Rýhanııat • 07 Qańtar, 2020

Mámen kesenesi: kúı tarıhymen úndestik

53 retkórsetildi

Qurmanǵazynyń aldyn kórgen shákirtteriniń ishinde shoqtyǵy bıik tulǵalardyń biri – Mámen Muratuly. 1868 jyly Oral oblysyna qarasty Jańaqala aýdany, Qarasamyr mekeninde dúnıege kelgen.

Jańaqala ólkesi kúı­shi­lik­tiń uly mektebi tamyr jaı­ǵan, dom­byrashylyqty óner­diń shyńy dep baǵalaǵan jurt ekendigi bar­shamyzǵa aıan. Má­men óz qatar­lastarymen óner dodasyna tú­sýge tar­tynbaǵan.Oǵan dálel, kúı anasy Dına Nur­peıisova men Mámen ara­syndaǵy kúı tartysy el aýzynan ańyz bolyp jetken. Má­menniń kúılerin búginge deıin jetkizgen kúıshilerimiz Oqap Qabıǵojın men Qalı Jan­tileýov, Tuıaqberdi Sháme­lovtiń esimderin atap ótýimiz qajet.

Mámendi kúıshi retinde da­ralap turatyn qasıet – onyń kúılerindegi túr men maz­­mun­nyń tutastyǵy. Áýen – sazy men bitim qurylysy baı­la­­­­nys­­qan, dybystyń ıirimi tyń­­daýshyny elitetin kúıleri tarıhta qalǵan. «Aqsholpan», «Qaı­­ǵyly qara», «Qarajan ha­­­nym» kúıleri kúıshiniń ish­ki sezim­derin bildirse, «On al­tyn­shy jyl», «Dúrbeleń» kúı­­leri eldiń basyndaǵy tarıhı-áleýmettik jaǵdaıdy sýret­teıdi.

Shildeniń 22-juldyzynda jol ústinde kele jatyp, ól­kemizdiń batagóı aqsaqaly Aq­myrza Batyrhaıyrulynyń aýzynan Mámenniń «Qaıǵyly qara» atty kúıiniń shyǵý tarı­hyn tyńdadym. Aqmyrza aq­saqal óz áńgimesinde: «Mámen ań­shy­lyqty jany súıgen. Bir kúni ańshylyqqa shyǵyp, sonaý tóbeden qara belgini kórip, qus eken dep topshylaıdy. Myl­ty­ǵyn qolyna alyp, atyp salady. Jaqyndap qarasa, kóz­degen qusy jalǵyz uly Kárim bolyp shyǵady. Bul oqı­ǵadan soń Mámen «Qaıǵyly qa­ra» degen kúı shyǵarǵan», dep aıtqan edi.

Aqmyrza aqsaqaldyń aýzy­nan kúı tarıhyn estigen soń, Mámen kúıshiniń máńgilik me­ke­nine zııarat etý oıymda júr­gen edi. Tamyz aıynyń 19-jul­dyzynda Jáńgir han ba­­bamyzdyń basyna ba­ryp, kúre joldyń boıy­men kele ja­tqan sátte Jańaqala me­ke­ninen Mámen kúıshiniń kesenesi kórindi. Mámen kúı­shiniń kese­nesiniń ashylýyna kezinde zama­nymyzdyń zańǵar jazýshysy Ábish Kekilbaıuly qatysqan. Mámen kúıshiniń kesenesine qadam basqan sátte altyn zer­li ja­zýmen kómkerilgen qul­py­tas turdy. Qulpytasta: «Qa­raqunan Tana, Mámen Mu­ratuly (1868-1931)» dep ja­zylǵan. Kóptegen ǵyly­mı-zert­teý eńbeginde kúı­shiniń tegi «Eralyuly», «Erǵa­lı­uly» dep jazylyp júrgeni bar­shamyzǵa belgili. Búgingi tańda eńbekterdi bir júıege keltirip, kúıshiniń tegi durys jazylsa degen usynys bar. Sonymen qatar ómir súrgen jyl­darynda qa­telikter bar ekendigin ań­ǵaramyz.

Mámen kúıshiniń janynda halyq ártisi Tuıaqberdi Sháme­lov (1951 – 2012) jerlengen. Tuıaq­berdi aǵamyzdyń sońǵy ama­naty – Mámen kúıshiniń ja­nyna jerlený bolǵan eken. Má­men kúılerin nasıhattaýda Tuıaq­berdi Shámelovtiń eńbegi orasan zor.

Iá, Jańaqalaǵa qadam ba­sar sátte qazaqtyń qos per­zenti Má­men men Tuıaqberdi kese­nesi tarı­hymyzdyń qos qa­­natyndaı úndestikti bil­dir­di. Bir kúıdiń tarıhy Má­men álemimen tanysýǵa jol ash­ty. Elimizdiń jastary ult tarıhyn ulyqtaýǵa, uly tul­­ǵa­larymyzdy dáripteýge jumylsa degen tilegim bar.

 

ÁDILBEK О́MIRZAQOV,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

 

ATYRAÝ

Sońǵy jańalyqtar

Bul – jańa ekonomıkalyq baǵyt

Qoǵam • Búgin, 07:12

Ýhandaǵy 61 stýdent elge qaıtady

Qoǵam • Búgin, 07:04

Traktormen kelgen feldsher

Aımaqtar • Búgin, 07:00

Tolǵaq qyssa, qarly boranǵa qaraı ma?!.

Aımaqtar • Búgin, 06:55

Sabaq toqtady, joldar jabyldy

Aımaqtar • Búgin, 06:53

Qar qalyń, qaýip kóp

Aımaqtar • Búgin, 06:51

Yrǵyn qar yryq berer emes

Aımaqtar • Búgin, 06:50

143 jolaýshy qutqaryldy

Aımaqtar • Búgin, 06:47

Máselelerdi birigip talqylady

Qoǵam • Búgin, 06:45

Jyraqtaǵy juldyzdar

Qoǵam • Búgin, 06:43

qolań kúńkili

Rýhanııat • Búgin, 06:41

Ázİl-ospaq, syn-syqaq

Qoǵam • Búgin, 06:39

Tońazytqyshtyń topalańy

Rýhanııat • Búgin, 06:38

Qojanasyr hıkaıalary

Rýhanııat • Búgin, 06:35

Shaıtannyń kókesi

Rýhanııat • Búgin, 06:34

Shyǵystaný ǵylymynyń jańa jetistigi

Rýhanııat • Búgin, 06:31

Tarbaǵataıda dárilik shópter kóp

Qoǵam • Búgin, 06:29

Elektiń sory – alty valentti hrom

Qoǵam • Búgin, 06:27

Taksı jáne toıymsyzdyq

Qoǵam • Búgin, 06:14

Hakim tutynǵan jádigerler

Abaı • Búgin, 06:10

Balabaqsha bos tur

Qoǵam • Búgin, 06:00

AÁK: jańa tártip tıimdi me?

Medısına • Búgin, 05:56

Árbir tapsyrma oryndalýymen qundy

Úkimet • Búgin, 05:54

Uqsas jańalyqtar