Ekonomıka • 07 Qańtar, 2020

Aýyl bıýdjetin aıaqqa turǵyzý mańyzdy

16 retkórsetildi

Bıyldan bastap elimizdegi barlyq aýyl derbes bıýdjet júıe­sine kóshti. Tıisti zańda Jer­gilikti ózin-ózi basqarý­dyń derbes bıýdjeti men kom­mý­nal­dyq menshigin 2018 jyldan bas­tap halyq sany 2 myńnan asatyn aýyldyq okrýgter deńgeıinde, al 2020 jyldan bastap barlyq jerde engizý qarastyrylǵan.

 

Aýyldaǵy ózin-ózi basqarýdyń jańa deńgeıi qandaı bolmaq? Derbes jeke bıýdjetpen jumys isteıtin aýyldar daıyndyǵy oblystyq ákimdiktiń kóshpeli otyrysynda qaralǵan bolatyn. Kóshpeli otyrys elimizge órkenıetti damyǵan aýyl retinde tanylǵan Ýspen aýdany Galıskoe aýylynda ótti. О́t­ken jyly bizdiń óńirde de tur­ǵyn­darynyń sany 2000 adamnan asatyn 32 aýyldyq okrýgtiń jeke bıýdjeti qalyptasyp, olar óz qarjylaryn aýyl ıgiligine jaratýǵa múmkindik aldy. Tirek aýyldar sanatyna alyn­ǵan osy aýyldyq aýmaqtarda 140 myń adam turady. Jańa jyldan bas­tap kóshpeli jıyn ótken Galıskoe aýylynyń ákimdigi de tórtinshi deńgeıli bıýdjet túrine kóshedi.

Aýyldyq aýmaqtar derbes bıýdjet júıesi boıynsha ekinshi jyl qa­tarynan jumys istep keledi. Basty másele – tabys kóziniń az bolýy.

– Eger 2018 jyly tabys kóziniń kórsetkishi 9,8 paıyzdy qurasa, 2019 jyly 8,6 paıyzǵa azaıdy, – dedi oblys ákiminiń orynbasary Álııa Arynova. Ol bul kórsetkish
1 paıyzǵa deıin tómendeıtinin aıtty. Sebep – elimizdegi salyq zańnamasyna engiziletin ózgeristerge baılanys­ty. Kólik salyǵyn tóleý merzimi aýysyp, shaǵyn bıznes ıeleri tabys salyqtarynan bosatyldy. 2020 jylǵy kólik salyǵy 2021 jyly ǵana tólenetin bolǵandyqtan, aýyldyq bıýdjetter 400 mıllıon teńgeden astam qarjydan qaǵylady. Bızneske jasalǵan jeńildikke baılanysty aýyldyq bıýdjetterdiń shyǵyny 150 mıllıon teńgege deıin jetedi.

Álııa Arynovanyń aıtýynsha, 2020 jylǵy bıýdjet kólemi 7,6 mlrd teńge shamasynda. Onyń ishinde óz kiristeri 229,5 mıllıon teńge, onyń 50 paıyzǵa jýyǵy áleýmettik salaǵa baǵyttalady. Derbes bıýdjetpen aýyldyq aý­maq ákimderine jergilikti basqarý te­tigi berilgendikten, olar aýyl qaýym­dastyǵymen aqyldasyp, aýyl­dy kórkeıtýdiń basym ba­ǵyt­­taryn anyqtap otyrýǵa tıis.

Bıýdjet qarajatyn ıgerý ma­ńyzdy másele, mańyzdy she­shim delik. Biraq osy mańyzdy she­shim­­derdi qabyldaıtyn adamdar­dyń jaýap­kershiligi, bıýdjet qar­jy­synyń bólinýi men ıgerilýin baqy­laıtyn turǵyndardyń quzy­reti qandaı degen suraqtar da oılantady.

– Aýdan ortalyqtarynda 2020 jyly jeke kiris kólemi 11 mıllıon teńge kóleminde bolmaq, – deıdi Á.Arynova. Onyń aı­týynsha, kiristiń eń azy Aqqýly aýdanynda – 1,4 mıllıon teńge sha­masynda. Tereńkól, Ertis aýdandarynyń kirisi 20 mıllıon teńge tóńireginde. Maı aýda­ny Maıtúbek aýyldyq aýma­ǵynyń kirisi 100 myń teńgege de jetpeıdi. Tipti aýyldarda aıyppuldan túsken kiris oblys boıynsha nebári 149 myń teńgeni quraıdy. Mysaly, Baıanaýyl aýdanynda 14 aýyldyq aýmaq bar, 12 aýyldaǵy halyq sany 2000 adamnan da az. Sondyqtan derbes bıýdjetti engizý aýdan ortalyǵy Baıanaýyl aýylynda, Maıqaıyń kenti ákimdiginde júrgizilýde.

Al bıýdjettiń tórtinshi deńgeıine ótý – aýylǵa tıimdi. Máselen, tirkelmegen nysandar saralaýdan ótip, salyqtyq jáne salyqtyq emes túsimder esebinen aýyl bıýdjeti artpaq. Jergilikti halyqtyń ózi tabysty bólýge qatyssa onda bılikke degen senim qalyptasady. Iаǵnı, aýyl, kentti basqarýǵa belsendi qatysady.

Aýyldyń bıýdjeti ákim­dik­terdiń qaramaǵyndaǵy múlikti jalǵa berýden, erikti alymdardan, qaıyrymdylyq jáne demeýshilik jarnalardan, aıyppuldar men syrtqy jarnama ornalastyrý tólemderinen quralady. Ol úshin aýyl ákimderiniń biligi men bilimi joǵary deńgeıde bolýy qajet. Sol sebepti ákimderdi qarajatty josparlaý jáne jumsaý, salyq jınaý, memlekettik satyp alýdy júzege asyrýda arnaıy oqytý kýrs­tary, bıýdjetti josparlaý, atqarý jáne kommýnaldy mú­likti paıdalaný jaıynda saýat­ty basqarýǵa úıretý, oqytý qa­jet boldy. Oblys ákimi Bolat Ba­qaýovtyń tapsyrmasymen ob­lystaǵy ár aýyldyq aýmaq áki­mine, qazynashylyq, ekono­mıka jáne bıýdjetti jospar­laý, qarjy, memlekettik kiris organ­daryna aýdan, qalalar bekiti­lip berilgen. Tipti vatsap jelisin­de arnaıy chat qurylyp, suraq qoıýǵa múmkindik jasalǵan. Byl­tyr derbes bıýdjeti bolǵan 32 aýyl­dyń 5-eýi ár aı saıyn bólingen qar­jyny tıimdi ıgerip, bıýdjet­tiń kiris bóligin de oryndap otyr­ǵan. Tómen kórsetkish aýdan orta­lyqtary Baıanaýyl, Kóktóbe aýyl­dyq aýmaqtarynda tirkelipti.

Oblystyq tekserý komıs­sııasynyń basshysy Aınagúl Qur­manova Aqtoǵaı men Aqqýly aýdandaryna júrgizilgen tekseris nátıjelerine oraı jalpy, aýyldarda jınalǵan kiristiń az bolýy josparlaýdyń durys bolmaýynan deıdi. Eger aýyldyq ákimdikter berilgen eskertýler men usynymdardy eskerse, qateler qaıtalanbaýǵa tıis.

Al kiristi kóbeıtý úshin ne isteý kerek? Oblys ákimi kiristi kóbeı­tý úshin aýyl ákimderi kommý­nal­dyq múlikterdi tıimdi paıda­la­nýlary qajet ekenin aıtty. Jal­py, 6,8 mlrd teńgeniń kommý­naldyq menshigi aýyldyq ákimdik­terge ótkizilgen. Nátıjesinde 5 jyljymaıtyn múlik pen 3 kólik básekeles ortaǵa berilip, aýyl­dardyń bıýd­jetine 16,7 mıllıon teńge túsken. Buǵan óńirdegi 200 orta mek­tepti qosyńyz. Oqýshy sany az aýyldardaǵy 2-3 qabatty mektepter qys boıy jylytylady. Mektepterdiń bos turǵan bólmelerin qajetti jaǵdaılarǵa paıdalaný qajettigi eń áýeli aýyl ákimderin oılandyrýy kerek.

Kelesi másele, aýyldyq ákim­dikterde maman jetispeıdi. Derbes bıýdjetke kóshkennen keıin aýyldyq ákimdikterdiń jumysy kóbeıedi. Á.Arynovanyń aıtýynsha, árbir aýylǵa shtattyq lımıtti 5-7 birlikten 7-9 qyzmetkerge arttyrý usynylýda. Maman jetispeıdi degennen shyǵady, oblys ortalyǵynyń irgesindegi 11 myń halyq turatyn kentte 9 maman ǵana qyzmet kórsetedi eken. Kenttegi aýyz sýǵa, jolǵa, basqa da áleýmettik má­selelerge baılanys­ty turǵyn­dar­dyń shaǵymy kóp. О́ńirdegi Maıqaıyń, Solnechnyı, Qalqaman kentterinde de osyndaı jaǵdaı qalyptasqan. Maıqaıyń kentinde 9 myńǵa tarta, Pavlodar aýylynda 7 myńǵa jýyq turǵyn bar. Sondyqtan kent dep qara­maı, ákimdik qyzmetkerlerin kó­beıt­ken durys bolar.

Bıyl bastalǵan «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aıasynda da qyrýar qarajat qarastyrylyp otyr. Oblys ákiminiń orynbasary Almas Batanovtyń aıtýynsha, bıyl Pavlodar oblysyna osy baǵdarlama aıasynda 1,4 mlrd teńge bólingen. Bul qara­jatqa Tereńkól, Jelezın, Ertis, Baıanaýyl aýdandarynyń ortalyq­tarynda jol, áleýmettik nysan­dar jóndelýde. Bıyl Sharbaq­ty, Aqtoǵaı, Kóktóbe, Aq­qýly aý­dandaryndaǵy 34 jobaǵa 1,2 mlrd teńge jumsalýǵa tıis.

– О́ńirimizde Galıskoe sııaq­ty aýyldardyń kóbeıgenin qa­laı­myn. Ákimder elimizdegi memle­kettik baǵdarlamalardy jete túsinip, onyń ár tetigin paıdalana alsa – aýyl ózgeredi, – dedi Bolat Baqaýov jıyn sońynda. 

Damyǵan elderde ár qala, ár provınsııa jergilikti ózin-ózi bas­qarý júıesi boıynsha jumys isteıdi. Olar ınvestor tartý­da, turǵylyqty jerin órken­detý isinde bir-birimen jappaı básekeles. Pavlodar oblysyn­daǵy aýyldyq eldi mekender de Galıskoe aýylymen básekelestik jolyna tússe ıgi.

 

Pavlodar oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

Sabannan jasalǵan qalashyq

Aımaqtar • Keshe

Aýylǵa kel, jas dáriger

Aımaqtar • Keshe

Tarıh. Tulǵa. Túrkistan

Rýhanııat • Keshe

Adamdyqtyń qaınary

Rýhanııat • Keshe

Berik Ýálı: Abaı men Alash

Rýhanııat • Keshe

Elimizdiń birqatar aımaǵynda joldar jabyldy

Qazaqstan • 19 Qańtar, 2020

Baıanaýylda boranda joǵalǵandar tabyldy

Aımaqtar • 19 Qańtar, 2020

Uqsas jańalyqtar