Rýhanııat • 07 Qańtar, 2020

Qaljannan qalǵan qazyna

61 retkórsetildi

Arǵy-bergi tarıhta tórt astana boı kótergen Syr boıynda kóne­niń kózindeı, danagóı dáýirler sózindeı eskiden jetken eskertkishter az emes. Sonyń biri – Syrdarııa aýdany aýma­ǵyndaǵy Qaljan ahýn meshit-medresesi. Sońǵy jyldary res­tav­rasııa jasalyp, ejelgi beınesin qaıta tapqandaı bolǵan ke­shen­niń aýmaǵy keńeıip, týrıstik nysan retinde mańyzy joǵarylaı tústi.

Atamekeni Aqtóbe óńiri bol­ǵa­nymen de Qaljannyń áke­si Bólekbaı jigit kezinde Qara­qal­paqstandaǵy týystaryna kelip, sol jerde úılenip, qalyp qoıady. Keıin Hıýa handyǵyndaǵy bekterdiń biri bolady. Hıýa qalasynda 1862 jyly ómirge kelgen Qaljan áýeli osy qaladaǵy orta dinı oqý ornynda bilim alyp, keıinnen Buqaradaǵy áıgili Kókiltashta oqıdy. Qazaq dala­synyń nebir qaıratkerlerin bilimmen sýsyndatqan ǵylym or­­da­syn jıyrma jeti jasynda támamdaǵan Qaljan ahýn negizgi oqýy – sharıǵat jáne zań salasyna qo­sa fılosofııa, astronomııa, matematıka, bıologııa ǵylymdaryn taýysa oqyp, sharýashylyq basqarý isin ıgerip shyǵady. Oraz ahýnnyń shaqyrtýymen Syrǵa kelgen Qal­jannyń balalardy oqytýmen qa­tar ózen jaǵalaýyna baý-baqsha egip, jurtty otyryqshylyqqa baý­lyǵan eńbegi sol kezdegi úlgili úrdis­tiń biri bolypty. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyna oraı uıymdastyrylǵan baspasóz týrynda syrtta týyp, bar ómirin Syrda ótkizgen, osy mańnan máńgilik meken tapqan ahýn murasy jaıly jer­gilikti ólketanýshy Jánibek Mahan­betovtiń áńgimesin tyńdap qaıttyq.

– Ońtústik óńirde Appaq ıshan, Qar­naq medreselerinen keıin s­aly­nyp, bilimge sýsaǵan eldiń kó­zin ashqan, rýhanı ortalyq bolǵan osy medrese, – deıdi es bil­geli ahýn ómirin zerttep kele jatqan Jánibek Mahanbetov. Áıgili Kókiltashtyń kishkentaı kóshirmesi sekildi medrese qury­lysy 1902 jyldan bastaý alady. Jobasy Buqarada jasalǵan ǵı­maratty salýǵa sol tusta temir­jol qurylysyna jetekshilik et­ken shved ınjenerleri men jumys­shylar kómektesse kerek. Al kir­pishin Naýryzbaı, Tańatar esim­di jergilikti sheberler órip shy­ǵypty. Medrese qurylysy ahýn­nyń qaıtys bolǵanyna 6 jyl ót­ken­de, ıaǵnı 1922 jyly tolyq aıaq­talady.

Ǵımarattyń taǵy bir erekshe­ligi – irgetasy. Tabanyna kúıdiril­gen kirpishten konýs pishininde qalanǵan kirpishter áli sol kúıinde jatyr. Toqsanynshy jyldary me­dreseni jóndeýge jıylǵan jurt irgetastyń qurylys aýma­ǵy­nan tys 8 metrge sozylyp jat­qanyn anyqtaǵan. Bul ǵımarat joba­sy­nyń qazirgi qalpynan áldeqaıda aýqymdy bolǵanyn kórsetedi.

Medrese aýlasyna kireberiste na­mazhana ornalasqan. Qalǵan bólmeniń bári bala oqytýǵa arnalyp, synyptyq júıede salyn­ǵan. Ár bólmeniń kireberis mań­daı­shasyndaǵy oıyqtarǵa pán aty jazylǵan bolýy kerek. О́lke­ta­ný­shy osynyń bári nysan­nyń aǵar­týshylyq baǵyttaǵy mańyzyn aı­qyndaı túsetinin aıtady.

Restavrasııalyq jumystarmen qatar medrese aýlasyn qorshap, kógal­dandyrý bastamasyna kezinde qatar jatqan Syrdarııa men Ja­la­ǵash aýdandarynyń ákimderi Almagúl Bojanova, Qojahmet Baı­mahanov kóp eńbek sińirdi. Jurt­ty jumyldyryp, jaqsy is­tiń negizin qalady. Sodan beri bul úrdis úzilgen emes. Jánibek Ma­han­betovtiń aıtýynsha, endi onyń irgesindegi ahýnnyń mazaryna nazar aýdarýymyz qajet. Medreseniń týra túbinde ahýn sal­­dyrǵan shaǵyn meshit tur. 1916 jyldyń jazynda Jalaǵashta oraza kezinde sájde ústinde jan bergen ahýndy halyq 20 shaqyrym jerden kóterip ákelip, osy me­shit aýlasyna jerleıdi. Osy saıa­hattaǵy bastaýshymyz ahýnnyń bar­lyq jumysty qujattandyryp otyrýǵa mán bergenin basa aıtyp edi. Mańdaıshadaǵy kóne ja­zýdy kórgende osy pikirdiń jany bar ekendigine kózimiz jete tús­ti. Jazýdy fotoǵa túsirip alyp, belgili túrkitanýshy ǵa­lym Serikbaı Qosanovqa telefon arqyly joldap jiberdik. Ǵa­lym jaýaby da kóp kúttirmedi, mań­daıshadaǵy 1334 jyl, 22-sháýál de­gen jazý bolyp shyqty. Qazirgi jyl qaıyrý boıynsha bul 1912 jyl­dyń 22 maýsymy bolyp shy­ǵady. Bul meshittiń salynǵan jyly bolýy kerek. Imandylyq úıiniń qubyla qabyrǵasyndaǵy boıaýdyń izi anyq kórinedi.

Medrese Keńes ókimeti tusynda talaı kepti bastan keshipti. Bastap­qyda mal qora, qoıma bolypty. Keıinnen mektep, balalar úıi atanǵan kezi bolǵan eken. Tip­ti al­pysynshy jyldary sharýashy­lyq­tarǵa kómekke kelgen stýdentter jataǵyna aınalypty.

– «Sol tusta osy mańdaǵy sheń­­gel bitkenniń basy qaǵazdan kó­rinbeı turatyn» desedi kóne­kózder. Sirá ahýnnan qalǵan talaı qazyna sol kezde joǵalsa kerek. Biraq sol dúnıeniń bári izsiz ket­ti degenge sengim kelmeıdi. El ishinde áli de saqtalyp qalǵandary bar sııaqty, – deıdi Jánibek Mahan­betov.

Qazir kóne qalalarǵa arheolo­gııalyq zertteýler jasalyp jatyr. Osynyń arqasynda ortaǵasyrlyq talaı shaharlar týraly el tany­my keńeıip, biraz jańalyq ashyl­dy. О́lketanýshy endi arheo­gra­fıkalyq zertteýlerdi bastaý kerek degen pikirde. Áıtpese, kóne sóz tań­balanǵan talaı qaǵaz kún sanap kónerip, jyl sanap joǵalyp bara jatyr. Solardy taýyp, kózi qanyq azamattarǵa oqytsa, elektrondy nus­qalary jasalsa elge ortaq ıgilikke aınalar edi.

El­basy bastamashy bolǵan «Rý­hanı jańǵyrý» baǵdarlamasy mem­lekettik ıdeologııanyń negizgi tetigine aınaldy, bul baǵytta kóp is eńserildi. Baǵdarlama jobala­ry sheńberinde alda da júzege asar jumys kóp. Osy baǵytta Já­keń «Medreseniń bir bólmesinen Qal­jan ahýn mýzeıin jasaqtasaq» degen oı aıtady. Mýzeı jádigerine aı­nalatyn zattar da bar. Onyń biri Qaljannyń zattary saqtalǵan san­dyq. Kóp jylǵy izdenistiń nátı­jesinde tabylǵan ahýn ustaǵan qaıraq tas ta bar.

Saparymyz túıindeler tusta Já­­nibek Mahanbetov estigen jurt­ty eleń etkizer taǵy bir jańa­lyqtyń shetin shyǵardy. Aral óńi­rinde óz zamanynda Qaljan ahýn­men Kókiltashta qatar oqyǵan Smaǵul Tólegenuly degen azamat ómir súripti. Oqýyn bitirip, eline oralǵan Smaǵul birde aǵaıyn ara­syndaǵy alaýyzdyqqa kúıinip, ózge óńirge bet túzeıdi. Osy saparynda jolaı Qaljan ahýnnyń úıine túsedi. Barlyq mán-jaıǵa qanyq bolǵan Qaljan Smaǵul ahýndy osy ólkede qaldyrypty. Aǵaıyndarynyń qyzyn araldyq jigitke qosady, óz aldyna otaý tigip, dúnıesin de beredi. Keıinnen Smaǵul óz eline qaıtady. Qaljan ahýn bergen sol kıiz úıdiń kere­geleri Aralda áli saqtaýly tur eken.

О́lketanýshy bul jaıly aral­dyq Jetkergen Nurqabylov aqsa­qaldan estipti. Qazir qymbat qa­zyna Shıjaǵa aýylynda turǵan kó­rinedi. Qazirgi ıesi de kıiz úıdi qaı­tarýǵa qarsy bolyp otyrǵan joq. Tek júz jyldan asa tarıhy bar jádigerdi Tereńózekke búl­dirmeı jetkizetin saıly da, jaıly kó­lik kerek.

Jýyrda Tereńózekten jaqsy ha­bar jetti, aýdannan osy iske kómek kórsetýge nıet bildirgen azamattar tabylypty. Qaljannan qalǵan qazynanyń qundy muralar qatarynan oryn teber sáti de alys emes sekildi.

 

Qyzylorda

 

Sońǵy jańalyqtar

Senat Bıýrosynyń otyrysy ótti

Parlament • Búgin, 19:00

Muhtar Tólegen: Abaı úni - halyq úni

Aımaqtar • Búgin, 17:31

О́z qarjysyna kitaphana salǵan

Aımaqtar • Búgin, 10:08

Sabannan jasalǵan qalashyq

Aımaqtar • Búgin, 10:05

Mýngııamen judyryqtasýy múmkin

Sport • Búgin, 10:04

Almatydan 356 km qashyqtyqta jer silkindi

Aımaqtar • Búgin, 09:55

Otanǵa qyzmet – ortaq paryz

Qoǵam • Búgin, 09:48

Kóp balaly otbasylar baspanaly boldy

Aımaqtar • Búgin, 09:42

Aýylǵa kel, jas dáriger

Aımaqtar • Búgin, 09:37

Ashyq ári ádil áleýmettik saty

Qoǵam • Búgin, 09:12

О́lketaný órenderdiń óresin ósiredi

Aımaqtar • Búgin, 09:09

Tarıh. Tulǵa. Túrkistan

Rýhanııat • Búgin, 09:06

Adamdyqtyń qaınary

Rýhanııat • Búgin, 08:55

Berik Ýálı: Abaı men Alash

Rýhanııat • Búgin, 08:54

Qoǵamdyq uıym ókilderimen kezdesti

Qazaqstan • Búgin, 08:43

Uqsas jańalyqtar