Qoǵam • 07 Qańtar, 2020

Túz taǵylary tynym bermeı tur

29 retkórsetildi

Qys kelip, kún sýyta bas­taǵannan-aq túz taǵylary­nyń sharýalarǵa tynym ber­meıtin ádeti. Áýlıe­atanyń qary qalyń, qysy asa qatal bolmasa da bul mezgilde ıt-qustyń ashy­ǵa­tyny bar. Mundaıda túz taǵysy tórt túlik mal­ǵa tutqıyldan kelip aýyz salady. Ásirese qys­taýda otyrǵan malshylar úshin bul – bas aýyrta­tyn má­se­le­lerdiń biri. Qys­tan qa­laı shyǵýdyń qamyn kúıtО́tep júrgen sharýa­lar­ǵa munyń ońaı tımeıtini anyq.

Búgingi tańda Jambyl oblysy, Sarysý aýdanynyń qystaý­daǵy sharýalaryn da aımaqta qas­qyrlardyń kóbeıip ketýi alań­datyp otyr. Bir sharýanyń ózinen jyl basynan beri irili-usaq­ty 11 mal shyǵyn bolǵan eken. Iаǵnı, Dosbol aýylyndaǵy «Áb­disattar» sharýa qojalyǵynyń 7 bas jylqysyn jáne 4 bas sıyryn qasqyr tartyp ketken. Budan ózge de mal shyǵyndary bar. Bul, árıne, mal sharýashylyǵymen aınalysyp, sol arqyly kún kórip otyrǵan malshylarǵa ońaı emes. Degenmen, jergilikti ákimdik sharýalarǵa kómek qolyn sozyp, ıt-quspen kúresýde pármendilik tanytýda.

«Búginde aýdandaǵy Ja­ıyl­ma, Igilik, Jańatalap aýyl­dyq okrýgterine qaras­ty 25 sharýa­shylyq, keıinnen Dosbol aýyl­dyq okrýg­terine qarasty 22 sha­rýashylyq, bar­lyǵy 47 sharýa­shylyqtyń qys­taý­laryndaǵy jaǵdaı zer­delendi. Aýyldardaǵy 47 sha­rýa­shylyqta 1979 múıizdi iri qara, 16211 ýaq mal, 1037 jylqy, 730 túıe qysqa túsken. Maldyń qońy jaqsy. Keı jerlerde jantaq pen ızen qalyń. Sharýashylyqtar qysqa qajetti mal azyǵymen qam­tylǵan. Endi sharýalardy alańdatyp otyrǵan másele – ıt-qus­tyń kóbeıip ketýi. Bir sharýa­dan jyldyń basynan beri irili-usaqty 11 mal shyǵyn bolǵan», deıdi Sarysý aýdanynyń ákimi Qanatbek Mádibek. Ákimniń aıtýynsha, kún sýyt­qaly beri taı-týlaqtan bólek, tý bıeler de ıt-qusqa jem bolyp jatyr eken. Osy oraıda Qanatbek Mádibek zań talaptaryna saı tıimdi jos­par qurý qajettigin, sebebi bul maldan buryn adamǵa qaýipti bolýy múmkin ekenin aıtady. Jalpy, búginde aýdan boıynsha 168 sharýa malymen eldi mekenderden tys jerlerde otyr eken. Qazirgi tańda bir ǵana Dosbol aýyldyq okrýgine qarasty sharýa qojalyqtarynyń birtalaıynyń maly ıt-qusqa jem bolǵan. «Dosbol aýyldyq okrýginde 27 sharýa qojalyǵy tirkelgen bolsa, búginde onyń 19-y jumys isteıdi. Bıyl mańaıda ıt-qus kóbeıip, malǵa shabýyldaýy, qoraǵa túsýi jıileýde.

Atap aıtar bolsaq, qys bas­tal­ǵaly beri «Nurlan» sharýa qoja­lyǵy boıynsha 2 jylqy, 3 mú­ıizdi iri qara, 5 qoı, «Ábdisattar» sharýa qoja­ly­ǵy boıynsha 7 jylqy, 4 múıizdi iri qara, «Erjan» sharýa qojalyǵy boıynsha 2 múıiz­di iri qara, «Qalaý» sharýa qoja­lyǵynan 3 jyl­­qy, 12 qoı, «Er­kebulan» sharýa qo­jalyǵynan 2 jylqy, 1 qoı, «Ta­ńat-84» sharýa qojalyǵynan 3 qoı, «Qanat-2014» sharýa qojalyǵynan 6 qoı shyǵyn bolǵan», deıdi Dosbol aýyl­dyq okrýginiń ákimi Nurlan Mol­dabekov. Bir ǵana aýyl úshin bul az shyǵyn emes. Turǵyndar úshin de túz taǵylarynyń qaýipti bolýy zańdylyq. Rasynda da, ıt-qus maldan bólek, adamǵa da asa qaýipti. Jyrtqyshtar jan baǵý úshin adamnyń ózine shabýyldaý­dan taıynbaıdy.

Alaıda, búginde túz taǵylarymen kúresýdiń de ózindik tártibi bar eken. Al aýdan ákiminiń orynbasary Oljas Kókeı atalǵan máselelerdi retteý maqsatynda Jambyl oblysy ákiminiń orynbasary Murathan Shúkeevke hat joldaǵanyn aıtyp, bul másele boıynsha oblys deńgeıinde qaýly qabyldanyp, oń sheshimin tapsa eken degen oıyn jetkiz­di. Sonymen qatar búginde sharýalar­ǵa qasqyrǵa qaqpan qurý arqyly qolǵa túsirýge bolatynyn eskertipti. Sebebi arnaıy ruqsat qaǵazynsyz qasqyrdy atýǵa bolmaıdy.

Jambyl oblystyq tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý bas­qarmasy janýarlar dúnıesin qorǵaý jáne balyq sharýashylyǵy bóliminiń bas mamany Rýslan Baltaev oblys bo­ıynsha 14 mıllıon 426 myń 400 gektar jer bar ekenin, onyń ishinde 4 mıllıon 427 myń 0,34 gektar jerdiń orman qory jeri ekenin aıtty. «Jyl saıyn biz orman qory jerindegi ıt-qustyń sanaǵyn ob­lystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııa­syna jiberemiz. Al rezervtik qordaǵy jerlerdegi qasqyrlardy atalǵan ıns­peksııa ózderi sanaýy kerek. Rezervtik qor degenimiz orman qory jerlerine jatpaıtyn aýmaq. Sodan keıin ańshylyq sharýashylyqtardaǵy qasqyrlardy sol sharýalardyń ózderi sanaıdy. Sóı­tip atalǵan ınspeksııa barlyq jınal­ǵan málimetti respýblıkalyq Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dú­nıesi komıtetine joldaıdy. Olar mem­lekettik qyzmet kórsetý arqyly lı­mıtti jergilikti ınspeksııaǵa beredi.

Biraq qazir olaı bolmaı tur. Olar rezervtik qordy qospaı, tek bizdiń anyq­taǵan málimetti ǵana jiberedi. Son­dyqtan da komıtet oblysqa az lımıt bóledi», deıdi ol. Sonymen qatar Rýslan Baltaevtyń aıtýynsha, bıyl 421 qasqyr atýǵa ǵana lımıt bólinipti. Bul – óte az kórsetkish. Máselen, 2018 jylǵa ınspeksııa 247 qasqyrdy aýlaýǵa ruqsat bergen. Atalǵan basqarma sol jyly orman qory jerlerinde 825 qasqyr bar dep málimet joldapty. Iаǵnı, zań boıynsha sonyń 40 paıyzyn retteýge ruqsat beriledi eken. «Orman qory jerlerindegi tuıaqty ańdar sany azaıyp ketpes úshin jáne bıologııalyq tepe-teńdikti saqtaý úshin jyrtqysh ańdardyń sanyn rettep turýymyz kerek. Ony bıotehnıka­lyq is-shara dep ataıdy. Osy maqsatqa jyl saıyn oblystyq bıýdjetten aqsha bólinedi. Bıyl 4 mıllıon 380 myń teńge qarastyryldy. Ár orman sharýashylyǵy mekemesiniń óziniń belgilengen aýmaǵy bar. Oblysta basqarmaǵa qarasty 15 orman sharýashylyǵy mekemesi bar. Biz sol aýmaqtarda ómir súretin ıt-qustyń sanyn ınspeksııaǵa beremiz. Qalǵanyn ózderi retteý kerek. Biraq, ınspeksııa óz sanaǵyn júrgizip kele jatqan joq. Sanaqty bizdiń orman sharýashylyǵy mekemeleri ǵana júrgizip keledi», deıdi Rýslan Baltaev.  

Máselen, atalǵan basqarma bıylǵa orman qory jerlerin mekendeıtin 1053 túz taǵysynyń bar ekeni týraly málimetti ınspeksııaǵa jibergen. Mamandardyń aıtýynsha, atalǵan ıns­peksııa bıyl da komıtetke osy málimetti esh ózgerissiz bere salǵan. Mine, osydan kelip oblysqa beriletin lımıttiń az bolyp otyrǵany, sondyqtan da ıt-qustyń kóbeıip bara jatqany týraly másele týyndaıdy. Sonymen qatar jyrtqysh ańdardy retteý maqsatynda oblystyq bıýdjetten bólingen qarajatty jaratýda da máseleler bar bolyp shyqty. Iаǵnı, basqarmanyń aıtýynsha, qarajatty qasqyr aýlaýǵa paıdalanýǵa ınspeksııa ruqsat bermeıdi.

Alaıda, Jambyl oblysy boıynsha orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń mamandary basqarmanyń bul pikirimen kelispeıdi. «Qazir ómirdiń jańa talaptarynan týyndaǵan jaǵdaılar tabıǵat qorǵaý zańnamalaryna sońǵy jyldary kóbirek ózgerister engizýde. Tabıǵattyń sanıtarlary sanalatyn qasqyrdy, shıbórini, qarǵany atý úshin zańdy túrde ruqsat alý keregin ekiniń biri bile bermes. Kóp ańshyny qasqyr men shıbórige qatysty aqparat qyzyqtyrady. Biz bergen málimetke sáıkes, respýblıkalyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti oblysqa jyrtqysh ańdardyń 40 paıyzyn retteýdi buıy­rady. Bul tabıǵı tepe-teńdikti saqtaý úshin kerek. Oblystyq tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń munysy durys emes. Bizde de orman sharýashylyǵy bólimi bar. Biz de orman qory jerlerine jaýap beremiz. Biz de solardyń bergen esebin beremiz. Jalpy, qasqyrlardy tolyq sanaý múmkin emes. Máselen, bir otar qoıǵa qasqyr shapsa, onyń qaı aýdannyń aýmaǵynan kelgen jyrtqysh ekenin qaıdan bilemiz? Onyń ústine ıt-qus aılaly jyrtqysh. Ruqsatyn alyp, biraq aılar boıy ata almaı júrgender bar. Kezinde 186-qaýly degen bolǵan. Iаǵnı, qarjyny memlekettik satyp alý arqyly oınatyp, ony aýdandarǵa bóledi. Biraq bul búginde kúshin joıǵan. Basqarma osy qaýlyǵa súıenedi. Memlekettik satyp alýdyń qanshalyqty qıyn ekenin kóp adam biledi. Ol sońyna jetkenshe kóktem de shyǵady. Sondyqtan biz qasqyrlar men shıbórilerdiń sanyn retteý úshin egov júıesi arqyly ótinishter qabyldaımyz. Munyń bári tegin. Eger ańshylardyń qujaty durys bolsa, ruqsat bermeı qoıýǵa bizdiń haqymyz joq. Ár ańshyǵa 3 qasqyr atýǵa ǵana ruqsat. Al basqarma qasqyrlardy sol bólingen qarajatqa atqyzǵysy kele­di. Memlekettik satyp alý boıynsha muny bir-aq adam utyp alady. Sodan keıin ol ár aýdannyń aýmaǵynan 30-40 qasqyrdan ata beredi ǵoı. Bizde búginde 421 daraq qasqyr men 255 daraq shıbóriniń sanyn retteý maqsatynda bekitilgen bıologııalyq negizdemege baı­lanysty azamattardyń bergen óti­nishteri boıynsha memlekettik qyzmet kór­setilýde», deıdi oblys boıynsha or­man sharýashylyǵy jáne janýarlar dú­nıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń mem­­lekettik qyzmet kórsetýge jaýapty mamany Nurjamal Kólbaeva.

Eki mekeme túz taǵylarynyń sanyn retteýde bir-birine mindet artyp júrgende ıt-qus maldy aýyldarǵa qyrǵıdaı tııýde. Desek te, óńirde qasqyrlardyń sanyn retteýde túrli máseleler bar ekenin baıqadyq. Iаǵnı, qarýynyń qujaty bolsa da kez kelgen qoıshy qasqyrdy ata almaıdy. Al qujaty bar ańshynyń ózi 3 qasqyrdan artyq ata almaıdy. Alaıda, árbir ańshynyń 3 qasqyrdan artyq atpaǵanyn kim, qalaı dáleldeıdi? Keıbir ańshylar óz paıdasy úshin ruqsat alyp, japan dalada túz taǵylaryn qyryp salýy da múmkin. Qasqyr aýlaýǵa ruqsat berip otyrǵan ınspeksııanyń ózi ony baqy­laı almaıdy eken. Bul rette oblys ákim­diginiń tıisti mekemeleriniń tarapynan arnaıy komıssııa qurylý kerek pe, joq álde olar ańshylarmen birge júrýi kerek pe? Qalaı bolǵanda da tabıǵattyń tepe-teńdigin saqtaý úshin bul máseleniń sheshimin tapqany durys. Túz taǵylaryn atý úshin de bir júıeniń bolýy keregin Jambyl oblysy ákimdiginiń tabıǵatty qorǵaý keńesiniń tóraǵasy Ernazarbek Jantaev aıtady. «Qasqyrdan aılaly ań joq. Onyń baýyr júni jyldyń ár mezgilinde túlep otyrady. It-qusty atý ońaı sharýa emes. О́zim kezinde qas­qyrdy aýlap ta, asyrap ta kórdim. Alaı­da kánigi ańshylarǵa 3 qasqyrdan artyq atýǵa ruqsat berilmeıdi eken. Bi­raq ańshylardyń 3 qasqyr ǵana aýla­ǵanyn, odan artyq atpaǵanyn kim, qalaı dáleldeıdi? Shyny kerek, qazir qys­taýlarda qasqyrlar kóbeıip barady. Jýyr­da ǵana «Tólep» degen jerde bir sharý­anyń 12 sıyryn qasqyr jep ketken», deıdi Ernazarbek Jantaev.

Qasqyr – qaýipti ań. Túz taǵylarymen kúresý de qıyndyǵy kóp jumys. Alaıda, tabıǵattaǵy jyrtqysh ańdardyń sanyn retteýde óńirde bir júıeniń bolǵany durys. Áıtpese, bul maldan buryn adamdarǵa qaýipti bolýy da múmkin.

 

Jambyl oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Senat Bıýrosynyń otyrysy ótti

Parlament • Búgin, 19:00

Muhtar Tólegen: Abaı úni - halyq úni

Aımaqtar • Búgin, 17:31

О́z qarjysyna kitaphana salǵan

Aımaqtar • Búgin, 10:08

Sabannan jasalǵan qalashyq

Aımaqtar • Búgin, 10:05

Mýngııamen judyryqtasýy múmkin

Sport • Búgin, 10:04

Almatydan 356 km qashyqtyqta jer silkindi

Aımaqtar • Búgin, 09:55

Otanǵa qyzmet – ortaq paryz

Qoǵam • Búgin, 09:48

Kóp balaly otbasylar baspanaly boldy

Aımaqtar • Búgin, 09:42

Aýylǵa kel, jas dáriger

Aımaqtar • Búgin, 09:37

Ashyq ári ádil áleýmettik saty

Qoǵam • Búgin, 09:12

О́lketaný órenderdiń óresin ósiredi

Aımaqtar • Búgin, 09:09

Tarıh. Tulǵa. Túrkistan

Rýhanııat • Búgin, 09:06

Adamdyqtyń qaınary

Rýhanııat • Búgin, 08:55

Berik Ýálı: Abaı men Alash

Rýhanııat • Búgin, 08:54

Qoǵamdyq uıym ókilderimen kezdesti

Qazaqstan • Búgin, 08:43

Uqsas jańalyqtar