qarasaq, onda ana tilderiniń emes, memlekettik tildiń nemese básekege qabileti joǵary tilderdiń basymdyǵyn aıqyn ańǵaramyz. Aıtalyq, álemde myńdaǵan tilder bar desek, onda olardyń toqsannan astamy ǵana memlekettik nemese resmı mártebege ıe. Iаǵnı, ana tilderiniń kópshiligi álgindeı mártebeden shet qalǵandyqtan olardyń basym kópshiligi qoǵamdyq qatynastarda qoldanylmaıdy. Sondyqtan ol tilderde bilim berilmeıdi, buqaralyq aqparat quraldary jarııalanbaıdy, kitaptar shyqpaıdy. Máselen, qazirgi kezde Eýropada 230 til, Amerıkada 1013, Afrıkada 2058, Azııada 2197 til bar eken. Olardyń basym kópshiligi belsendi túrde qoldanylmaǵandyqtan birte-birte joıylyp barady. Al ol ulttyń ókilderi sol memlekettiń resmı tilderinde sóıleıdi, bilim alady, jumys isteıdi. Tipti óziniń ana tilin biletinderdiń ózi basym tilge beıim turatyny aqıqat. Ana tilinde emes, tipti memlekettik tilde emes, ózge tilde sóıleýge beıim turý qazirgi Qazaqstannyń tildik kelbetin ańǵartady.
Jahandaný kezinde álemdik tilderdiń yqpaly artady, termınologııa halyqaralyq mazmunǵa ıe bolady, basym tilderde jasalǵan sóz tirkesteri, shablondar ulttyq tilderge enedi jáne olar belsendirek qoldanylady. Osyndaı bolýǵa tıisti tildik-mádenı úderister barlyq tilderge tán. Memlekettik, resmı til retinde ábden qalyptasqan tilder, ult ókilderiniń barshasy kúndelikti sóıleıtin, jumys barysynda qoldanatyn tilder osy úderiske tótep berýge daıyn ári áleýetti.
Til oıdyń jemisi ekendigi álimsaqtan belgili. Qaı tilde oılasań, sol tilde sóıleısiń. Sol sebepti, til – qarym-qatynas quraly ǵana emes, til – ulttyń álemdi, dúnıeni taný modeli. Sondyqtan fransýz fılosofy Emıl Soran: «Adam memlekette emes, tilde ómir súredi», depti. Shynynda da adam qaı elde ómir súrse de, áıteýir, bir tildiń ókili. Bálkim, onyń tili men ulty eki bólek bolýy da ábden múmkin. Til – ult mádenıetiniń dińgegi de, ózegi de. Mádenıet tilde kórinedi, tilde ómir súredi. Qaı tilde sóıleseń, sol ulttyń ókilisiń, óıtkeni sol mádenıettiń aýqymynda tirshilik etesiń, seniń rýhanı dúnıeńde sol mádenıet alǵashqy orynda turady, sol mádenıettiń qundylyqtaryn boıyńa sińirgensiń, ol janyńa da, júregińe de jaqyn.
Til ult mádenıetiniń bóligi ǵana emes, sol ulttyń barsha mádenıetiniń qýaty. Sol mádenıettiń baıany da, bezbeni de. Qandaı mádenıet bolmasyn qatynas quraly retinde de, ulttyń barsha bolmysy kóringen kelbeti retinde de til arqyly jasalǵan, tili arqyly da ómir súredi, sol arqyly urpaqtan urpaqqa, zamannan zamanǵa jetip ulttyq tutastyqty saqtaıdy. Mádenıet ult ómir súrýiniń ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan amaldary men tásilderiniń meılinshe suryptalǵan tájirıbesiniń eń jarqyn qazynasy.
Mádenıet ulttyń bolmysy ǵana emes, sol ulttyń san urpaǵy jasaǵan, jetildirilgen, tutynǵan sol halyqty saqtaǵan jáne saqtaı beretin uly qorǵany. Búgingi kúnge deıin derbes halyq bolyp jetý, dinin, tilin saqtap qalý, ómirdiń barlyq salasyn qamtyǵan, eshkimge uqsamaıtyn, qaıtalanbas mádenıet qalyptastyrý, sol mádenıet aıasynda ári qoldanbaly, ári rýhanı baı qazyna arqyly ortamen ymyrashyldyqta ómir súrý, osy alyp terrıtorııany ıemdenip, ony erlik pen birliktiń arqasynda saqtap qalý, namysy men abyroıy úshin kúrese bilý, endi búgin táýelsiz memleket quryp álemdik qaýymdastyqqa enip jatsa, sonyń bári ulttyń úlken áleýetinde. Osyndaı qýatty áleýeti bar qazaq elinde qazaq tiliniń memlekettik til retinde, qazaqstandyqtardyń ortaq qatynas quraly retinde óz qyzmetin tolyq atqarýǵa baılyǵy da, kúshi de jetedi. Ony otandastarymyzdyń barshasy sezinse, túsinse jahandaný dáýirinde barlyq qundylyqtarymyzdy óz deńgeıinde saqtaı da alamyz, jetildire de alamyz.
Erbol TILEShOV,
Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń atqarýshy dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
