Jasandy ıntellektimen betpe-bet

Kitaptyń «Bári neden bastaldy?», «Qyzyl tizim», «Ústem korporasııalar», «Ústem memleketter», «Gılgamesh jobasy nemese Ústem adamdar», «Asılomar qaǵıdattary», «Qazaqstan» dep atalatyn bóliminen bólimine ótken saıyn álemde jáne elimizde jasandy ıntellekt tehnologııa­syn engizýdiń jetistikteri men odan týyndaıtyn qaterlerge qanyǵa túsesiz.

Jasandy ıntellekt degen ne, onyń mán-mańyzyn túsiný úshin avtor aldymen álemdegi ónerkásiptik tóńkerister tarıhyna sholý jasaıdy. Al ondaı dúnıeni kúrt ózgertken, adamzatty búgingi órkenıetke alyp kelgen tóńkeris úsheý. Birinshi ónerkásiptik tóńkeris – bý qoz­ǵaltqyshynyń oılap tabylýy. Bul metallýrgııa sııaqty aýyr ónerkásip salalarynyń, temir jol kóliginiń damýyna jol ashty. Ekinshi ónerkásiptik tóńkeris – elektr togynyń paıda bolýy. Búgingi kúndi kim elektr qýatynsyz kózge elestete alar eken? Munaı-gaz ónerkásibiniń órkendeýi, telefon-telegraf baı­lanysy, avtomobılder men ushaqtar osy tóńkeristiń ná­tı­jesi. Al úshinshi tóńkeris – aq­parattyq tehnologııalar. Kom­pıýter, ǵalamtor, kóptegen ju­­mystyń avtomattandyry­lýy búgingi kúnniń aqıqaty. Aq­pa­rat­tyq tehnologııanyń damýy ja­sandy ıntellekt degen uǵymdy qalyptastyrdy.

Kitapta jasandy ıntellekt degenimiz – «mashınamen oqytý» jáne «tereń oqytý» arqyly mashınalardyń utymdy oılaý jáne adam sııaqty sheshim qa­byldaý qabileti degen túsinik beriledi.

Aqyldy mashına degenimiz – robot. Bul chehııalyq fantast jazýshy Karel Chapek eń alǵash 1920 jyly «Rossým ámbebap ro­bottary» pesasynda robot keıipkerge bergen ataýsózden keıin paıda bolǵan uǵym edi. Al 1929 jyly japon professory Makoto Nısımýra alǵashqy robotty qurastyryp shyǵardy. 1940 jyldary alǵashqy sıfr­ly kompıýter qurylyp, onyń dáýiri bastalyp edi. 1950 jyly aǵylshyn ǵalymy Alan Tıýrıng «Esepteýish tehnıka jáne ıntellekt» degen maqalasynda mashınalardyń adam sııaqty áreketter jasap, shahmat oınaı alatyndyǵy týraly jazady. 1997 jyly arnaıy qurastyrylǵan kompıýter shahmattan álem chempıony Garrı Kasparovty utyp, qaıran qaldyrdy. Alan Tıýrıng endi elý jylda mashınanyń jetildiriletini sondaı, adam ma­shı­namen sóılesip turǵanyn ańǵara almaıtyn bolady degen de batyl boljam jasady. Aıt­qandaı-aq 2018 jyly Gýgl (Google) fırmasynyń jıynynda robot keńsege telefonmen habarlasyp, kezdesý ýaqytyn belgilegende baılanys jelisiniń arǵy jaǵynda turǵan qyzmetker robotpen sóılesip turǵanyn ań­ǵarmaı qalǵan. «Jasandy ıntellekt» degen ataýsózdi ame­rı­kalyq ınformatık ǵalym Djon Makkartı 1956 jyly Anglııada Dartmýtte ótken semınarda al­ǵash ret engizdi. Al «mashınamen oqytý» termıni mashınanyń mátindi avtomatty túrde tanýyn sıpattaý úshin alǵash ret 2006 jyly qoldanyldy.

Jasandy ıntellektiniń paıda bolýyna qysqasha sholý jasaı kele K.Másimov áldekim robottar kóp mindetke qabiletsiz, adam basym bolyp qala beredi deýi múmkin. Alaıda adam múm­kindikteri shekteýli, al jasandy ıntellekt damý ústinde. Ma­shınalar adam zııatkerligi deń­geıine jetkende adamnyń máselelerin sheshý usynaqtyǵy jetilip, tipti ǵylymı jańalyqtar ashýǵa qabiletti bolady degen oı túıedi. Mashınalar aýqymdy aqparat kólemin jyldam óńdeı alady jáne qarapaıym adamdar kópshiligi oılaı almaýy múmkin tujyrymdar jasaıdy deıdi.

Osy tujyrymǵa oraı kitap­tyń «Sıngýlıarlyq jáne Reı Kýrs­veıldiń boljamdary» degen bólimi nazar aýdararlyq. «Sıngýlıarlyq» latynshadan aýdarǵanda «dara, aıryqsha» degen maǵyna beredi. Al bul jerde áńgime tehnologııalyq sın­gýlıarlyq týraly, ıaǵnı keleshekte tehnologııalyq damý adamnyń basqarýynan shyǵyp ketip, adamzat órkenıetiniń sıpatyna, barysyna eleýli ózgeris ákelýi múmkin degen boljam tý­raly bolyp otyr.  Bul oıdy áýeli brıtan matematıgi ári kosmolog Irvıng Gýd aıtqan eken. Tehnologııalyq sıngýlıarlyq uǵymyn amerıkalyq matematık Djon fon Neıman engizipti. Mashınalardyń aqyly adamnan da asyp túsetin jaǵdaıǵa tap bolý táýekeli týraly ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynan beri ǵalymdar arasynda júrip jatqan pikirtalasty amerıkalyq fantast jazýshy Vernor Vındj 1993 jyly «Keleshek tehno­lo­gııalyq sıngýlıarlyq» (The Coming Technological Singularity) degen eńbeginde tehnologııalyq sıngýlıarlyqqa jetý adamzat dáýiriniń aıaqtalýy dep dep bir-aq qaıyrady. Birqatar ǵalymdar jasandy sýperıntellekt bıo­logııalyq túr retinde adamdy joıyp jiberýi múmkin degenge deıin barady.

Aıtqany kóbine aınymaı ke­letin amerıkalyq ónertapqysh ári fýtýrolog Reımond Kýrsveıl tehnologııalyq sıngýlıarlyq 2045 jyly bastalyp qalýy múmkin dep boljaıdy. Jer shary alyp kompıýterge aınalyp, birte-birte búkil ǵalamǵa ulasýy múmkin eken. Mysaly, ol aıtqandaı kom­pıýterlerdiń derekterge symsyz qol jetkize alýynyń yq­­tımaldyǵy týraly boljamy búgingi kúni turmysymyzǵa ábden engen Ýaı-Faı (Wi-Fi) bolyp aqıqatqa aınaldy. Onyń pikirinshe 2032 jylǵa qaraı nanorobottar adam jasýshalaryna tikeleı qorektik zattar jetkize alady, al qaıtarynda ýyttardy ala qaıtady. Taǵy bir on jylda nanorobottar adamnyń ımmýndyq júıesin jaqsartady jáne máńgilik ómir ıdeıasyna jol ashady. 2030 jyldan keıin júrgizýshisiz qozǵalatyn avtomobılder jolǵa shyǵady eken, bul álemde jylyna 2 mıllıonǵa deıin adam shyǵyny bolatyn jol apatyn múldem derlik joıady. Kún qýaty adamzattyń barlyq qajettiligin óteıdi. Adamzat ke­leshegi búgingiden de jaqsy bolady dep túıindeıdi óz boljamyn Reı Kýrsveıl.

Jasandy ıntellektiniń osylaı damýynan týyndaǵan tarıhı ózgerister talaı salada, atap aıtqanda medısınada eleýli tabystarǵa jetkizdi. Izraıldik ǵalymdar 3D baspasynyń kó­megimen adam tinderinen álem­de tuńǵysh ret júrekti basyp shy­ǵardy. Demek keleshekte laıyqty donor izdeýdiń qajeti bolmaı qalmaq. Densaýlyq saqtaý salasynda jasandy ıntellektiniń damytý ólimge soqtyratyn dá­rigerlik qatelikti boldyrmaı­dy. Al dárigerlik qatelik me­dı­sınada ólimniń júrek aýrýy­ jáne qaterli isikten keıingi úshin­shi oryndaǵy sebebi eken. Me­dısınalyq túsi­rilimderdi shynaıy ýaqytta taldaý ota jasaý kezinde paıdala­nylýda. Endi hırýrg jasandy ıntellektiniń dáldigi men shap­shańdyǵy arqasynda tú­sirilimder derekterine súıene otyryp otany toqtatpaı áreket ete beredi.

Jasandy ıntellekt kólik salasyna da dendep ene bas­tady. Júrgizýshisiz avtomobıl­der shy­­ǵarý, olardy taksı, júk tasymaly qyzmetinde paıdalanýǵa qadamdar jasalýda. Qazir júr­gizýshisiz avtobýstar, taksıler kóshelerge shyqsa, júk kólikteri men drondar taýar jetkizýde, ózdiginen júzetin kemeler sýǵa túsirildi. KPMG aýdıtor kompanııasy júrgizýshisiz kólik quraldaryna kóshýge umtylatyn 20 eldiń daıyndyq deńgeıin baǵalaǵanda alǵashqy bes el qataryna Nıderland, Sıngapýr, AQSh, Shvesııa, Ulybrıtanııa kiripti. Taıaýdaǵy bes-on jylda elderdiń talaıy kólik teh­nologııasynyń osyndaı jańa túrine kóshe bastaıdy dep qoryta kele, avtor Qazaqstannyń da osy ózgeristerden qalmaýy mańyzdy ekendigin atap kórsetedi.

Qazirgi kezde «aqyldy qala» úrdisi damý ústinde. Aqyldy qala ártúrli qurylǵylar men olardyń ózara baılanysy jelileriniń jıyntyǵyn bildiredi. Onyń biri sýmen jabdyqtaýǵa, ekinshisi – jol qozǵalysyn basqarýǵa, úshinshisi – órt qaýipsizdigine, tórtinshisi – lastaný deńgeıin baqylaýǵa, al besinshisi qylmysty baqylaýǵa, t.b. arnalǵan. Búginde derekterdiń kópshiligi foto jáne beınekameralar arqyly alynady. Qytaıda 154 qala «aqyldy qala» jobasymen jumys isteıdi. Mysaly, Hanchjoý qalasynda aqyldy júıe jedel járdem men polısııany jol keptelisine uryndyrmaı jolyn ashyp otyrýy, olardyń dittegen jerge shu­ǵyl jetýin qamtamasyz etedi. Oń­tústik Koreıanyń Songdoda qa­lasynda qoqys jáshikteri men qoqys jınaǵyshtar joq. Tur­­mystyq qaldyqtar aqyldy pnev­matıkalyq júıeler arqyly tikeleı jerasty qubyrlaryna ketedi, sodan soń suryptalyp, qaıta óńdeledi ne kádege asyrylady.

Iri kompanııalar jasandy ıntellektini energetıka salasyna da batyl engizýde. Munaı-gaz salasy Qazaqstan ekonomıkasynyń jetekshi salasy bolǵandyqtan ózge elder tájirıbelerin nazarǵa alǵany jón. Aldaǵy on jylda jasandy ıntellekt ádettegi ekonomıkalyq úderisterdi túr­lendirip, qarjy, óndiris, logıs­tıka, medısına, bilim berý salalaryna edáýir yqpal etetin bolady. Zertteý boljamdaryna qaraǵanda 2030 jylǵa qaraǵanda jasandy ıntellekt nátıjesinde álemdik ekonomıka 15,7 trıllıon AQSh dollaryna deıin ósýi múmkin. Onyń 40 paıyzy ónim­dilikti arttyrýǵa, qalǵany tutynýǵa ketedi. Eger bul boljam shyndyqqa aınalsa, jasandy ıntellekt yqpaly kezinde elektr togynyń ashylýy sııaqty óz za­manynyń basqa da ınnovasııalyq tehnologııalarynyń áserimen barabar kelmek.

Jasandy ıntellektini qol­daný AQSh-ta jáne Qytaıda ústem korporasııalardy – monopolııalardy týǵyzyp qana qoıǵan joq, osy elderdiń ózin de álemge ústemdik jasaýshy memleketterge aınaldyrdy. Alǵashqy monopolıst Maıkrosft (Microsoft)kom­panııasy edi. Odan keıin jıyrma jyldan soń Amazon (Amazon), ıBeı(eBay), Alfabet (Alphabet) kompanııalary paıda boldy. Búginde álemdegi eń baı 8 adamnyń 6-ýy naq osy tehnologııalyq kompanııalardy qurýshylar. Qazir Gýgl (Google) júıesi álem boıynsha sekýndyna 40 myń, kúnine 3,5 mıllıon, jylyna 1,2 trıllıon izdeý saýalyn óńdeıdi. Sıfrlyq jarnamany satý qarjy aǵynyn ashty da, onyń bir bóligi jańa baǵyttardy damytý, jańa qyzmetter kórsetý, kásiporyndar ashý úshin paıdalanylyp otyr. Qazir áleýmettik jeliniń eń tabysty jobasy Feısbýk (Facebook). 2019 jyl­dyń I toqsanynda Feısbýkti (Facebook) paıdalanýshylar sany 2,4 mıllıardqa jetipti, al buǵan osy korporasııanyń bó­limsheleri Instagramnyń (Instagram) 1 mıllıon jáne ÝatsAptyń (WatsApp) 500 mıllıon paıdalanýshysyn qosyńyz.

Qazir jasandy ıntellektini damytý jolyndaǵy básekege álemniń otyzdan astam eli qo­sylypty. Olardyń ishinde kóshbasshylar AQSh pen Qytaı. AQSh bazalyq tehnologııalardy ázirleýde ozyq tursa, Qytaı olardy is júzinde qoldanýda jetekshi orynǵa shyǵypty. Sa­rapshylardyń baǵalaýy bo­ıynsha jasandy ıntellektini en­gizý nátıjesinde Qytaıdyń ishki jalpy óniminiń ósimi 2019 jylmen salystyrǵanda 2030 jylǵa qaraı 26,1 paıyz ósse, AQSh ekonomıkasynyń ósimi 14,5 paıyzdy quraıdy eken. Sońǵy on jylda Qytaı jasandy ıntellektige salynǵan álemdik ınvestısııanyń 60 paıyzyn tarta alǵan. Bul el basshylyǵy 2025 jylǵa qaraı jasandy ıntellekt ónerkásipti jańǵyrtýdyń jáne ekonomıkalyq ózgeristerdiń bas­ty qozǵaýshy kúshi bolady dep málimdedi. Osy rette mamandar daıarlaýǵa qatty kóńil bólip otyr.

Bul eki alyp elden basqa jasandy ıntellektini engizýdegi Sın­gapýr men Birikken Arab Ámir­likteriniń tájirıbesi de nazar aýdar­tady. Olardyń tájirıbesin zerdeleý Qazaqstannyń osy ba­ǵytta jol izdeýine septese alady deıdi K. Másimov.

Birikken Arab Ámirlikteri Jasandy ıntellekt mınıstrligin qurǵan álemdegi alǵashqy el. Bul el basshylyǵy jasandy ıntellekt strategııasy arqyly úkimet shyǵystaryn kemitýdi, ekonomıkany ártaraptandyrýdy, memleketti osy saladaǵy kóshbasshylar qa­taryna qosýdy maqsat etken. Bul strategııa densaýlyq saq­taýdy, jańartylatyn energııa kózderin, sý resýrstaryn, jol qozǵalysyn qosa alǵanda ekonomıkanyń barlyq salasyn qamtıdy. Úkimet azamattardy jasandy ıntellektini qoldana bilýge úıretetin bolady. Dýbaıdy aqyldy qalaǵa aınaldyrý strategııasyn da 2018 jyly iske qosty. Onyń aıasynda 100 naqty tıimdilik kórsetkishi aıqyndalyp, «Aqyldy ómir», «Aqyldy ekonomıka», «Aqyldy adamdar», «Aqyldy ıkemdilik», «Aqyldy orta», «Aqyldy bas­qarý» maqsattary belgilengen. 

Jasandy ıntellektini bel­sendi qoldaný salasy árıne áskerı sala, qorǵanys ekeni túsinikti. Bul rette Qytaı AQSh-tan qalyspaı 2030 jylǵa qaraı áskerı salada jasandy ıntellektini paıdalaný boıynsha álemdik kóshbasshyǵa aınalý josparyn alǵa qoıyp otyr. Reseı de bul máselege basa kóńil bólýde. Álemdik alpaýyt memleketter men basqa elder arasynda jasandy ıntellektini damytýdaǵy alshaqtyq, ústemdik etý pıǵylynyń paıda bolý yq­tımaldylyǵy álemdik qaýym­dastyq arasyna jik túsirýi múmkin. Úshinshi dúnıejúzilik soǵysta qandaı qarý bolatynyn bilmeımin, biraq tórtinshisinde aǵashtar men tastar bolary anyq dep jazǵan eken atom bombasyn jasaýshylardyń biri Al­bert Eınshteın. Sondyqtan ja­handyq kún tártibinde jasandy ıntellektini áskerı salada paıdalanýdy halyqaralyq retteý asa ózekti másele dep oı túıedi K.Másimov.

Kitaptyń «Gılgamesh jobasy nemese Ústem adamdar» degen bólimi de oıǵa baı. Ejelgi Mesopotamııanyń epostyq das­tanynyń keıipkeri jartykesh qudaı Gılgamesh máńgi ómir súrý amalyn izdegen eken. Sol yqylym zamannan beri osy oraıdaǵy adamzat izdenisi nátıjege ja­qyn qalǵandaı. Búgingi kúni nanotehnologııalar – bolashaǵy zor salalardyń biri. Sońǵy jetis­tikter qartaıýdy baıaýlatýǵa jáne ómir súrý jasyn uzartýǵa ákeledi. Bul biregeı qabiletti ári teńdessiz shyǵarmashylyq múmkindigi bar ústem adamdardyń paıda bolýyna ákelýi múmkin. Demek bul olardy kez kelgen saıası, áleýmettik jáne ekonomıkalyq júıelerden joǵary qoıady. Osy jańa bıologııalyq túr endi 200 jyldaı ýaqytta paıda bolýy múmkin. Al bul qoǵamnyń negizgi qundylyqtaryna qatysty mańyzdy ádep máselesine kelip tireletinin atap kórsetedi avtor.

Jasandy ıntellekt salasyna ınvestısııalaǵan jáne odan kesh qalǵan memleketter arasynda alshaqtyq barǵan saıyn ulǵaıyp barady. Qazaqstan bul máseleni syrttaı baqylaýshy bolyp qala almaıdy. Elimizde elektrondy úkimet júıesi ázirlenip, engizildi. Búginde halqymyz memlekettik qyzmetterdiń 85,7 paıyzyn elek­trondy túrde alady. Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalary 5G standartty baılanys jelisine qosyldy. Jańa tehnologııalar óndiristiń barlyq salasyna engizilýde. Nazarbaev Ýnıversıtetinde úsh myńdaı stýdent oqytyldy. 2018 jyldyń basynda Qazaqstanda Smart Aqkól (Smart Akqol) aqyldy qalasy qanatqaqty jobasy iske qosyldy. Jasandy ıntellekt bul eń aldymen adamdarǵa arnalǵan tehnologııa, adamdar úshin múmkindik jasaý. Keleshekte Qazaqstannyń iri 17 qalasynda «aqyldy qala» jobasy engiziletin bolady.

Qazaqstan derekterdi túrlen­dirý jáne almasý boıynsha kóre­gen saıasat ázirleýi, olardy kóp jaqty yntymaqtastyq aıasynda paıdalanýǵa kúsh salýy qajet. Bul mynadaı eki mindetti sheshýge baǵyttalýy tıis: birinshiden, jasandy ıntellekt tehnologııa­syn paıdalaný múmkindigine jetý; ekinshiden, azamattyq er­kin­dikti jáne jeke ómirge qol suq­paýshylyqty qorǵaý arqyly jurtshylyqtyń jasandy ıntellekt tehnologııalaryna senimin nyǵaı­tý dep qorytady K.Másimov eli­mizde jasandy ıntellektini en­gizý maqsatyn tujyrymdaı kele.

Kitap bolashaqtyń tehnologııalaryn ár elde, ár salada qoldanýdyń tájirıbesin, basty baǵyttaryn qyzyqty mysaldarmen júıeli baıandap bergen. Jasandy ıntellektimen betpe-bet kelip, qoıan-qoltyq aralasa bastaǵan zamanda K. Másimovtiń bul eńbegi keleshekte adamdar jasandy ıntellektini basqara ma, álde ol adamdardyń jańa ámir­shisine aınalyp kete me degen álem ǵalymdary men sarapshylaryn tolǵandyryp kele jatqan ózekti saýalǵa baısaldy da tyń óz paıymdaryn bildirýimen de qundy.

Sáken SEIDÝÁLIEV,

Sarbonna-Qazaqstan ınstıtýty Halyqaralyq qatynastar kafedrasynyń professory,

ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty