Rýhanııat • 06 Qańtar, 2020

Til jáne jahandaný

72 retkórsetildi

Jalpy, jahandanýdyń onyń ishinde, tildik jahandanýdyń máni bir ǵana tilge tirelip turǵan joq, olaı bolsa másele ońaıyraq bolar edi. Másele – ózge tildiń ústemdiginde emes, dú­nıege ózgelerdiń kózqarasymen qa­raýda. Shıratyńqyrap aıtsaq, máse­leniń máni – qoǵamǵa, turmysqa, bolyp jatqan dúnıe jańalyqtaryna ózgelerdiń oıymen, paıymymen, da­ıyn qorytyndylarymen qaraý. Oǵan bul qubylystyń rýhanı qarsylyq pen kúreske boı aldyrmaıtyn osyndaı qýaty men kúshi, álemdi jaılaıtyn jyldamdyǵy men qarqyny – onyń kom­mersııalyq sıpaty, bıznestik mazmuny aıryqsha yqpal etip tur.

Naryq jaılaǵan zamanda, rýhanı qun­dylyq­tar emes, ekonomıkalyq tıimdilik basty orynǵa shyqqan kezeńde jahandaný qurlyqtardan da, shekaralardan da attap, eshkimge de, eshnársege de boı aldyrmaı, ba­ǵynbaı tur. Bul jahandanýdyń bolatyn, bo­lýǵa tıisti, eshqandaı memleket jaltaryp kete almaıtyn obektıvti damý sebebi. Sondaı-aq jahandanýdyń qorǵanýǵa bolatyn, soǵan oraı, aldyn ala qam jasaıtyn sýbektıvti óristeý sebebi de bar. Ol jahandanýdyń má­denı, tildik yqpaly. Biz bul ǵalamdyq quby­lystyń osyndaı yqpalynan qorǵana alamyz. Álbette, oǵan memlekettik deńgeıde de, aza­mattardyń ózderi de múddelilikpen ynta tanytsa.

Árıne jahandanýdyń ekonomıkalyq yqpa­lynan shyǵa almaımyz, bul túsinikti, dálel­dengen jaıt. Biz ekonomıkalyq qatynas­tar arqyly, elimizge, úıimizge, tórimizge shyq­qan ǵalamdyq jahandanýǵa mádenıetimizge berik, tilimizge myqty bolý arqyly ǵana qar­sylyq bildire almaqpyz. Qazirgi kezde ult­tyq mádenıetimizdiń, memlekettik tili­miz­diń jaǵdaıy jóninde áńgime etkende, osy qundylyqtarymyzǵa jahandanýdyń qandaı áseri bolmaq, osy turǵydan oılasqanymyz jón bolmaq. Al qazirgi kezde biz syrtqy áser bolyp tabylatyn jahandanýdyń tolqynyna qarsylyq bildirmek turmaq, óz ishimizge mádenıetimizdiń máıegin, tilimizdiń mártebesin sińire almaı júrmiz. Osyny aldymen ózimizdiń aǵaıyn oılanǵany, sóıtip mádenıetimdi qa­laı saqtaımyn, tilimniń kósegesin qaıtsem kógertem dep tynym tappaǵany jón bolar edi. Dúnıe bıznes alańyna, qarym-qatynas, seriktestik, yntymaqtastyq kommersııalyq múd­dege qurylatyn zamanda jahandanýdyń yqpaly bizdiń elge de ájepteýir tımek. Budan shet qala almaıtynymyz da belgili. Sondyqtan bizdi ne saqtaıdy degende, eń aldymen, oıy­myzǵa, álbette, tilimiz ben mádenıetimiz túsedi. Mádenıettiń ulttardy teńestiretin qu­ral ekendigin osydan bir ǵasyrdaı ýaqyt buryn jaqsy uǵynǵan Ahmet Baıtursynuly: «Mádenıeti joǵary halyq – mádenıeti tómen halyqty az-kóbine qaramaı jem qylatyny aıdaı anyq, kúndeı jaryq aqıqat... Mádenıet jigin joǵaltpaı, óz jigin joǵaltý ońaı emes», dep jazǵan eken. Alash kósemi aıtqan osy oı áli de óz kúshinde, tipti myna jahandaný zamanynda onyń kókeıkestiligi artpasa, kemimeı tur. Qazirgi Qazaqstannyń jaǵdaıy HH ǵasyr basyndaǵy Ahańdar ómir súrgen kezeńnen áldeqaıda bilimi jaǵynan bolsyn, mádenıeti jaǵynan bolsyn, saıası jaǵynan bolsyn kemel dáýir emes pe?! Sondyqtan dúnıeniń má­denı báıgesinen qalmaý úshin biz eń aldymen ózimizdiń mádenıetimizdi, sol mádenıettiń negizi tilimizdi búgingi jıi qoldanatyn tirkespen aıtsaq, básekege qabiletti bolýyn qamdaýymyz qajet. Álbette, álemniń dıdaryn tanyp, syrttap qalmaýǵa búgingi keń taralǵan tilderdi de, mádenıetti de bilgenimiz, ıgergenimiz jón. Desek te, ózgelerdi uǵyný ózińdi umytý emes. Sol sebepti Alashtyń aqylmany, qazaq ǵy­lymynyń negizin salýshynyń eskertýin umytpaı, ulttyq mádenıetimizdiń ózgelermen teń bolaryn oılaǵanymyz abzal, sóıtsek qana naǵyz eldigimiz baıqalmaq, ózgeler bizdi tanymaq, qurmettemek.

Jahandanýdyń ózi álemdik ekonomıkalyq júıeniń qalyptasyp, oǵan barlyq elderdiń tartylýynda. Bul qazirgi álemniń buljymas qaǵıdasyna aınalǵany sonshalyq, osy júıeden tys qalǵan memleketter damý dańǵylyna túse almaı, ekonomıkalyq, áleýmettik jaǵynan artta qalǵan jurttardyń sanyn toltyrýda. Sondyqtan da álemdik ekonomıkalyq damýdan qalaı tys qalǵymyz kelmese, jahan­danýdan da tys bola almaımyz. Biz sol se­bepti de jahandanýdyń ózimen emes, ózi­mizdiń ulttyq bolmysymyzdy saqtap qalý úshin qandastarymyzdyń qazaqtyq rýhanı ımmýnıtetin qalyptastyrý, kúsheıtý úshin búgingiden de ári aýqymdy, ári baǵdarly ná­tı­jesi bolarlyq jumystardy júzege asy­r­ǵanymyz jón. Bul rette eń aldymen óskeleń urpaqtyń tárbıesine asa mańyzdy mán berý qajet. Urpaq tárbıesiniń kórigi de, besigi de balabaqsha men mektep. Sondyqtan barlyq qazaq balalarynyń, ózge de etnostar balalarynyń qazaq tilinde tárbıe alýyn, oqýyn qamtamasyz eterlikteı arnaıy memlekettik baǵdarlama qabyldanǵany abzal. Sonda ǵana mektep bitirýshilerdiń barlyǵy memlekettik tildi meńgerip, elimizde naǵyz qazaqtildi orta qalyptasatyn bolady.

Bizdiń oıymyzsha, jahandaný da otar­shyldyqtyń búgingi zamanda damyǵan bir túri ekendigin biz tolyq sezine almaı júrgen sııaqtymyz. Kezinde saıası otarshyldyq ult­shyldyqty týdyrǵany málim, búgin syrttan kelip jatqan áserlerge memleketshildik sana qajet. Qazirgi kezeńde bizdi elshil, otan­shyl etetin osy jahandanýǵa degen rý­hanı qarsylyq bolsa kerek. О́ıtkeni jahan­danýdyń shynaıy sıpaty, aqıqat beınesi ol mádenı-rýhanı otarshyldyq. Mundaı otarshyldyq ta, álbette, óziniń bolmysy men baǵytyna sáıkes qarsylyq týdyrady. Bizdiń oıymyzsha, oǵan qarsy turarlyq quby­lystyń aty – memleketshildik. HH ǵasyr basynda Alash zııalylary el bolý ıdeıasyn kóterip, elshildik jóninde aıtsa, qazirgi kezde qalyptasqan osy mazmundaǵy «memlekettik sana», «memleketshildik» uǵymdaryn jıi qoldanyp júrmiz. Qazaq eliniń «Qazaqstan Respýblıkasy» atty táýelsiz memleket bolýy – osy memleketti nyǵaıtatyn resmı jáne beıresmı sharalardy qalyptastyryp otyr. El Konstıtýsııasynda bekitilgen memlekettiliktiń mazmuny men qurylymy, Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy saıasaty osy memlekettilik ıdeıa­syn qalyptastyrýǵa, tuǵyrlaýǵa arnalsa, osy jyldar ishindegi zııaly qaýymnyń kó­terip júrgen din, dil, til, dástúr, mádenıet máse­leleri de memlekettik sanany nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastalyp búgingi kúnge deıin bul salada aıtylyp kele jatqan máseleniń biri – ulttyq sana qalyptastyrý máselesi. Uzaq ýaqyt otar bolǵan Qazaqstan úshin ulttyq sana qalyptastyrý, álbette, asa kókeıkesti másele. Reseı otarshyldyq saıasatynyń, odan beride kommýnıstik dıktatýranyń asyl dinimizdi, rýhanı mádenıetimizdi, tilimizdi umyttyrýǵa baǵyttalǵan zorlyqshyl, saıası áreketteri ult­tyq sanamyzdyń kenjelep qalýyna yqpal etkeni barshamyzǵa málim. Memleketke ataý bergen, osy eldiń baıyrǵy ári sany jaǵynan basym halqynyń ulttyq sanasyn qalyptastyrý, keı­bireýler aıtyp júrgendeı, qazaq halqynyń ǵana emes, jalpy memlekettiń múddesi úshin asa qajet. Osy jerde san ǵasyrlar buryn memleket quryp, odan beride el men jerdi qorǵaǵan, otarshyldyq zamanynda da jerdiń tutastyǵyn, eldiń joǵalyp ketpeýi úshin kúresken halyq qurmet pen túsinistikke laıyq bolsa kerek.

Jahandaný qazanynda ózimizdiń ulttyq bolmysymyzdy, memlekettik kelbetimizdi saqtap qalý úshin, qazaq ta, basqa etnostar da qazaq tili men mádenıetiniń mańaıyna shoǵy­rlanýy kerek. Biz qazirgi zamannyń naqty bolmysyn saralasaq, ózge ulttyń da, tildiń de, máde­nıet­tiń de tóńiregine toptasýymyz múmkin emes, eger olaı múmkin deıtin otandastarymyz bolsa, olar ne búgingi kúnniń shyndyǵynan beıhabar, ne óz memleketiniń myqty bolýyna múddeli emester. Bizdi «Qazaqstan Respýblıkasy» degen memleket biriktiredi eken, endeshe osy memlekettiń baǵzy tarıhynan bastap búginge deıingi osy jerdi saqtap kelgen murattar jolynda tutasýymyz qajet, bizdiń bilim alýymyz, jumys isteýimiz, maqsattarǵa jetýimiz úshin elimizdiń ishki birligi, syrtqy qaýipsizdigi qaı-qaısysymyzǵa da qajet. Al osy ortamyzdyń amandyǵyna kepildik bere­tin memleket, ony umytpaǵanymyz jón. Eger bir memleket azamattarynyń árqaısysy qa­laǵan tilinde sóılep, basqa memlekettiń máde­nıetine elikteı berse, álbette, eldik sanaǵa da, memlekettik múddege de salqyny tıedi. Son­dyqtan búgin «órkenıetti» dep eliktep júr­gen memleketterdiń qaı-qaısysy da muny tereń túsingendikten memleketquraýshy ulttyń tiline, mádenıetine, qajet deseńiz dinine de ózge etnostardy engizedi. Búgingi Qytaı, Fransııa, Ispanııa, Germanııa, Italııa arǵy tarıhyna emes, HVIII-HH ǵasyrlardaǵy tarıhyna kóz salsaq, qanshama etnostardy negizgi ulttyń di­line beıimdedi. Álemde mundaı úderister qazir údemese, baıaýlamaýda. Osy baǵyt, osy úderis óristeı bermek.

Fılosofııanyń zańy boıynsha eki bir­deı nárse, qubylys bolmaıtyn sııaqty, bir tulǵanyń eki tildi dál birdeı bilýi de múm­kin emes. Eki nemese odan da kóp til biletin kez kelgen adam úshin, áıteýir, bir til ústem bo­lady. Tabıǵı jaǵynan alǵanda, ádette, adam úshin óziniń ana tili basym bolýy kerek, bul jara­tylys qaǵıdasy. Al qazirgi ǵalamdyq shyn­dyqqa qarasaq, onda ana tilderiniń emes, mem­lekettik tildiń nemese básekege qabi­leti joǵary tilderdiń basymdyǵyn aıqyn ań­ǵaramyz. Aıtalyq, álemde myńdaǵan tilder bar desek, onda olardyń toqsannan astamy ǵana memlekettik nemese resmı mártebege ıe. Iаǵnı, ana tilderiniń kópshiligi álgindeı mártebeden shet qalǵandyqtan olardyń ba­sym kópshiligi qoǵamdyq qatynastarda qoldanylmaıdy. Sondyqtan ol tilderde bilim berilmeıdi, buqa­ralyq aqparat quraldary jarııalanbaıdy, kitaptar shyqpaıdy. Máselen, qazirgi kezde Eýropada 230 til, Amerıkada 1013, Afrı­kada 2058, Azııada 2197 til bar eken. Olardyń basym kópshiligi belsendi túrde qol­danylmaǵandyqtan birte-birte joıylyp barady. Al ol ulttyń ókilderi sol memlekettiń resmı tilderinde sóıleıdi, bilim alady, jumys isteıdi. Tipti óziniń ana tilin biletinderdiń ózi basym tilge beıim turatyny aqıqat. Ana tilin­de emes, tipti memlekettik tilde emes, ózge tilde sóıleýge beıim turý qazirgi Qazaqstannyń tildik kelbetin ańǵartady.

Jahandaný kezinde álemdik tilderdiń yq­paly artady, termınologııa halyqaralyq maz­munǵa ıe bolady, basym tilderde jasalǵan sóz tirkesteri, shablondar ulttyq tilderge enedi jáne olar belsendirek qoldanylady. Osyndaı bolýǵa tıisti tildik-mádenı úderister barlyq til­derge tán. Memlekettik, resmı til retinde ábden qalyptasqan tilder, ult ókilderiniń barshasy kúndelikti sóıleıtin, jumys barysynda qoldanatyn tilder osy úderiske tótep berýge daıyn ári áleýetti.

Til oıdyń jemisi ekendigi álimsaqtan bel­gili. Qaı tilde oılasań, sol tilde sóıleısiń. Sol sebepti, til – qarym-qatynas quraly ǵana emes, til – ulttyń álemdi, dúnıeni taný modeli. Son­­dyqtan fransýz fılosofy Emıl Soran: «Adam memlekette emes, tilde ómir súredi», depti. Shynynda da adam qaı elde ómir súrse de, áıteýir, bir tildiń ókili. Bálkim, onyń tili men ulty eki bólek bolýy da ábden múmkin. Til – ult mádenıetiniń dińgegi de, ózegi de. Máde­nıet tilde kórinedi, tilde ómir súredi. Qaı til­de sóıleseń, sol ulttyń ókilisiń, óıtkeni sol máde­­nıettiń aýqymynda tirshilik etesiń, seniń rýha­­nı dúnıeńde sol mádenıet alǵashqy orynda tu­rady, sol mádenıettiń qundylyqtaryn boıy­ńa sińirgensiń, ol janyńa da, júregińe de jaqyn.

Til ult mádenıetiniń bóligi ǵana emes, sol ult­tyń barsha mádenıetiniń qýaty. Sol má­de­nıet­tiń baıany da, bezbeni de. Qandaı mádenıet bol­masyn qatynas quraly retinde de, ulttyń bar­sha bolmysy kóringen kelbeti retinde de til ar­qy­ly jasalǵan, tili arqyly da ómir súredi, sol arqyly urpaqtan urpaqqa, zamannan zaman­ǵa jetip ulttyq tutastyqty saqtaıdy. Máde­nıet ult ómir súrýiniń ǵasyrlar boıy jınaq­tal­ǵan amaldary men tásilderiniń meılin­she su­ryp­talǵan tájirıbesiniń eń jarqyn qazynasy.

Mádenıet ulttyń bolmysy ǵana emes, sol ulttyń san urpaǵy jasaǵan, jetildirilgen, tutynǵan sol halyqty saqtaǵan jáne saqtaı beretin uly qorǵany. Búgingi kúnge deıin derbes halyq bolyp jetý, dinin, tilin saqtap qalý, ómirdiń barlyq salasyn qamtyǵan, eshkimge uqsamaıtyn, qaıtalanbas mádenıet qalyptastyrý, sol mádenıet aıasynda ári qoldanbaly, ári rýhanı baı qazyna arqyly ortamen ymyrashyldyqta ómir súrý, osy alyp terrıtorııany ıemdenip, ony erlik pen birliktiń arqasynda saqtap qalý, namysy men abyroıy úshin kúrese bilý, endi búgin táýelsiz memleket quryp álemdik qaýymdastyqqa enip jatsa, sonyń bári ulttyń úlken áleýetinde. Osyndaı qýatty áleýeti bar qazaq elinde qazaq tiliniń memlekettik til retinde, qazaq­standyqtardyń ortaq qatynas quraly retinde óz qyzmetin tolyq atqarýǵa baılyǵy da, kúshi de jetedi. Ony otandastarymyzdyń barshasy sezinse, túsinse jahandaný dáýirinde barlyq qundylyqtarymyzdy óz deńgeıinde saqtaı da alamyz, jetildire de alamyz. 

 

Erbol TILEShOV,

Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń atqarýshy dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty

 

Sońǵy jańalyqtar

Qazaqy as: dástúr men dám

Rýhanııat • Keshe

Terezeden qarama...

Rýhanııat • Keshe

Qyzmet barysynda qaza tapty

Rýhanııat • Keshe

Bozingendi ıdirgen kúı edi...

Rýhanııat • Keshe

Aǵa men ini

Qoǵam • Keshe

Ysqaq qajy áýlıe

Rýhanııat • Keshe

Qaban, Táńki jáne Bydyq

Rýhanııat • Keshe

Qaıyq kútken kún

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar