Rýhanııat • 09 Qańtar, 2020

Arap Espenbetov: Toı toılaýǵa emes, oı oılaýǵa úndeıdi

142 retkórsetildi

Qazaqstan halqy Qasym-Jomart Toqaevtyń Memleket basshysy ári shyn mánindegi Elbasy jolyn jalǵastyrýshy retinde alǵashqy qadamdaryna úlken úmitpen, zor senimmen kóz tige qarap otyr. Prezıdenttike kirisken alǵashqy kúnnen bastap-aq Abaı esimin ulyqtaýǵa, qurmetteýge, dáripteýge asa mán berip, aıryqsha nazar aýdarýda.

Qasym-Jomart Kemelulynyń «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» maqalasy  – sonyń naqty aıǵaǵy. Bul – asqaq asýlarǵa nusqaıtyn, qazaqstandyqtardy tutas ulttyq ıdeıaǵa jumyldyratyn baǵdarlamalyq maqala.

Adamzattyń Abaıynyń 175 jyldyq mereıtoıy – ortaq mereke, uly dúbirli toı. «Keler urpaq Abaıdyń sara jolyn jalǵaýy tıis. Bul – uly aqyn armanynyń oryndalýy. Sondyqtan biz Abaıdyń oıynan da, toıynan da taǵylym alýǵa tıispiz», – dep basty nazardy toı toılaýǵa emes, oı oılaýǵa buryp, ysyrapshylyqty, dańǵazalyqty doǵarýymyz kerektigin basa eskertti. 

Bizdiń mindet – Abaı murasyn nasıhattaý arqyly qazaqty álemge tanytý. Urpaqtyń boıyna Abaı eńbekteriniń bıik taǵylymyn sińirý. Abaı toıynan keıin urpaq oılanýy kerek. Toıdan qandaı úlgi-ónege kórdik, jas býynǵa uly aqynnyń tereń maǵynaly oılaryn jetkize aldyq pa? Osyndaı saýaldarǵa jaýap bere alsaq toı ǵıbraty aıqyndalmaq.

Abaı – ulttyq  samǵaýdyń baǵdarshamy. Abaı – ǵasyrlar almassa da baǵasy artyp, ólsheýsiz qazynamyzǵa aınala beretin qasıetimiz. Abaıdyń gýmanıstik ıdeıalary – adamzat órkenıetin baıytýdyń negizi.

Ustaz qaı qoǵamda da qasterli, qurmetti. Ustaz – el erteńi, bolashaǵymyzdyń shamshyraǵyn jaǵar tulǵa. Dana Abaı «Aqyryn júrip, anyq bas, Eńbegiń ketpes dalaǵa. Ustazdyq etken jalyqpas, Úıretýden balaǵa» dep ustazdyń ólsheýsiz eńbegin óleńmen órnektegen.

 «Pedagog mártebesi týraly» zańnyń qabyldanýyn ustaz mártebesiniń artýy dep bilemin. Ustaz saǵatynyń azaıýy, sońǵy jańalyqtardan qalyp qoımas úshin óz betinshe oqýǵa, bilimin kóterýge jaǵdaı jasaý, tek oqý-tárbıe, ádistemelik jumystarmen aınalysýǵa múmkindik berý, ustazdyń bedelin kóterý, abyroıyn arttyrý kópten kóńilimizde qordalanǵan ózekti máselelerdiń sheshimin tabýǵa jol siltedi.

Adamzat balasy úshin bilim qashanda óziniń qundylyǵyn joǵaltpaıtyn asyl qazyna. Tipten qazirgi jahandaný zamanynda ǵylym básekelestikke aınalyp otyr. Maqalada kóterilgen bir másele – ıntellektýaldy ult bolý. Onyń eń birinshi tetigi – bilim. Abaı – qazaq halqynyń rýhanı áýlıesi, jol silter baǵdary. Abaı iliminen sýsyndap, Abaı nuryn boıyna jıǵan jannyń keleshegi jarqyn. Sebebi, bilim bar jerde alynbaıtyn qamal joq.

Halyqty bir shańyraqtyń balasyndaı ómir súrýge shaqyrǵan Abaı ulaǵaty máńgilikke berik tuǵyr-súıenishimiz bolary anyq. Batysqa da, shyǵysqa da tereń úńilgen uly Abaı olardyń iri tulǵalarynan úırenip qana qoımaı, halqyn solardyń mádenıetinen, biliminen sýsyndaýǵa shaqyrdy. «Atanyń uly bolma, adamnyń uly bol», – dep  shyǵarmalarynda «Adam shyr etip dúnıege kelgennen ómiriniń mándi bolý úshin ne isteý kerek?» degen saýalǵa jaýap berip, olardyń ómir súrýiniń gýmanıstik baǵdarlamasyn jasap berdi.

Jalpy adamzat balasyn gýmanızmge shaqyrǵan hákimniń danalyq formýlasy barsha adamzat balasyn tatýlyq pen turaqtylyqqa, dostyq pen baýyrmaldyqqa úndeıdi. 

Qasym-Jomart Kemeluly el jastaryna zor úmit artady, senim bildiredi. «Eń aldymen Abaıdy ultymyzdyń mádenı kapıtaly retinde nasıhattaýymyz kerek. О́rkenıetti elder qazaqtyń bolmys-bitimin, mádenıeti men ádebıetin, rýhanı óresin álemdik deńgeıdegi birtýar perzentteriniń dárejesimen, tanymaldyǵymen ba­ǵalaı­tynyn umytpaıyq. Sondyqtan Abaıdy jańa Qazaqstannyń brendi retinde álem jurtshylyǵyna keńinen tanys­tyrý qajet. Bul – búgingi urpaq­tyń qasterli boryshy» deıdi.

Memleket basshysynyń: «Ár qazaqtyń tórinde dombyra tursyn degen uǵym qalyptasqanyn bárimiz jaqsy bilemiz. Sol sııaqty ár shańyraqta Abaıdyń kitaby men Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» romany turýy kerek dep sanaımyn», – degen tolǵamy da jaryq kórip jatqan Abaı kitaptarynyń taralymy qansha, jalpaq jurtqa, qarapaıym halyqqa jetip jatyr ma degen kóptegen túıtkildi saýaldardyń túıinin sheshýge negiz bolary sózsiz. 

Abaı ár qazaqtyń ustanymy bolǵanda ǵana urpaq qazaqtyǵyn, rýhynyń asqaqtyǵyn saqtap qalary sózsiz. Kemeńger jazýshy Muhtar Áýezov: «Qazaq jazýshylarynan árıne Abaıdy súıemin. Meniń bala kúnimnen ishken asym, alǵan nárimniń barlyǵy da Abaıdan. Taza ádebıet sarynyna boı urǵanda maǵan Abaı degen sóz, qazaq degen sózben teńbe-teń túsetindeı kezderi bar sııaqty» dep jazǵan edi. Abaıdy Áýezovshe súıelik. Abaı muraty – ult muraty. Barymyzdy baǵamdap, joǵymyzdy izdestirip, uly Abaı armandaryn oryndaýǵa boıynda qazaqtyń qany oınaǵan ár perzent óz úlesin qossa nur ústine nur.

Prezıdent Q.Toqaev: «Men kóp jylǵy dıplomatııalyq qyzmetimde basqa elderdiń saıasatkerlerimen, túrli sala mamandarymen jıi kezdestim. Sheteldiktermen adamzatqa ortaq kóptegen túıtkildi másele týraly pikir almasyp, oı bólistim. Jalpy, olar Qazaqstannyń saıası jáne ekonomıkalyq jetistikteri jóninde jaqsy biledi. Al rýhanı jáne mádenı qundylyqtarymyzben jete tanys emes. Osy oraıda «Nege qazaqtyń bitim-bolmysyn, mádenıetin Abaı arqyly tanytpaımyz?», – degen suraq týyndaıdy», – dep ózekti oı tastaıdy. Rasymen de, uly Abaı álemdik deńgeıdegi tulǵa desek te onyń shyǵarmalarynyń búkil dúnıejúzilik dárejede áli de keńinen tanyla qoımaýy bizdi qatty oılandyrýy kerek.

Semeı óńiri – rýhanııat Mekkesi, Alashtyń júregi. Iаdrolyq synaqtan kóz ashpaı ańyrap qalǵanda jahandyq jalmaýyzdan qutqarǵan Elbasyna Semeı halqynyń myń san alǵysy kúnde aıtylady. Semeı jurtshylyǵy daǵdarys keziniń ózinde berekesi qashpaı, uıymshyldyq kórsete bildi. Bul sonaý ulylar rýhymen jalǵasyp jatqan tektiliktiń bir kórinisi bolar. Maqalada basa nazar aýdarylǵan: «Semeı óńiri – qazaq tarıhyndaǵy kıeli ólkeniń biri. Sondyqtan eldiń rýhanı damýynda erekshe orny bar Semeı qalasyn tarıhı ortalyq retinde belgi­legen jón. Uly Abaı men Shákárim­niń, Muhtar Áýezovtiń kindik qany tam­ǵan óńir aıryqsha qurmetke laıyq. Osy­ǵan oraı shahardy áleýmettik-eko­no­mı­kalyq turǵydan keshendi túrde damy­typ, ondaǵy tarıhı-mádenı nysandar­dy jańa talapqa saı jańǵyrtamyz. Úki­metke bul máselege baılanysty tıisti sharalar qabyldaýdy tapsyramyn», - degen joldar qala jurtshylyǵyn qýanyshqa keneltti. Prezıdenttiń basa kóńil bólýi Semeı shaharynyń mádenı-ekonomıkalyq jaǵynan jandana, kórkeıe túsýine senimimizdi nyǵaıtty. 

Biz bir nársege asa mán berýimiz kerek. Abaı – bir ǵana rý, óńir ne bolmasa eldiń aqyny emes. Ol – adamzattyń Abaıy! Barshany baýyryna basqan uly tulǵanyń shyǵarmashylyǵy arqyly biz ultty uıystyryp, berekesi men dostyǵy jarasqan birtutas qazaq eliniń yntymaǵy men birligin arttyra túsýge eseli eńbektengenimiz abzal.

Abaı murasyna búgingi býyn zor sergektikpen, kerek deseńiz, perzenttik mahabbatpen qarasa ıgi. Abaı – qasıetimiz, asylymyz. Abaı – ulttyq uranymyz. Abaı – jańa Qazaqstannyń brendi. Maqala taǵylymy osyǵan úndeıdi.

Atalmysh maqala árbir qazaqstandyq qaıta-qaıta zerdelep oqyp, qaıyryla oralyp oı órbitetin qujatqa aınalsa ıgi.

Arap ESPENBETOV,

Shákárim ýnıversıtetiniń professory,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

 

SEMEI

Sońǵy jańalyqtar

Nur-Sultanda qar kúni atap ótiledi

Qoǵam • Búgin, 10:12

18 qańtarǵa arnalǵan aýa-raıy boljamy

Qazaqstan • Búgin, 09:58

Almaty jasyl qalaǵa aınalady

Ekologııa • Keshe

Bulandydaǵy berekeli is

Aımaqtar • Keshe

Mal baqqanǵa bitedi...

Aımaqtar • Keshe

Tekeli – eńbekshiler mekeni

Aımaqtar • Keshe

Jer ıesin tapsa ıgi

Aımaqtar • Keshe

Ǵasyrlarǵa ulasar uly tuǵyr

Rýhanııat • Keshe

«Ádilet, shapqat kimde bar...»

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar