Rýhanııat • 09 Qańtar, 2020

Intellıgent

326 retkórsetildi

Erterekte, Keńes ókimetiniń ábden gúldengen, halyqtyń oqýy jetilip, kózi ashylǵan zamanynda Qazaqstan Ortalyq partııa komıtetiniń bir nusqaýshysy batystyń damyǵan elderiniń birine halyqaralyq konferensııaǵa qatysýǵa issaparmen barǵan eken. Ol shet tilin jáne saıasat, tarıh, fılosofııany jaqsy bilse kerek. О́ziniń bilimimen, mánerimen jurtshylyqty tańǵaldyrady. Sheteldik áriptesteri ómirbaıanyn, qaıda bilim alǵanyn surastyra bastaıdy. Jumys­shynyń balasy ekenin, alǵan bilimin, qaı­da qyzmet isteıtinin, ózin ıntellıgent (bizdińshe zııaly) sanaıtynyn aıtady. Sonda qasyndaǵy sheteldik áriptesteriniń biri ázil-shyny aralas «joq, siz áli tolyq ıntellıgent emes ekensiz» depti. Nege dep suraǵan eken. «Siz shynaıy ıntellıgent bolý úshin sizdiń ákeńiz jáne onyń ákesi de ıntellıgent bolý kerek» depti jańaǵy sheteldik azamat.

Baıqasańyz, osy sózde tereń mán bar. Jaqsy adamdy jaqsy orta ǵana emes, jaqsy zaman tárbıeleıdi. «Adam balasyn zaman ósiredi, kimde-kim jaman bolsa, onyń zamandasynyń bári kináli» dep Abaı atamyz tegin aıtpaǵan. Búginginiń jetkinshegi erteń zııaly bolyp qalyptasardaı durys tárbıe alýy úshin kókoraı shalǵyn ortasynda ylǵal men kún shýaǵyna, samal jel, saf aýaǵa qanyǵyp, jelkildep jetiletin jemis aǵashy sekildi eń áýeli ósken ortasy durys bolýy kerek. Tektilik degenniń ózi sodan keıin paıda bolatyn qubylys. Jalpy, tektilik, aqsúıektik degenimizdiń ózi jaqsy jaǵdaıda ómir súrgen adamdar urpaǵynyń birneshe býynynan keıin baryp qana paıda bolady dep oılaımyn.

Biz, qazaq halqy – talaı topalańdy bas­tan keshirgen halyqpyz. Tynysh, mamyrajaı ómir súrgen zamanymyz az. Atadan balaǵa mıras bolyp jalǵasyp kele jatqan qazaqtyń tektilik tárbıesin Keńes zamany buzdy. Ol óz adamdaryn tárbıeledi. Barlyq jerde mektepter uıymdastyryp, halyqtyń kózin ashty. Ekonomıkany kóterý úshin halyqty jappaı eńbekke jumyldyrdy. О́zgeshe ıdeologııalyq qyrlary boldy. Osydan halyqtyń bilimi jetilgenimen jalpy qoǵam jappaı qońyrqaı tartty. Sol qońyrqaı toptyń ortasynan júregi taza, bilimi men mádenıeti jetile bastaǵan jaqsy adamdar, ıntellıgent atalatyn tutas bir áleýmettik top qalyptasa bas­tap edi, ony naryq kelip buzdy. Jurttyń bári aqshanyń sońynan júgirdi. Sondyqtan óz ómirimde qazaqtyń shynaıy zııaly azamattaryn, mádenıetti ıntellıgentterin az kezdestirdim dep aıta alamyn. Árıne Keńes zamanynyń eń mamyrajaı shaǵy bolǵan ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń basyndaǵy bizdiń stýdenttik kezimizde ustazdarymyz arasynan qazaq ıntellıgenttiginiń azdaǵan shoǵyr ókilderin baıqadym. Solardyń arasynan qazaqtyń ataqty tilshi ǵalymy Sársen Amanjolovtyń balasy – qazaqtan shyqqan alǵashqy túrkolog ǵalymdardyń biregeıi Altaı aǵaı Amanjolovtyń beınesi kóńil ólshemime sáıkes kelgen tulǵa retinde erekshe jattalyp qaldy. Ol kisiniń ómir jolyna, bilimi men mádenıetine jáne shynaıy bolmysyna qarap tektilik tárbıesiniń qalaı bastaý alyp, qalaı jetiletindigin uqqandaı boldym.

Meniń túsinigimde, ıntellıgent adam tárbıe men bilimniń ushtasqan úderisinde uzaqqa sozylatyn úzdiksiz prosess nátıje­sinde baryp jetiledi. Qoǵamdyq ortada olar basqa tastar arasyndaǵy saf altyndaı erek­shelenip turady. Árıne jarqyraýy jaǵynan birden kózge túspeýi múmkin, biraq eshýaqytta boıyndaǵy qasıetin joımaıdy. «Asyl adam aınymas» degendeı olardyń boıyndaǵy negizgi adamgershilik ustyny – tárbıe. Tárbıe adamgershilikten, adaldyqtan attaýǵa jol bermeıdi. Al bi­lim degenimiz sonyń ústindegi japsyrma sekil­di, ol adamdy sheshim qabyldaǵan kezde qate­lestirmeıdi. Mundaı adamdar qoǵamnyń aqyl-oıy men ar-ujdanynyń úlgisi men bas­tama­shysyna aınalǵan kezde qoǵam sırek qatelesedi. «Sokratqa ý ishkizgen, Ioanna Arkti otqa órtegen, Ǵaısany darǵa asqan, paıǵambarymyzdy túıeniń jemtigine kómgen kim? Ol – kóp, endeshe kópte aqyl joq. Ebin tap ta, jónge sal» demep pe edi Abaı atamyz. Bizdiń qazirgi qazaq qaýymyn jónge salýǵa áleýeti bar áleýmettik top, ol – zııalylar qaýymy dep túsinemiz. Árıne bul úshin olardyń ózi jetilip alýy kerek.

Qazirgi qazaq qoǵamynyń bir qateligi – qoǵamdyq ortada bilimimen kózge túsken adamdy, ásirese aqyn-jazýshylardy zııa­ly dep esepteıtindigi, solardyń sózine senetindigi. Buǵan kelisýge de, kelispeýge de bolar. О́ıtkeni olar ataqty aqyn Qa­dyr Myrza Áli aıtqandaı, «qoǵamnyń qolty­ǵyndaǵy gradýsnık» bolýy, aqıqatty aıtýy, kóp máselede bastamashy rólin atqarýy múmkin. Biraq árkez qoǵamnyń aqyl-oıy men ar-ujdany bola almaıdy degen oıdamyz.

 

Sońǵy jańalyqtar

Qyzylorda: Oblys ákimi ortalyqqa bardy

Aımaqtar • Búgin, 14:39

Jekpe-jek: Qaırat Ahmetovtiń qarsylasy anyqtaldy

Kásipqoı boks • Búgin, 13:38

Aýyldaǵy jurt áli senbeıdi

Qoǵam • Búgin, 13:23

Jambyl jerindegi júıesiz jumystar

Aımaqtar • Búgin, 13:13

Eriktilerge el alǵys aıtty

Aımaqtar • Búgin, 11:16

Qazalyda saqtyq sharalary kúsheıtildi

Aımaqtar • Búgin, 10:52

Uqsas jańalyqtar