Qoǵam • 10 Qańtar, 2020

Jorǵanyń baby, syny jáne túri

148 retkórsetildi

Elbasy Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda, bizdiń babalarymyz jylqyny qolǵa úıretý arqyly óz dáýirinde adam aıtqysyz ústemdikke ıe boldy degen edi. Rasynda kóshpendiler úshin jylqy mádenıeti – turmys-saltymen túgeldeı tutasqan hám uzaq ýaqyt evolıýsııalyq jolmen damyǵan kemel qubylys. Sonyń biri – qazaq úshin sán-saltanattyń sımvolyna balanǵan jorǵa jylqy jaıly halqymyzdyń jadynda saqtalǵan etnomádenı qundylyqqa toqtalsaq...

Jorǵa – júrisi jaıly jylqy. Ony kóp jaǵdaıda sándik úshin minetin bolǵan jáne erte kezde han-bıler qurmetti qonaqtaryna syı-sııapat retinde usynǵan. Dáýletti adamdar jorǵanyń jilinshigine altyn, kúmis bilezikter saldyryp uzatylǵan qyzdaryna enshi retinde mingizip jiberetin bolǵan. Iаǵnı, kóshpelilerdiń turmys saltynda jorǵa jylqy syı-sııapatqa arnalǵan óte qundy mura retinde baǵalanǵan.

Jorǵanyń júrisi yrǵaqty, tynysh keletindikten jaýgershilik zamanda at ústinen sadaq tartatyn sa­ıypqyran mergenderge de min­gizgen. Negizinen topy­raǵy jum­­saq sazdy jerdiń jyl­qy­sy­nan jorǵa kóp shyǵady.

 Jorǵanyń syny

Jorǵanyń da júırik at sııaqty syny bolady. Qazaq áý basta jor­ǵa ta­batyn bıeni synaıdy. Ol úshin bıeniń ón boıynan jorǵa jyl­qyǵa tán syn-belgilerdi iz­deı­di.

Jorǵa qulyn tabatyn bıeniń syny. Beli búkir, oraq bas, qamys qulaq, bota tirsek, úlken kózdi, keń tanaý syrt beınesi ıtińki kele­di. Osyndaı bıe býaz kezinde mes qaryn bolmaıdy, jalpy poshy­my ebedeısizdeý keledi.

Jorǵa bolatyn taı-qulynnyń syny. Beli búkir, oraq bas, qamys qulaq, teke erin, býra erin, salpy erin, qoshqar sııaqty dóń muryn, keń tanaý, úlken kóz, maral kóz, bó­ken qabaq, qý bas, dóńgelek tuıaq, bota tirsek, buqa moıyn, ortasha jal-quıryqty, kekildi, qoıan qa­ryn keledi.

Jorǵany aıaq bitimine baılanysty: bóken, kúdir, qoıan sıpatty dep úshke bóledi. Sondaı-aq bota bitimdi jorǵa deıtin de bolady.

Jaqsy jorǵanyń sıpaty. Beli búkir, turysy ıtińki, súıekti, kúshti, oraq bas, qamys qulaq, teke erin, býra erin, salpy erin, qoshqar tanaý, maral kóz, bóken qabaq, qý bas, tuıaǵy dóńgelek, buqa moıyn, bota tirsek, qoıan qaryn, júrisi taı­palǵan taılaq sııaqty bolady.

Ortasha jorǵanyń sıpaty. Beli qaıqy, syrtqy poshymy túlkige uqsap turady. Bul jorǵa alysqa júrmeıdi hám ushqyr keledi. Alaıda, ómirde synsyz, sıyqsyz jorǵalar da bolady.

Alysqa silteıtin alaman jor­ǵanyń syny. Beli búkir, túlki jota­ly, poshymy ebedeısiz, býyn sú­­ıek­teri qıqy-shoıqy shodyrlaý bitedi.

Jorǵanyń baby

Jorǵany áýeli júrisinen ja­ńylmaıtyndaı jorǵalatyp úıretedi. Ony jas kezinde únemi qolǵa ustap, jorǵasyn jetildirip otyrmasa, tez aınıdy. Jasy jetip jorǵasy ábden tolysqan shaqta jylqy qansha júrse de, jorǵasy buzylmaıtyn bolyp qalyptasady.

Jorǵany júrisi tolyq jat­tyqqan soń baptaıdy. Aldymen úıirge jiberip, toıyndyrady. Aq­jiliktengen kezde ustaıdy. Etin qatyrady. Birneshe dúrkin aram terin alady. Keıbir jorǵalar ush­qyr bolsa, keıbir jorǵalar eti qyz­ǵan soń júrisi túzeledi. Jarys jo­lynyń ara qashyqtyǵyn da eskerý qajet. Osynyń bári esepke alynady.

Jorǵany júırik attar sııaqty kúr­deli baptamaıdy. Keıbir jaǵ­daıda at ıesi toı-tomalaqqa mi­nip kelgen jorǵasyn qolma-qol jarysqa qosyp jiberetin oqı­ǵalar da bolyp turady. О́ıtkeni jor­ǵany baılamaı minip júrip baptaıdy.

Jorǵa ıesi atyn jarysqa qo­sardan buryn ózi minip bir dúr­kin terin alady. Terlegen jor­ǵanyń tynysy keńip, alqymy ashylyp, uzaqqa jorǵalaı alady. Jorǵalardyń da ushqyry, qyza jorǵalaıtyny, shyǵa sala birq­alypty jorǵalap yrǵaq buz­baıtyndary bolady.

Jorǵa jarysynyń uzaqtyǵy júırik attar jarysatyn qashyq­tyq­tyń úshten birine saı bolady. Sondaı-aq jorǵanyń júris­teri sándi-mándi yrǵaqty keletindikten, barlyq kórermen kórip, súısinerlikteı kóz aldarynda, bıik tóbeni aınala jorǵalap jarysady.

Kánigi jorǵa jaratýshy atbe­gilerdiń aıtýyna qaraǵanda, jor­ǵany bar-joǵy 10 kún baptaıdy. Osy ýaqyttyń ishinde: úsh dúr­kin terin alady, tórt dúrkin qashyqtyqqa jorǵalatyp júrisin qanyqtyrady.

Jorǵany tek óz ıesi ǵana minip jarysqa túsedi. Sebebi, jorǵanyń júrisi kóp rette ıesine qatysty. Basqa adam minse jorǵa jatyrqap júrmeı qoıady.

Jorǵanyń túri

Jorǵanyń túri kóp. Olardy jorǵalaý ekpini men aıaq tastasyna qaraı eki topqa bólip qaraǵan jón.

Júris ekpinine qaraı: qoı jorǵa, jol jorǵa, keńirek jorǵa (jortaqy), shapqyn jorǵa, túıe jorǵa, bes qulashtyq jorǵa, on qulashtyq jorǵa, sý jorǵa, sý tó­gil­mes jorǵa, tabaq tartar jor­ǵa, tókpe jorǵa, aıdama jorǵa, shaı­qalǵan jorǵa, aıań jorǵa, taıpalǵan jorǵa, jáne t.b. dep ataıdy.

Aıaq tastasyna qaraı: eki aıaqty jorǵa, shaldyr jorǵa, úsh aıaqty jorǵa, tórt aıaǵy teń jorǵa, shapshýyr jorǵa, tusamys jorǵa, óre jorǵa, shaldaýyr jorǵa jáne t.b. dep ataıdy.

Sý jorǵa. Jorǵalardyń ishin­degi eń mańyzdysy. Ol súıretip jibergen arqan, shylbyrdy jerge tıgizbeı juldyzsha aǵady já­ne ústindegi adam qolyna sý quı­ǵan ydys ustaǵanda onyń sýy tó­gilmeıdi. Qazaqta «sý jorǵanyń saýyryna tostaǵanǵa sý quıyp qoısa tógilmeıdi» deıtin támsil bar. Mundaı jorǵalarmen úlken as-toılarda tabaq tartady, qymyz tasıdy.

Qoı jorǵa. Túzý jáne eńis jer­lerde aıańnan jorǵaǵa aýysyp otyratyn jylqylardy aıtady.

Túıe jorǵa. Denesin aýyr qoz­ǵap jorǵalaıtyn, júrisi qatty jylqy.

Shapqyn jorǵa. Shaýjaılap, órelep qysymmen shyǵarǵan jor­ǵalar.

Jol jorǵa. Jaıshylyqta ǵana jor­ǵalaıdy da, odan tezirek júr­se, jorǵasynan jańylady.

Úsh aıaq jorǵa. Tórt aıaǵyn teń basyp jorǵalaı almaıtyn jylqy. Iаǵnı, úsh aıaǵy jorǵalaıdy da bir aıaǵy tappaıdy. Osy bir aıa­ǵyn qosyp tórt aıaǵy teń jorǵa shy­ǵarýǵa bolady.

Taıpalǵan jorǵa. Tórt aıaǵy teń jorǵa.

Tókpe jorǵa. Esh ýaqytta jor­ǵasynan jańylmaıtyn jylqy. Onyń júrisine basqa jylqy shaýyp ilesedi. Jorǵa jarysyna osy tókpelerdi ǵana qosady. Basqa jorǵalardy qarapaıym kúndelikti minis úshin qoldanady. Tókpelerdi báıge atyndaı baptap jaratady.

Qulyn jorǵa. Enesinen týǵanda jorǵa týǵan jylqyny aıtady. Bolashaqta sý jáne tókpe jorǵalar osy qulyn jorǵadan shyǵady.

Jorǵanyń sapasyn anyqtaý

Jorǵanyń qanshalyqty júı­rik ekenin bilý úshin onyń bel arqasyna 5 metr lenta-jip baılaıdy. Jip attyń saýyrynan tómen qaraı salbyrap túsip turady. Jorǵa júrgende lenta-jip jylansha ıreleńdep kóteriledi de, shynaıy júrgende jiptiń ushy jerge tımeı ushyp otyrsa, bul naǵyz sapaly jaqsy jorǵanyń belgisi.

Burynyraqta, jorǵanyń sapasyn bilý úshin beline arqan baılaǵan eken. Arqannyń jerge tımeýine baılanysty ony bes qulashtyq jorǵa, on qulashtyq jorǵa, on eki qulashtyq jorǵa dep ataǵan. 15-16 qulashtyq jorǵalar da bolǵan, biraq bular óte sırek kezdesedi.

Al shól-shóleıt jerdiń jor­ǵasyn synaý úshin botanyń enesin, ıaǵnı ingendi kózkórim alysqa aıdap jiberedi de, artynan botasyn qoıa beredi. Enesin ańsaǵan jas bota taıraqtap qatty shabady. Osy qashqan botany jorǵamen qaıyrady. Eger jorǵa júrisinen tanbaı botany qaıyrsa bul jaqsy jorǵa dep esepteledi.

Kelesi bir jorǵatanýshylar qolyna qarapaıym qońyraý us­tap alyp jorǵalatyp synaıdy. Alǵashynda qońyraý daýysy syldyr qaǵyp, bara-bara jorǵanyń júrisi taıpalyp qyzǵan kezde úni óshedi. Mundaı jorǵany burynǵy zamanda mergen-sadaqshylarǵa min­gizip, joryqqa jiberetin bolǵan.

Jaı jylqydan jorǵa shyǵarý

Azdaǵan jol nemese qoı jor­ǵasy bar jylqylardan nemese júrisi jyldam, aıaǵy jeńil minezi uǵymdy jylqydan sý nemese tókpe jorǵa shyǵarýǵa bolady. Mundaı jaı jylqydan jorǵa shyǵarýshy adamdy «jorǵashy» deıdi.

Mysaly, eki nemese úsh aıaqty jorǵalardy jetildirip, tórt aıaǵy teń jorǵa shyǵarý úshin – aı tolysqan úsh kúnde kúnine bir ret 4-5 shaqyrym jazyq, tegis jerde jorǵalatady. Sebebi, eki-úsh aıaqty jorǵa jorǵalap júrgende aldyńǵy aıaǵyn qysqa alady da, oıly-qyrly shuńqyrly jerlerde jyǵylyp qalady.

Tórtinshi aıaqtyń jorǵasyn shyǵarý úshin kóp jaǵdaı da tep-tegis muzdyń ústin paıdalanady. Joǵarydaǵydaı aı tolǵan kúni úsh aıaqty jorǵany búrshikti taǵamen taǵalap (taıyp qulamas úshin) muzdyń ústinde júrgizedi.

Tolǵan aıdyń sáýlesine sha­ǵylysqan jorǵanyń kóleńkesi muzǵa túsedi de, at óziniń kóleń­kesinen qalyspaımyn dep jantalasa jorǵalaıdy. Osylaı úzbeı 2-3 saǵat júrgizý kerek. Ústindegi adam tizginin qatty qysyp, múmkin bolsa taqymǵa salyp otyrǵan jón. Sál tizgin bosasa jorǵa jú­ri­sinen jańylady. Yrǵaqtan ja­­­ńyltpaı júrgizse jorǵanyń jor­ǵalamaıtyn aıaǵy jorǵalaı bas­taıdy.

Eki aıaqty jorǵanyń úshinshi aıaǵy jorǵa shyqqannan keıin onyń bir jaǵy úıretiledi dep esepteıdi. Endi qalǵan bir aıaqtyń jorǵasyn shyǵarý úshin jorǵashy sol jaq úzeńgisin uzartyp, aıaǵyn tirep búıirimen otyrady. Osylaı erdiń oń jaǵyna, birde sol jaǵyna alma-kezek aýyp otyryp, 2-3 saǵattyń ishinde tórt aıaqty jorǵa shyǵarýǵa bolady. Biraq bul ońaı sharýa emes. Bul naǵyz atbeginiń qolynan ǵana keledi.

Altaı óńiriniń jorǵashylary yńǵaıy bar jylqydan jorǵa shyǵarý úshin aǵash bórenelerdi jınap, kúnniń shapaǵy sııaqty dóńgelek sheńber jasaıdy. Jor­ǵashy attyń shylbyrynan ustap qatar-qatar ornalasqan bóre­nelerden tez-tez attatyp júrgizedi. Ábden mezi bolǵan jylqy sońynda bórenelerden ońaı attaý úshin jorǵalaı jóneledi.

Ishki Mońǵoldyń Hólónbýır ólkesiniń atbegileri júrdek jyl­qydan jorǵa shyǵarý úshin attyń eki jaǵyna salmaǵy birdeı qum salǵan qapshyq teńdeıdi de tegis jerge júrgizedi. Júris barysyn­da qumnyń salmaǵyn jaımen qo­syp otyrady. Osylaı jorǵa shyǵarady.

Sońǵy jańalyqtar

Nur-Sultanda qar kúni atap ótiledi

Qoǵam • Búgin, 10:12

18 qańtarǵa arnalǵan aýa-raıy boljamy

Qazaqstan • Búgin, 09:58

Almaty jasyl qalaǵa aınalady

Ekologııa • Keshe

Bulandydaǵy berekeli is

Aımaqtar • Keshe

Mal baqqanǵa bitedi...

Aımaqtar • Keshe

Tekeli – eńbekshiler mekeni

Aımaqtar • Keshe

Jer ıesin tapsa ıgi

Aımaqtar • Keshe

Ǵasyrlarǵa ulasar uly tuǵyr

Rýhanııat • Keshe

«Ádilet, shapqat kimde bar...»

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar